قوعام • 17 ءساۋىر، 2019

«قازاق» – قازاقتىڭ ءۇنى

972 رەت كورسەتىلدى

بوداندىقتىڭ قامىتى قىلقىندىرىپ تۇرسا دا تۇمىلدىرىعىن ءۇزىپ ۇلت ءۇنىن ءوشىرىپ المايىق دەپ ارەكەت ەتكەن الاش رۋحىنىڭ كوش باسىندا تۇرعاندار «اۋەلى، گازەت – حالىقتىڭ كوزى، قۇلاعى ءھام ءتىلى. ادامعا كوز، قۇلاق ءتىل قانداي كەرەك بولسا، حالىققا گازەت سونداي كەرەك. گازەتى جوق جۇرت باسقا گازەتى بار جۇرتتاردىڭ قاسىندا قۇلاعى جوق كەرەڭ، ءتىلى جوق ماقاۋ، كوزى جوق سوقىر سىقىلدى»، دەپ «قازاق» گازەتىن 1913 جىلى جارىققا شىعارعان

بەس جىل بويى حالىقتىڭ قولىنان تۇسپەگەن باسىلىمعا جازعان ارناۋ سوزىندە ۇلت ارىستارى 1909 جىلى اقش-تا – 21435، فران­تسيادا – 8940، گەرمانيادا – 8000، يتاليادا – 3000، رەسەيدە – 2058 گازەت ءھام جۋرنالدىڭ جۇرتقا اقپاراتتىق قىزمەت كورسەتىپ جات­قانىن ايتىپ، ءسوزدىڭ قۇدىرەتى بۇ­زۋعا دا، دانەكەر بولىپ تۇزەۋگە دە جە­تەتىنىن جەتكىزدى. حالىقتىڭ جا­يىن ايتىپ، وزگەلەرمەن قارىم-قا­تىناس جۇرگىزۋگە ارنايى باسىلىم اشقاندارىن، يگىلىكتى ءىس حالىقتىڭ ويانۋىنا، قۇلدىق سانا­دان قۇتىلۋىنا سەپتىگىن تي­گى­زىپ، باس شۇلعىپ وتىرا بەرۋدەن قۇتقاراتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. «اتالى جۇرتىمىزدىڭ، اۋدان­دى ۇلتىمىزدىڭ ارۋاقتى اتى دەپ، گازەتىمىزدىڭ ەسىمىن «قا­زاق» قويدىق. ۇلت ءۇشىن دەگەن ءىستىڭ ۇلعايۋىنا كۇشىن قوسىپ، كومەك­تەسىپ، قىزمەت ەتۋ قازاق بالاسىنا مىندەت. حالىققا قىزمەت ەتە­مىن دەسەڭدەر، ازاماتتار، تۋرا جول­دىڭ ءبىرى وسى. جول ۇزاق، عۇمىر قىس­قا، قولدان كەلگەنىن عۇمىر جەت­­كەن­­شە ىستەپ كەتەلىك»، دەدى ۇلت جاقسىلارى.

ۇلتقا ۇيىتقى بولعان «قا­زاق» گازەتىنىڭ ماتەريالدارىن شاڭ باسقان ارحيۆتەن الىپ، ءۇ.سۋب­حانبەردينا باستاعان ازاماتتار 1998 جىلى 550 بەتتەن تۇراتىن كىتاپ شىعارعان ەدى. وسى ءۇردىستى ەندى «ارىس» باسپاسى (جاۋاپتى رەداكتورى، پروفەسسور عاريفوللا انەس) جالعاستىرىپ، اتى­راۋ وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قول­داۋىمەن جۇزەگە اسىرىپ وتىر. ءبىر ەرەكشەلىگى بۇرىنعى كىتاپ تو­لىق قامتي الماسا، بۇل جولعى باسىلىمدا ءبارى جيناقتالعان.

قيلى قيىندىقتاردى كورە ءجۇرىپ ادال قىزمەت ەتكەن «قازاق» گازەتىن شىعارۋشىلار 5 جىل ىشىندە بىرنەشە تومعا جەتەتىن ما­تە­ريالدار جاريالاعان. ءبى­رىن­شى نومىردەن باستاپ ءتۇرلى تاقى­رىپتار قاۋزالىپ، ايدارلارمەن بەرىلىپ وتىرعان. مىسالى، «وقشاۋ ءسوز» دەگەن ايدار­مەن «ءدىن تالاسى» دەگەن ماقالا بەرىلسە، «ىشكى حابارلار»، «سىرتقى حابار­لار»، «ءتىلشى حابارلارى»، «باسقارماعا كەلگەن حاتتار»، «تىلشىلەر ءسوزى» ايدارلارىندا ەل وڭىرلەرىنەن كەلگەن الۋان ءتۇرلى وقيعالاردى، شەتەل حابارلارىن ۇزبەي بەرىپ وتىردى. سوڭىنا وقىرمانداردىڭ تىلەك-تالابىن دا قوسقان. ماسەلەن، «قازاق» گازەتى قادامىنىڭ اشىلۋىن قۇپتاپ «مەنىڭ ويىم: سوزگە شەبەر، تىلگە جۇيرىك بىرنەشە جىگىت شىعىپ، اتاقتى باي مۇسىلمان قازاقتارىمىزعا جولىعىپ ءىستىڭ جايىن تۇسىندىرسە، «قازاق» گازەتاسى اياققا باسقانداي كومەك تابىلماس پا دەيمىن. «جارلى بولساڭ، ارلى بولما. قاراپ تۇرىپ سورلى بولما دەگەن عوي» دەپتى قىلىشباەۆ دەگەن وقىرمان. ءبى­رىنشى ءنومىرى كىتاپتىڭ ون بەتىنەن ورىن الىپ، سوڭىنا «باس شى­عارۋشى: احمەت بايتۇرسىنوۆ، باستىرۋشى: مۇستافا ورازاەۆ» دەپ تۇيىندەلگەن. وزگە نومىرلەردە وسىلاي جالعاسىن تابا بەرەدى.

«...ەل دەرتىنىڭ سەبەبىن ۇعىپ، ەمىن ءبىلىپ... بوس سوزدەن دە ىسكە قاراي اياق باسامىز دەپ تالاپ قىلا باستاعان ۋاقىتقا» باسىلىمنىڭ جەتكەنىن العا تارتقان مۇحتار اۋەزوۆ سول اقيقاتتى وسى گازەت ار­قىلى تارتۋ قاجەتتىگىن اتاپ، الاش رۋحتى جۇرتىمىزدىڭ قاي-قاي­سىسى دا قازاق الەمدەگى مىقتىلاردىڭ قاتارىنا جەتسەك دەگەن نيەتتە ەكەنىن العا تارتىپ، ءاربىر ۇلت وكىلى «قاراڭعى قازاق كو­گىنە» (سۇلتانماحمۇت) كۇن بو­لۋ باس­تى ماقسات ەكەنىن قاداپ اي­تىپتى.

«تىلشىلەر ءسوزى» دەگەن ايدار­مەن بەرىلگەن توپتاماداعى ءوڭىر جاڭالىقتارى ەرەكشە ەستە قالا­دى. گازەتتىڭ №18 سانىندا سە­مەي­دەن شاھكارىم (گازەتتە وسىلاي جازىلعان) قۇدايبەردىنىڭ ءاربىر سوزىندە جاستارعا ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى قوزعاپ، «قازاق» گازەتىنە «ايقاپ» جۋرنالىن سەرىكتەس ەتىپ شىعارۋدى ۇسى­نىپ، «ءبىلىمسىز ەل جاس بالا سياق­تى. ءبىر جاڭا نارسە كورىنسە بۇرىنعىنى تاستاپ سوعان ۇمتىل­ماقشى»، دەپ ءبىلىم بەرۋدى ۇلت ىسىنە اينالدىرۋدى ەسكە سالادى.

«ءبىزدىڭ قازاقتىڭ جەرى قا­شاننان-اق مەملەكەت مۇلكى دەپ قويعان جەر»، دەپ جەر ماسەلەسى تۋرالى تياناقتى بايلامدار­دى قوزعاپ، قازاق جەرىنىڭ قالىبىن بۇزباي، ءنارىن كەتىرمەي ساقتاپ، ەشكىم­نىڭ قانجىعاسىندا جىبەر­مەي، كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرۋدى اڭگىمەگە ءجيى ارقاۋ ەتتى. سونىمەن قاتار رۋحاني مۇرالارىمىزدى دا، ادەت-عۇرىپتارىمىزدى دا، حالىقتىق تاربيەمىزدى دە نازاردان تىس قالدىرماعان.

ال قاپىدا وققا بايلانعان سەميناريا تۇلەگى قازى نۇرمۇحان­بەدۇعلىنى جەرلەۋ راسىمىندە شاكارىم حالىققا ارناعان سوزىندە «الەۋمەت! مىناۋ جاتقان كىم، بىلەسىڭدەر مە؟ بۇل ۇلتى ءۇشىن شىبىن جانىن قۇربان قىلعان الاش ازاماتىنىڭ تۇڭعىشى. مىناۋ جولداستارىڭدى ۇمى­تا كورمەڭدەر. مۇنىڭ ءۇي ءىشى­نىڭ مىندەتى – سەندەردىڭ مويىندا­رىڭدا! الپىس جاسقا كەلگەندە مۇنداي ۇلت ءۇشىن قۇربان بولاتىن ازاماتتى كورەمىن دەگەن ءۇمى­تىم جوق ەدى» دەسە، ءمىرجا­قىپ دۋلات­ ۇلى «الاشتىڭ بۇل قۇر­بانى − اياۋلى جولداس، قازى جاس» دەپتى. مىنە، وسىنداي ۇلتتىڭ جاق­سىلىعىن دا، قايعىسىن دا كور­سەتكەن «قازاق» گازەتى قازاق تا­ريحىنىڭ ءبىر بەتى دەسە بولعانداي.

وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلت ايناسىنا اينالعان، قازاق ءۇنىن ەستىر قۇلاققا جەتكىزگەن «قا­زاق» گازەتىندە جاريالانعان بۇل قۇندىلىقتاردىڭ العاشقى ەكى تومىن قاراپ وتىرعاندا سان ءتۇرلى ويعا قالاسىڭ. قانشا ادام تاع­دىرى الدان شىعادى. بۇرىن گازەت تىگىندىسىمەن كەز كەلگەن ادام تانىسا المايتىن بولسا، بۇل ەكى توم قولجەتىمدى بولىپ تۇر. قالعان جىلداردى قامتيتىن كىتاپتار الداعى ۋاقىتتا جارىق كورمەك. الار ساباق، ۇيرەنەر تاعىلىمى مول دۇنيە قاشاندا ءوز قۇنىن جويماق ەمەس. سارعايعان مۇرانى جاڭا زاماننىڭ قاعازىنا باسىپ حالىققا ۇسىنۋ ناعىز ەرلىككە پارا پار ءىس. بۇدان دا وزگە دە گازەت-جۋرنالدارداعى دۇنيەلەردى كىتاپ ەتىپ جاريالاپ، كەيىنگى ۇرپاققا ۇسىنساق ۇتارىمىز مول.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار