قانى قىرعىز, جانى قازاق ەر كوڭىلدى ەڭبەك ادامى تۋرالى سىر
سەيسەنبى, 18 قىركۇيەك 2012 8:27
بۇل اسىل ازاماتتى وتكەن جىلى كەزدەستىردىم. سارىباستاۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ەكەن. ەسىمى نارىنقول, تۇزكول, شالكودە ايماعىنا جاقسى تانىس ناعىز ەڭبەكتىڭ تورىسى بولىپ شىقتى. اتى – عانيباي. ونىمەن سارىباستاۋ اۋىلىنداعى جيىندا تانىستىق.
العاش كورگەننەن باستاپ-اق ول كوزىمە جىلىۇشىراي ءتۇستى. «قازاق-قىرعىز – ءبىر تۋعان», دەگەن اتالى ءسوز بۇرىننان بار عوي. اكەسى جاقىپ ءومىرىن ۇستالىقپەن, ەڭبەكپەن وتكىزگەن جان بولىپتى. ال اناسى 1916 جىلعى قارقارا كوتەرىلىسى كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى, ءايگىلى ۇزاق باتىردىڭ نەمەرە قىزى بولىپ كەلەتىن اقليمان اتتى اپكەمىز ەكەن. عانيبايدىڭ سارىباستاۋ,
سەيسەنبى, 18 قىركۇيەك 2012 8:27
بۇل اسىل ازاماتتى وتكەن جىلى كەزدەستىردىم. سارىباستاۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ەكەن. ەسىمى نارىنقول, تۇزكول, شالكودە ايماعىنا جاقسى تانىس ناعىز ەڭبەكتىڭ تورىسى بولىپ شىقتى. اتى – عانيباي. ونىمەن سارىباستاۋ اۋىلىنداعى جيىندا تانىستىق.
العاش كورگەننەن باستاپ-اق ول كوزىمە جىلىۇشىراي ءتۇستى. «قازاق-قىرعىز – ءبىر تۋعان», دەگەن اتالى ءسوز بۇرىننان بار عوي. اكەسى جاقىپ ءومىرىن ۇستالىقپەن, ەڭبەكپەن وتكىزگەن جان بولىپتى. ال اناسى 1916 جىلعى قارقارا كوتەرىلىسى كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى, ءايگىلى ۇزاق باتىردىڭ نەمەرە قىزى بولىپ كەلەتىن اقليمان اتتى اپكەمىز ەكەن. عانيبايدىڭ سارىباستاۋ, تۇزكول ءوڭىرىن تۇراقتاپ قالعاندارىنىڭ ءبىر سىرى, ۇشتىعى وسىندا جاتسا كەرەك. مارقۇم اناسى اقليمان ون ساۋساعىنان ونەرى توگىلگەن ىسمەر, تىگىنشى, توقىماشى جان بولعان ەكەن. سول كىسىنىڭ جاساعان قۇراق كورپەلەرى, كەستە بۇيىمدارى قاراشاڭىراقتا ءالى ساقتالىپ قالعان.
عانيبايدى ءبىر كورگەننەن-اق قايسار جان ەكەنىن بايقايسىڭ. سارعىش جۇزىنەن ءور, وجەت مىنەزى اڭعارىلدى. ىسىنە مىعىم ەكەنى بايقالماي قالعان جوق. تاۋدا تۋىپ, اق قار, كوك مۇزدى كەڭ دالانىڭ وتىندە ەڭبەكپەن عانا شىڭدالىپ وسكەندىگى بىلىنەدى. جانىنا سەرىك, ومىرىنە كورىك ەتكەن ەڭبەگى قايراتىن جانىپ, جىگەرىن مازداتىپ, تالپىنىسىن ۇشتاپ, ءار اتتاعان قادامىنا قۋات بەرىپ, دەم بەرىپ, بيىكتەرگە ورلەپ كەلەدى ەكەن.
ءاسىلى, ەر-ازاماتتىڭ سەرىگى دە, كورىگى دە – ەڭبەك. ەڭبەك ءبارىن دە جەڭەدى. باقىتقا جەتكىزەدى, شاتتىققا كەنەلتەدى. مونشاقتاتقان ماڭداي تەرىمەن قۇرالعان, ءورىسىن تولتىرعان ءبىر وتار قويى بار. داستارقانىن سارى مايعا, سۇتكە تولتىرىپ وتىرعان تابىن-تابىن سيىرى بار.
– قيىن كۇندەردىڭ ءبارى ارتتا قالىپ كەلەدى. سوناۋ جۇرگىزۋشى بولىپ كەڭشاردىڭ ءتۇرلى جۇمىسى ءۇشىن عانا شاپقىلاپ وتكىزگەن كۇندەر دە الىس قالدى. جىبەك جالدى, سۋىققا ءتوزىمدى, ازىعىن ءوزى تاباتىن, ءوزىم جاقسى كورەتىن ت ۇلىكتىڭ تورەسى جىلقىنىڭ سانىن جۇزگە جەتكىزىپ السام, ەشكىمنەن كەم بولمايمىن. شۇكىر, ول كۇن دە الىس ەمەس سياقتى. ارايلاپ اتار تاڭدارىما سەنەمىن, – دەپ قويادى عانيباي جۇرەگىندەگى شىن سىرىن اقتارىپ. راس, مىنسەڭ – ات, پايدالانساڭ – كولىك, سويساڭ-ەت, ىشسەڭ – قىمىز جىلقىعا جەتەر ەشتەڭە جوق. قاتال قىستا قاردى تەبىندەپ كۇن كورە بەرەتىن اقىلدى جانۋار ەڭبەگىڭدى اقتايدى. ءتىلى جوق دەمەسەڭ, ءبارىن تۇسىنەتىن, ايالاعاندى جانى قالايتىن, بابىمەن پايدالانساڭ, شيراپ سالا بەرەتىن, قامقور قولىڭنىڭ جىلۋىن سەزىنسە بار شارۋاڭدى بىتىرۋگە كومەكتەسەتىن جىلقى ىرىسىڭنىڭ كوزى ىسپەتتى.
جىگىت اعاسى عانيباي مۇساەۆ سارىباستاۋ اۋىلىنداعى «ءايدىلدا» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى. اۋدان مەن اۋىل اراسىن جالعار جولعا پايدالانار «ۋاز» اتتى قۋاتتى جەڭىل كولىگى بار. قىستاۋى مەن جايلاۋىنا كەلە قالسا, كەزەك-كەزەك تاڭداپ تۇرىپ مىنەر جارامدى اتتارى دايىن. جەڭىل كولىكتەن گورى اتىنا ءمىنىپ الىپ ساي-سالانى ارالاپ كەتكەندى جانى قالايدى دا تۇرادى. ويى-قىرىن ءبىر شولىپ وتسە, جانى كەڭىپ, كوڭىلى سەرگىپ, جۇرەگى جايلانىپ قالادى.
– شىركىن, دەسەڭشى! مۇقاعاليداي اقىننىڭ ءار ءسوزى التىن, ءار شۋماق ولەڭى گاۋھار عوي. «سۋ ەمەس, سۋاتىنان قىمىز اققان, نە دەگەن كەرەمەتتەي ولكەم ەدىڭ», دەپ جىرلاعان شالكودە جايلاۋىنان اينالايىن. جانىمداي, اقىننىڭ ءار ولەڭىندەي جاقسى كورەمىن. مۇنداي جەر, مۇنداي كەلىستى جايلاۋ وڭايلىقپەن كەزدەسە بەرمەيدى. وسىنداي ءوڭىردى سان عاسىرلىق ۇرپاعىنا جاۋىنان قورعاپ, اماناتتاپ كەتكەن باتىر بابالارىمىزدىڭ رۋحىنا مىڭ تاعزىم, – دەيدى عانيباي ءبىر اڭگىمەسىندە.
بۇل ونىڭ شىن ءسوزى, شىنايى سىرى. قىس ماۋسىمىن سارىباستاۋ اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى حاساننىڭ قىرقاسى دەپ اتالاتىن جەردە وتكىزسە, جازدى وسى حان جايلاۋ, بال جايلاۋ شالكودەدە جايلايدى. ايعايتاس, شاكىرامبال, قاراعايلى سەكىلدى وڭىرلەردىڭ ءبارى فەرمەر جىگىتتىڭ, مالشى, شوپان, جىلقىشى, بەساسپاپ اتپال ازاماتتىڭ كوزىنە تانىس, جانىنا جاقىن. بۇل ءوڭىر ەمدىك قاسيەتى بار, ءجۇز ءتۇرلى اۋرۋعا داۋا دارىلىك ءشوپتەرى, وسىمدىگىنە باي قاستەرلى ءوڭىر. ونىڭ ءبىر جاق ءبۇيىرى ويقاراعايدىڭ قارا التىنىنا ۇلاسىپ جاتىر. شالكودە – تالاي اقىننىڭ جىرىنا ارقاۋ بولعان مەكەن. كوگىنەن قىران, بۇركىتى قالىقتاپ, قياسىنان ارقار, كيىگى كورىنگەن, ءتۇرلى تابيعي جەمىسى ءتوگىلگەن ولكە.
مىنە, سول سۇلۋ جايلاۋدا عانيباي سەكىلدى ازاماتىمىز ىرىسىن تاسىتىپ, مەرەيىن شالقىتىپ وتىر. قاتال قىستان امان شىعىپ, ويداعىداي ءتول وربىتكەن ءتورت ت ۇلىك جاقسى جەتىلىپ كەلەدى. ءجۇز ءتۇرلى ادەمى گۇل مەن مىڭ ءتۇرلى كوك قۇراعىنا اياق وراتىلىپ قالار جەردە مال سەمىرمەي قايتەدى. قوڭدى مال شەلدى, ءتولدى دەگەن جاقسى ءسوز بۇرىننان بار. ەندەشە, وسىنداي جەرۇيىقتى پايدالانعانعا نە جەتسىن!
سول ءۇشىن دە تازا اۋاسى, ءمولدىر بۇلاعى, اسەم گۇلدەرى ءار بەرىپ, ءجۇزىن شىرايلاندىرا تۇسكەن عانيبايدىڭ كوڭىلى كوتەرىڭكى, ءجۇزى جارقىن. اسىل جارى, بار ىسىنە بەلدى كومەك كورسەتەتىن رىسجانعا ءازىلى, اڭگىمەسىن قاعىستىرا, ساۋمال سارى قىمىزىن سىمىرە وتىرىپ ەرتەڭدەرىنە كوز جۇگىرتەدى. كەمەل كەلەشەگىن كورىپ قۋانادى. ەڭبەگىمەن كەلگەن باقىتىنا جۇبانادى. عانيباي بار جانىمەن قازاق بولىپ كەتكەن. كوزىن اشقاننان كورگەنى نارىنقول ءوڭىرى, سارىباستاۋ جەرى, شالكودە, تۇزكول ايماعى. تۋىپ-وسكەن جەرىندە شاڭىراعىن بيىكتەتىپ, بوساعاسىن مىقتاپ, ۇرپاعىن ءوربىتىپ, شارۋاسىن قۇنتتاپ, داۋلەتىن شالقىتىپ وتىر. ودان ارتىق ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق. قازانى كوتەرۋلى, وتى مازداۋلى. وسىنىڭ ءبارىن ەڭبەكتەن تاپقان باقىتىم دەيدى. «كۇندەرىڭمەن كوركەيە بەر, عانيباي!» دەيمىز.
قانات بىرجانسال ۇلى,
جۋرناليست.
الماتى وبلىسى,
رايىمبەك اۋدانى.
