نەگە وزبەكستان؟ جالپى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ جاڭا باسشىسىنىڭ العاشقى شەتەلدىك ساپارىنا كوپ ءمان بەرىلەدى. سەبەبى ول سول ەلدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باسىمدىق جايلى حابار بەرۋى مۇمكىن. پرەزيدەنت العاشقى شەتەلدىك ساپارمەن رەسەيگە باردى. بۇل وزىندىك ساقتالعان ءداستۇر دەسە دە بولادى. ول تۇسىنىكتى دە. رەسەي – قازاقستاننىڭ كورشىسى ءارى ستراتەگيالىق ارىپتەسى. بۇگىندە ءبىر وداققا ءمۇشە. قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى جولدى جالعاستىرعانداي بولدى. الايدا, ساپاردىڭ مارتەبەسى رەسمي ەدى, مەملەكەتتىك ەمەس. ايىرماشىلىق بار.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەملەكەتتىك ساپاردى قىتاي, ەۋروپا نە اقش-تان ەمەس, ءوزبەكستاننان باستاۋىندا وزىندىك ءبىرشاما سەبەپتەر بار. بىرىنشىدەن, كورشى ەلدىڭ باسشىسى ارنايى شاقىردى. ەكىنشىدەن, قوس پرەزيدەنت تە قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ەكىنشى باسشىلارى. ەلدەردىڭ دامۋىندا تىڭ باعىت باستاۋ الۋى مۇمكىن. ۇشىنشىدەن, بىلتىر قازاقستاندا وزبەكستان جىلى جاريالانسا, بيىل ەندى وزبەك ەلىندە قازاقستان جىلى 15 ءساۋىر كۇنى باستالدى. ءتورتىنشىدەن, ديپلوماتيا تىرەگى – ساۋدا. قوس ەلدىڭ الىس-بەرىسى ءوسىپ وتىر. ماسەلەن, 2018 جىلى قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 26 پايىزعا ءوسىپ, 2,5 ملرد دوللاردى قۇراعان. بۇل ءوسىم – جاقسى كورسەتكىش. ق.توقاەۆتىڭ مەملەكەتتىك ساپارى كەزىندە بۇل كورسەتكىشتىڭ 3 ملرد دوللارعا جەتكەنى ايتىلدى. بەسىنشىدەن, وزبەكستان – ورتالىق ازياداعى ەكى ءىرى ەلدىڭ ءبىرى. حالقى 32 ملن-عا جۋىق. قازاق ەلىنە ءتۇبى ءبىر تۋىس تۇركى جۇرت. بۇل كورشىمەن قانداي جاعدايدا دا بەيبىت قاتىناس قۇرۋ پارىز. التىنشىدان, ەكى رەسپۋبليكانىڭ اراسىنداعى جاعدايلار قازىر اناعۇرلىم جاقساردى. بۇرىنعى كوزگە كورىنبەس باسەكە, كەدەن بەكەتىندەگى ۇزىن-سونار كەزەك, شەكاراداعى وق اتۋ, شەكارا سىزىعى جۇرمەگەن اۋىلدار دەگەن ماسەلە ازايدى. ياعني, قاسىم-جومارت توقاەۆ وسىنداي جاعىمدى فاكتورلاردىڭ كەزىندە ساپار شەگىپ, ولاردى ودان ءارى جالعاستىرعىسى كەلگەن بولار. وعان قوسا, شەشىلمەگەن ماسەلەلەردى تالقىلاپ, جاڭا كەلىسىمدەرگە قول قويۋدى دا كوزدەگەن بولار.
جالپى, جاڭا باسشىنىڭ كورشى ەلگە ساپار شەگۋى ورتالىق ازيا ءۇشىن تاڭسىق ەمەس. ماسەلەن, شاۆكات ميرزيەيوۆ شەت ەلگە ءوزىنىڭ العاشقى ساپارىن ءتۇرىكمەنستاننان باستادى. الايدا, ونىڭ سەبەپتەرى مۇلدە باسقا ەدى.
قوس ەلدىڭ ساۋدا اينالىمى. بىلتىر قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋداسى 93,4 ملرد دوللارعا جەتتى. ال وزبەكستان وزگە ەلدەرمەن 33,8 ملرد دوللاردىڭ ساۋداسىن جاسادى. قازاقستان ساۋدا ارىپتەستەرىنىڭ ءتىزىمىندە قىتاي مەن رەسەيدەن كەيىن ءۇشىنشى ورىندا. وسى ساپار بارىسىندا پرەزيدەنتتەر الدىمەن شاعىن قۇرامدا كەزدەستى, كەيىننەن كەڭەيتىلگەن قۇرامدا كەلىسسوز جۇرگىزدى. جيىندا تاراپتار 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ساۋدا اينالىمىن 5 ميلليارد دوللار دەڭگەيىنە جەتكىزۋدى كوزدەيتىنى ايتىلدى. قوس مەملەكەت اراسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق ءجونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميسسياعا ساۋدا قاتىناستارىن كەڭەيتۋ, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ۇزاقمەرزىمدى نىساندارىن تابۋ جانە دامىتۋ تاپسىرىلدى.
2 جىلدا ساۋدا اينالىمىن 2,5 ملرد دوللاردان 5 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋ وڭاي ەمەس, بىراق مۇمكىن. ەگەر بىلتىر ساۋدا اينالىمى 26 پايىزعا وسسە, وندا ەكى جىلدا 100 پايىزعا ەسەلەۋ كەرەك دەگەن ءسوز. جالپى, قازاقستان مەن وزبەكستان ەكونوميكالارىنىڭ الەۋەتىن, ورتاق شەكارانىڭ ۇزىندىعىن, وندا جايعاسقان حالىقتىڭ تىعىزدىعىن ەسكەرسەك, 2,5 ملرد دوللار ماقتاناتىن كورسەتكىش ەمەس. ودان دا كوبەيتۋگە بولار ەدى. الايدا, وزبەكستان بۇعان دەيىن ءوز نارىعىن قورعاۋ ماقساتىندا ەكسپورتتىق تاۋارلارعا جوعارى اكتسيز پايىزدارىن قويىپ كەلدى. تەك بىلتىرعى كەلىسسوزدەن كەيىن اكتسيز سالىعى سالىناتىن قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ ءتۇرى ازايدى. ماسەلەن, بۇرىن 208 وتاندىق تاۋار ءتۇرى وزبەكستانعا ەكسپورتتالعاندا اكتسيز سالىنسا, 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ولاردىڭ سانى 50-گە ءتۇستى. اكتسيز سالىعى سالىنباسا, تاۋاردىڭ نارىقتاعى قۇنى ارزاندايدى. سايكەسىنشە بۇل وزگەرىس 2019 جىلى ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى كولەمىنىڭ ارتۋىنا اكەلۋى مۇمكىن.
ساۋدا – مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى اسا ماڭىزدى فاكتوردىڭ ءبىرى. ءتىپتى تىرەگى دەپ قايتالاۋعا بولادى. بيىل اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ الەمنىڭ بىرنەشە ەلىنە تاريفتەر ارقىلى جاريالاعان ساۋدا سوعىسى وسى ويدى تاعى ءبىر رەت ناقتىلادى.
قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى بيزنەس قاتىناستارىن ىلگەرىلەتۋدە ارنايى فورۋمدار جاقسى ىقپال ەتەدى ەكەن. مىسالى, بىلتىر 22 مامىردا شىمكەنتتە 600-دەن استام كاسىپكەرلەر قاتىسقان قازاق-وزبەك بيزنەس-فورۋمى ءوتتى. شارا B2B فورماتىندا, ياعني كاسىپكەرلەر اراسىندا ۇيىمداستىرىلدى. ناتيجەسىندە, 62 ملن دوللارعا ەكسپورتتىق كەلىسىمشارتتار جاسالدى. ال 15-16 قازاندا تاشكەنتتە قازاقستاندىق 29 كومپانيانىڭ قاتىسۋىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ميسسياسى قۇرىلدى. ول كەزدە 20,9 ملن اقش دوللارى سوماسىنا ەكسپورتتىق كەلىسىمگە قول قويىلدى. ياعني, بۇرىنعى قولدان جاسالعان اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتسا, تاۋار اينالىمى ەسەلەنەتىنى انىق.
قول قويىلعان قۇجاتتار. ساپار بارىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن شاۆكات ميرزيوەۆ بىرنەشە كەلىسىمگە قول قويدى. بۇل ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ قۇقىعى, زاڭسىز كوشى-قونمەن كۇرەس, اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس, اسكەري ۇشاقتاردى قابىلداۋ, «ورتالىق ازيا» حالىقارالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ورتالىعىن قۇرۋ جانە باسقا سالالارعا قاتىستى.
وزبەكستانمەن ەڭبەك ميگراتسياسىن رەتتەۋ قاجەت ەكەنى بۇرىننان بەلگىلى. سەبەبى تەك وسى ەلدەن قازاقستانعا جىل سايىن 140 مىڭداي جۇمىس ىزدەگەن ازامات كەلەدى. ورتاشا قالا تۇرعىندارىنا تەڭ حالىق دەرسىڭ. ولاردىڭ تىركەلۋى, تەرريتوريامىزدا ءجۇرىپ-تۇرۋى, دەپورتاتسياسى – بارلىعى ارنايى قۇجاتپەن رەتتەلۋى كەرەك ەدى. ەندى ونداي ۇكىمەتارالىق كەلىسىم بار. جالپى, وزبەكستان ءالى كۇنگە ميگرانتتاردىڭ جىبەرەتىن قارجىسىنا تاۋەلدى ەل. بىلتىر رەسەيدەن 2,6 ملن وزبەك ەڭبەك ميگرانتى وتانىنا 3,9 ملرد دوللار اقشا جىبەرىپتى. ال رەسەي سانكتسيالىق قىسىمدارعا ۇشىراعان سوڭ ورتالىق ازيادان شىققان ءبىرشاما جۇمىس ىزدەگەن جۇرت نازارىن قازاقستانعا بۇردى. وعان قوسا, ءبىز ەڭبەك ميگراتسياسىندا ۇلكەن ترانزيت ەلى سانالامىز.
اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس, اسكەري ۇشاقتاردى قابىلداۋ سالاسىنداعى كەلىسىم – قازاقستان مەن وزبەكستان ءۇشىن ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى. دايش جەندەتتەرى سيريا مەن يراكتا جەڭىلگەنىمەن, سارقىنشاقتارى ورتالىق ازيا جەرىنە جەتۋى ابدەن مۇمكىن. سول ءۇشىن ءوڭىردىڭ قاۋىپسىزدىگىن كورشىلەر بىرلەسە كۇزەتكەندە, جەڭىلىرەك ءارى تيىمدىرەك بولار.
كەلەسى ماڭىزدى باستاما – «ورتالىق ازيا» حالىقارالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ورتالىعىن قۇرۋ. ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا كولەمىن ارتتىرۋعا ارنالىپ وتىرعان جوبا. بالكىم قىتايمەن شەكارا بويىندا ورنالاسقان «قورعاس» ورتالىعى سەكىلدى فۋنكتسيانى اتقاراتىن بولار.
