2018 جىلعى دەرەكتەر بويىنشا جالپى قورلاردىڭ اۋستراليادا – 30%, ازيادا – 24%, افريكا – 20%, امەريكا قۇرلىعى – 14%, ەۋروپا-رەسەيدە 12% شوعىرلانعان. 2018 جىلى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جاھاندىق ءوندىرىسىندە يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ ۇلەسى 5% قۇرادى جانە تۇراقتى 1,4% ءوسىمىن ساقتاپ كەلەدى. بۇگىندە الەمدىك 400 گۆت-قا جۋىق ەلەكتر قۋاتىن قولدانىستاعى 453 يادرولىق رەاكتور وندىرۋدە. يادرولىق ەنەرگەتيكادان ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋدەن اقش ءسوزسىز كوش باستايدى. 2018 جىلعى كورسەتكىشتەر بويىنشا اقش-تان كەيىن فرانتسيا, قىتاي, رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا ەلدەرى جايعاسقان. جالپى, وسى كۇندە الەمنىڭ 37 ەلىندە يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ نەگىزى قالانعان.
سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا قازاقستان مەن وزبەكستان الەمدىك ۋران قورلارىنىڭ 16% ۇلەسىن يەمدەنەدى. ۋران ءوندىرىسى بويىنشا الەم ەلدەرى اراسىندا 2009 جىلدان باستاپ قازاقستان كوش باستاسا, وزبەكستان تۇراقتى ءتۇردە العاشقى جەتىلىكتى ءتۇيىندەيدى. 2010-2017 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان (40%) مەن وزبەكستان (4%) ورتا ەسەپپەن جىل سايىنعى الەمدىك ءوندىرىستىڭ 44% قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. ال ۋران ءوندىرۋشى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى شيكىزات ەكسپورتىن ءجۇزەگە اسىرمايتىندىعىن ەسكەرسەك, قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ شيكىزاتتىق ۋران نارىعىنداعى ەكسپورتتىق الەۋەتى – الەمدىك مۇناي نارىعىنداعى وپەك ەلدەرىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىنەن اسىپ تۇسەدى.
بۇل رەتتە قازاقستان رەسەيمەن وندىرىستىك تسيكلداردى ينتەگراتسيالاۋ, سونداي-اق ءۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىندا يادرولىق وتىن ءوندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا ءبىرشاما ناتيجەلى باستامالار جاسادى. الايدا, وتاندىق قازاتومونەركاسىپ پەن وزبەكستاندىق ناۋاي تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىنى اراسىندا قانداي دا ءبىر مەموراندۋم نەمەسە ارىپتەستىك تۋرالى اقپاراتتار كەڭىستىگىندە دەرەكتەر كەزدەسكەن ەمەس.
ەلباسى ن.نازارباەۆ 2012 جىلى: «قازاقستان – ۋران ءوندىرۋدە الەمدىك كوشباسشى. ءبىز اەس وتىنى ءۇشىن ءتول ءوندىرىسىمىزدى دامىتىپ, اتوم ستانساسىن سالۋعا ءتيىسپىز» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. ورنالاستىرۋ ورنى بويىنشا كوپشىلىككە بالقاش كولى ماڭىنداعى ۇلكەن اۋىلى, كۋرچاتوۆ اۋدانى جانە اقتاۋ قالاسى نۇسقالارى بەلگىلى. يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋ بويىنشا جوبالىق تەحنيكالىق نەگىزدەمە جاسالدى, دەگەنمەن دە, ءداستۇرلى ەنەرگيا الۋ كوزدەرىن كەڭ كولەمدە ارتاراپتاندىرۋعا قازاقستان ازىرگە نيەتسىزدىك تانىتىپ كەلەدى. وعان سەبەپ تە بار, ول – الەمدەگى العاشقى وندىققا كىرەتىن قازاقستاننىڭ كومىر ءوندىرىسى جانە باسقا دا ەنەرگيا الۋ كوزدەرىنىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكاعا قاجەتتىلىك تۋىنداتپاي وتىر.
2014 جىلعى جۇرگىزىلگەن عىلىمي زەرتتەۋىمنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستانداعى اەس قازىرگى تۇركىستان وبلىسى, كوكساراي سۋ قويماسىنىڭ باتىسىنا ورنالاستىرۋدى ۇسىنىپ, ونىڭ ەكونوميكالىق ارتىقشىلىقتارىن نەگىزدەۋگە تىرىسقان بولاتىنمىن. ودان بەرى بۇل ايماقتا ەلەۋلى وزگەرىستەر بولدى. ۇسىنىلعان ايماقتان نەبارى 150 شاقىرىم قاشىقتىقتا, وزبەكستان 2018 جىلى ءوزىنىڭ العاشقى اەس قۇرىلىسىنىڭ نەگىزىن قالادى.
وزبەكستاندا العاشقى اەس-تىڭ ورنالاساتىن ورنى رەتىندە 2018 جىلى جىزاق وبلىسى, فارىش اۋدانىنا, تۇزقان كولىنىڭ ماڭىنا ورنالاستىرۋ شەشىمى بەكىتىلدى. باستى مەردىگەر «روساتوم» كومپانياسىمەن كەلىسىمگە قول قويىلدى. وزبەكستان ءۇشىن يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋدىڭ باستى العى-شارتى – كومىرسۋتەكتى وتىنعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ, 2030 جىلعا قاراي ەكى ەسەگە ارتاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىستى ارزان ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ. اەس-تىڭ ىسكە قوسىلۋى اتموسفەراعا شىعارىلاتىن كومىرقىشقىل گازىن 14 ميلليون تونناعا, ازوت وكسيدىن 36 مىڭ تونناعا ازايتۋعا جول اشادى, سونداي-اق جىل سايىن 3,7 ملرد تەكشە مەتر تابيعي گازدى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. ۇنەمدەلگەن تابيعي گازدىڭ ەكسپورتى وزبەكستاندى جىلىنا 500-600 ملن دوللارداي كىرىسكە كەنەلتپەك.
2017 جىلعى وندىرىستەگى باسەكەلەستىكتى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وبلىستارىنداعى ەلەكتر ەنەرگياسى تاريفتەرىن ورتالىق ازيا ەلدەرى تاريفتەرىمەن تەڭەستىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ماسەلەلەر جيى تالقىلانىپ ءجۇردى. الايدا, اتالعان ماسەلەنىڭ شەشىمى تابىلمادى, سەبەبى كەيبىر ساراپشىلاردىڭ وزبەكستانداعى تاريفتەر الداعى ۋاقىتتا قىمباتتاۋى مۇمكىن ەكەندىگى تۋرالى بولجامدارى اتالعان ماسەلە بويىنشا جۇمىستاردىڭ جالعاسۋىن توقتاتىپ تاستادى. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ تاريفتەرى, وسى كۇنگە دەيىن دە قازاقستاننىڭ شەكارالىق وبلىستارىنداعى تاريفتەردەن الدەقايدا ارزان ەكەنىن بايقاپ وتىرمىز.
اەس جۇرەگى – يادرولىق رەاكتور. تەحنولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى بويىنشا ەكسپلۋاتاتسياداعى يادرولىق رەاكتورلاردىڭ 6 ءتۇرى كەزدەسەدى. بۇلاردىڭ اراسىندا كەڭ قولدانىس تاپقان PWR رەاكتورى (292 دانا) – ەكسپلۋاتاتسياداعى رەاكتورلار جالپى سانىنىڭ 65% قۇرايدى جانە يادرولىق ەنەرگەتيكادان الىناتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 70% وندىرەدى. يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ دامۋ تاريحىن تالداي كەلە, رەاكتورلاردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 50 جىلداي بولسا, سوڭعى بۋىندى PWR رەاكتورلارىنىڭ جۇمىس ىستەۋ مەرزىمى 80-100 جىلعا دەيىن ۇزارۋى مۇمكىن. وزبەكستان «III+» بۋىندى PWR-1200 رەاكتورلارىنان تۇراتىن قوس ەنەرگوبلوكتىڭ قۋاتى 2400 مۆت اەس قۇرىلىسىن جوسپارلاۋدا.
وسى رەتتە, تاعى ءبىر وزەكتى ءماسەلە – يادرولىق فيزيكا, يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىندا ماماندار ازىرلەۋ. قازاقستاندا بۇل باعىت بويىنشا ۇلتتىق ينستيتۋتتار مەن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى, زەرتحانالىق رەاكتورلارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن لابوراتوريالار جۇيەلى جۇمىس ءجۇرگىزىپ كەلەدى جانە الىس-جاقىن شەت-ەلدەردە اتالعان سالادا ءبىلىمىن شىڭداپ جۇرگەن قازاقستاندىق جاستار دا بارشىلىق. وزبەكستان دا ماماندار دايارلاۋ ءىسىن قولعا الىپ, عىلىمي-تەحنيكالىق بازانى جەتىلدىرۋ ىسىنە شىنداپ كىرىسىپ تە كەتتى. اەس قۇرىلىسى 10 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنىن اشۋعا (6-10 جىل), ەكسپلۋاتاتسياداعى اەس (80-100 جىلعا دەيىن) ەكى مىڭعا تاياۋ ماماندى بىلىكتى ەڭبەكپەن قامتۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى. عىلىمي-تەحنيكالىق بايلانىس, مامان دايارلاۋ ءىسى, تاجىريبە الماسۋ – بۇلار دا ءوزارا بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدارعا ارقاۋ بولاتىن بايلانىس نۇكتەلەرى.
ورتالىق ازيانى يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ ەلەسى كەزىپ ءجۇرگەندەي. ەرتە مە, كەش پە ايماقتا «پرومەتەيدىڭ وتى» جالىندايتىن ايبىندى ستانسالار بوي كوتەرمەك. قالاي بولعاندا دا, جۇگى اۋىر, جاۋاپتى ءىس. وسىنى سەزىنە وتىرىپ, قازاقستان مەن وزبەكستان ۋران وندىرۋدەن باستاپ, راديواكتيۆتى قالدىقتاردى ساقتاۋعا دەيىنگى ونەركاسىپ كەشەندەرىن ءىشىنارا ينتەگراتسيالاۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋى قاجەت. اتومدىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋ ەكى ەلدىڭ ودان ءارى دوستىعىنا, ايماقتىق اشىقتىققا, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا وڭ اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن.
ءومىرتاي امالبەك, قازۇۋ, PhD دوكتورانتى
