قازاقستان • 09 ءساۋىر، 2019

تاعى دا 1 ميلليون قازاق تاريحي وتانىنا ورالعىسى كەلەدى

1865 رەتكورسەتىلدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىشۇلى نازارباەۆتىڭ جۇرگىزگەن سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى ەلىمىزگە ءبىر ميلليوننان استام قانداسىمىز ورالدى. ولار وسى جىلدار ىشىندە اتامەكەنىندە شاڭىراق كوتەرىپ، ۋىق تىگىپ، ءۇي بولىپ كوبەيە ءتۇستى.

ەلىم دەپ ەڭىرەپ كەلگەن ورالماندار­دىڭ كوپ­شىلىگى ءقوعامدا وز ورنىن تاۋىپ، ەلىمىز­دىڭ وركەندەۋىنە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جۇرگەنى انىق. ايتسە دە، ءبىرقاتار قانداس­تارى­مىزدىڭ ۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەنى بەلگىلى. وسى ماسەلەلەردى شەشىپ، ولاردى ۇيمەن، جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ن.ا.نازارباەۆ توراعالىق ەتەتىن دۇنيە­جۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى ء(ارى قاراي – دقق) جانە تاياۋ ارادا قۇرىل­عان «وتان­داستار» قورى بىرلەسە وتىرىپ، باس­تاپقى ەكى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋدە. ەكى جىل بويى جۇ­مىس ىستەپ كەلە جاتقان العاشقى جوبا اقمولا وبلىسىنىڭ ارشالى اۋدانىندا شىم­كەنت قالاسىندا جاسالعان «اسار» جوبا­سى سياقتى، ءبىراق «تۇرعىن ءۇي جانە جۇمىس» جاڭا فورماتىندا جۇزەگە اسۋدا. نۇر-سۇلتان قالاسىنان 10 شاقىرىم جەردە ء42-شى رازەزدىڭ قاسىنان اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان 196 گەكتار جەردى ساتىپ الىپ، ونىڭ بارلىق قاجەتتى قۇجاتتارىن دايىندادىق. بۇل جەر تەلىمدەرىن 1282 وتباسى يەلەندى. ولار­دىڭ بارلىعى ەكسپو-2017 قۇرى­لى­سىنا وڭتۇستىك وڭىرلەردەن كەلىپ، قازاق­ستاندا وتكەن الەمدىك دەڭگەيدەگى كورمەنىڭ قۇرىلىسىنا ەڭبەك ءسىڭىرىپ، وزىن­دىك قولتاڭبا قالدىرعان، ەندى ەلدىڭ سول­تۇستىگىندە تۇراقتاپ قالعىسى كەلگەن ورالمان وتباسىلارى. قازىرگى كەزدە ولار قالادا پاتەر جالداپ تۇرادى، كوپ­شىلىگى ۋاقىتشا جازعى سارايلاردا ءتۇراق­تاۋعا ماجبۇر. ولار ءۇشىن الەۋمەتتىك ينفرا­قۇرىلىمى بار، جايلى پاتەرلەر مەن ۇي­لەر­دەن تۇراتىن شاعىن اۋداننىڭ قۇرى­لىسىن جوسپارلاپ وتىرمىز. وسى اگر­وقالاشىقتا 3500 ادامعا ارنالعان جۇمىس ورىندارى اشىلادى: 300 گا جەرگە جىلىجاي سالامىز، اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ساتاتىن كوتەرمە بازار جانە جىلقى وسىرەتىن ورتالىقتاردى قۇرامىز. ال جىلقىلار كەزەكشىلىك ادىسپەن دالادا جايىلادى. كوتەرمە ساۋدا بازارىنا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى الدىن الا كەلىسىم بويىنشا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرىنەن تاسىمالدانادى. مۇنىڭ ءوزى دە قوسىمشا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا جاعداي جاسايدى. نۇر-سۇلتان قالاسى تاعى ءبىر ارزان وتاندىق اۋىلشارۋا­شىلىق ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتەتىن كاسىپ يەلەرىمەن تولىعاتىن بولادى.

قازاقستان-قىتاي اراسىنداعى 51 ين­ۆەستيسيالىق جوباسىنا كىرگەن جاعدايدا ىسكە اسىرىلاتىن جوعارى تەحنولوگيالىق تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى مودۋلدەرىن جاسايتىن قىتايدىڭ «Broad Homes Industrial» كومپانياسىمەن كەلىسىم جۇرگىزدىك. بۇل ارادا زاۋىت پەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سول ۇيلەردىڭ بولاشاق يەلەرىنىڭ ارالاسۋىمەن «اسار» تاسىلىمەن سالىنباق. ويتكەنى ولاردىڭ بارلىعى حالىقارالىق كورمە قۇرىلىسىنا قاتىسقان قۇرىلىسشىلار. جۇمىستى وسىلاي ۇيىمداستىرۋدىڭ ارقاسىندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ شارشى مەترى شامامەن 300 اقش دوللارىنا تەڭ بولادى. سونىمەن بىرگە اگرو­قالاشىقتىڭ ينفراقۇرىلىمى قۇرى­لىسىنا قىتايدىڭ «سمەس» مەم­لەكەتتىك كومپانياسىمەن جىلدىق پا­يى­زى 1-3% بولاتىن ينۆەس­تيسيا تارتۋ تۋرا­لى كەلىسىمىمىز بار. ول سالىمدى «نۇر­لى جول» باعدارلاماسى ارقىلى 10 جىل­دىڭ ىشىندە قايتارامىز. بولاشاقتا وسىنداي اگروقالاشىق قۇرىلىستارىن اقتوبە، اتىراۋ، شىعىس قازاقستان، باتىس قازاقستان، قاراعاندى، قوستاناي، پاۆلودار، سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­تارىندا جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى كوپتەگەن تۇرعىندار سولتۇستىك ايماقتارعا قونىس اۋدارۋدىڭ وسىنداي باستامالارىن قىزۋ قولداپ وتىر. سولتۇستىك ايماقتاردا سالىنعان وسىنداي جايلى ورىندارعا تۋىس-جاقىندارىمەن بىرگە قونىس اۋدارىپ، ءوز كاسىپتەرىن وركەندەتكىسى كەلەدى.

وڭتۇستىك قازاقستاندا اكىم بولىپ قىزمەت ەتكەن جىلدارى شىمكەنت قالا­سىندا بەلگىلى كاسىپكەر يبادۋللا قالي­بەكوۆ مىرزامەن بىرلەسە وتىرىپ وزبەكستاننان كەلگەن 20 مىڭ ورالماندى تۇرعىنجايمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان «اسار» جوباسىن جۇزەگە اسىردىق. بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ ءار وتباسى اۋلاسىندا سالىنعان جىلىجايلارىنان 10-12 مىڭ اقش دوللارىنا دەيىن پايدا تابادى. بۇل ءار وتباسى ءۇشىن قوماقتى قارجى. وسى شىمكەنتتەگى جۇزەگە اسىرىلعان جوبا دەر كەزىندە قولعا الىنعان يگى باستاما بولدى. بۇل جوبادا ءبىرقاتار كەمشىلىك ورىن الدى. ويتكەنى ۇيلەر ءبىرىڭعاي ورالماندارعا عانا بەرىلدى. «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەندەي، كەلەسى سالىناتىن قالاشىقتاردا تۇرعىن ۇيلەردى ورالماندارمەن بىرگە، جەرگىلىكتى مۇعالىمدەرگە، دارىگەرلەرگە، مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وكىلدەرىنە ارالاستىرا بەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ورنالاستىرۋدىڭ مۇنداي ءتاسىلى ورالمانداردىڭ جەرگىلىكتى جاعدايعا جىلدام قالىپتاسۋىنا، ۇيرەنۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى. قىتايدا، رەسەيدە، وزبەكستاندا جانە موڭعوليادا تۇرىپ جاتقان ەتنوستىق قازاقتاردىڭ جاعدايلارىن ەسكەرە كەلە، جۇيەلى مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولعان جاعدايدا تاريحي وتانىنا ءالى دە ميلليون قانداسىمىزدى كوشىرىپ اكەلۋ­گە بولادى. بۇل ءۇشىن ازاماتتىق الۋ جاع­داي­لارىن جەڭىلدەتۋمەن بىرگە جاس مامانداردى ءتۇرعىن ۇي جانە جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە كەپىلدىك بەرە وتىرىپ شاقىرعانىمىز ءجون بولار ەدى.

تاياۋ ارادا سارىاعاش اۋدانىندا وتانىنا كەلگىسى كەلەتىن قانداستارىمىز ءۇشىن 400 گەكتار جەرگە اگروقالاشىق سالۋدى جوسپارلاۋ ويىمىزدا بار. گەو­گرافيالىق سايكەستىكتەرگە بايلانىستى تاشكەنت ماڭىندا قازاقستان جاعىندا وزبەك كاسىپكەرلەرمەن بىرلەسكەن ەت-سۇت ءون­دىرۋ، مال جەمدەۋ، جەمىس-جيدەكتى يزرايل­دىك تەحنولوگيامەن وڭدەيتىن بىر­لەسك­ەن كاسىپورىن قۇرۋ مۇمكىنشىلىگى دە بار. جەرگىلىكتى اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپ­كەر­لەرى كەلىسىم بويىنشا مال بورداقىلاۋعا جەم-شوپ دايىندايدى، ءسۇت ونىمدەرىن وندىرەدى. مۇنىڭ ءوزى دە قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشادى. جوبا بويىنشا وسىنداي جەرلەرگە ارناۋلى ءبىلىمى بار 35 جاسقا دەيىنگى ورالمانداردى شاقىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بولاشاقتا وزبەكستاننان كەلگەن قانداستارىمىزدى تۇركىستان وب­لى­سىنىڭ سارىاعاش، كەلەس، شاردارا، قازىعۇرت اۋداندارىندا ارنايى سالىنعان اگروقالاشىقتاردا ورنالاستىرۋعا بولادى. تۇركىستان قالاسى ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قوننىڭ ورتالىعىنا اينالادى. وسى، ءبىز ۇسىنعان جوبالار ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىندا جانە پرەزيدەنتتىڭ قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ، جۇمىس ورىندارىن اشۋ تۋرالى كوتەرگەن ماسەلەلەرىنە سايكەس كەلسە دە، وسى جۇمىستاردى ورىنداۋدا جەر­گى­لىكتى باسشىلىق تاراپىنان قولداۋ كورە الماي وتىرمىز. مىسالعا، اقمولا وب­لى­سىنىڭ ارشالى اۋدانىندا ءبىزدىڭ ينف­راقۇرىلىمدىق جوبامىز بويىنشا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارعا 9 اي بۇرىن بايقاۋ جاريالانسا دا، ءالى كۇنگە دەيىن ونى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلمەي كەلەدى. بۇل جەردە بار-جوعى بولىنەتىن 35 ميلليون تەڭگە تۋرالى اڭگىمە بولىپ وتىر. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مينيسترلىگىندە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ار­­نالعان مودۋلدىك زاۋىتتاردى 51 قا­زاق­­ستان-قىتاي ينۆەستيسيالىق جوبا­سى­نا كىر­­گىزۋ ماسەلەسى جىل بويىنا شەشىل­مەي كە­لەدى. بارلىعى دا بۇل جوبانى قولداي­تىن سياقتى، ءبىراق ىسكە كەلگەندە ناتيجە جوق.

قازىرگى كەزدە شەتەلدەردە تۇراتىن ەتنوستىق ءقازاقتاردىڭ تىلى مەن ءدىلىن، ۇلتتىق نىشانى مەن مادەنيەتىن جوعالتۋ ءقاۋپى بار ەكەنى بەلگىلى. 2018 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ومبى قالاسىندا دقق «وتانداستار» قورىمەن بىرلەسە وتىرىپ رەسەيدە تۇراتىن قازاقتاردىڭ كىشى قۇرىلتايىن وتكىزدى. فورۋمعا قاتىسۋ­شىلار قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ، اسىرەسە جاستار اراسىندا ساقتالۋىنا الاڭ­داۋ­شىلىق بىلدىرەتىنىن ايتتى جانە قازاق­ستان جاعىنا وسى ماسەلەنى بىرلەسە قولعا الۋدى ۇسىندى. ءبىز رەسەيدەگى قازاق­تار­دىڭ ءتىلى مەن ءدىلىنىڭ ساقتالۋىنا كومەك رەتىندە جاڭا جوبا جاساۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. بۇل ماسەلە تەرەڭ تالدانىپ جۇيەلى جۇمىس جاساۋدى قاجەت ەتەدى. شەتەلدەردەگى قازاقتار شو­عىر­لانعان جەرلەردە قازاقتىڭ مادە­ني-ىس­كەرلىك ورتالىقتارىن قۇرۋ جۇمىس­تارىن قولعا الۋىمىز كەرەك. قازاق مەك­تەپتەرىنىڭ ءبىرقاتار ەلدەردە جابىلۋى­نا بايلانىستى ءبىز، وز ەلىمىزدە شەتەلدەر­دە تۇراتىن قازاقتارعا ءتىل ۇيرەتەتىن ءبىلىم ورتالىقتارىن دامىتۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتاعى جۇمىس، اسىرەسە جاس بۋىن­دى وقىتۋعا ءباعىتتالۋى تيىس. بۇل تۇرعى­سىن­دا قازاق دياسپورالارىنىڭ بالالارىن انا تىلىنە وقىتۋعا ەلىمىزدىڭ ينتەللەك­تۋالدى مەكتەپتەرى مەن جوعارى وقۋ ورىن­دارى­نىڭ زور مۇمكىندىگى بار. وسىعان وراي ءبىز جازعى دەمالىس كەزىندە وسى جىلدان باستاپ شەت ەلدەردەن كەلەتىن 4000 بالا­عا ارنالعان قازاق ءتىلىن، تاريحىن، داس­تۇرىن ۇيرەتەتىن جازعى لاگەرلەرىن ۇيىم­داس­تىرۋدى قولعا الدىق. جىل سا­يىن «بال­داۋرەن» لاگەرىندە قازاق دياس­پو­را­لارى­نىڭ 150 بالاسى دەمالىسىن وت­كىزىپ جۇر. وسى جەردە شەتەلدەردە قازاق ءتىلىن وقى­تا­تىن مۇعالىمدەردى دايارلاۋ، نە بولماسا، قازاق ءتىلى ماماندىعىنا دايار­لاۋ مۇم­كىن­دىكتەرىن قاراستىرۋ كەرەك. دياس­پورا بالالارى اراسىندا ءتىل مەن مادە­نيەتتى ۇيرەتۋ ءۇشىن جاڭا ادىستە­مە­لىك­تەر قاجەت. بالالاردىڭ جاسىنا ساي قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن ينتەراكتيۆتىك ادىستەمەلىكتەردى جەتىلدىرۋ كەرەك. مىسالعا، ءبىز «قاستەرلى قالام» جوباسىن ۇسىندىق. بۇل ينتە­راك­تيۆ­تىك قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن فور­مادا ارىپتەردى، سوز تىركەستەرىن، سوي­لەم­دەردى ۇيرەتەدى. سونىمەن قاتار قازاق تىلىن­دەگى ەرتەگىلەر مەن ولەڭدەردى تىڭ­داۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى.

اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيستر­لىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ، قىتايداعى جانە رەسەيدەگى قازاق دياسپورالارىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا قازاق حالقىنىڭ ءسالت-داستۇرى مەن اتاقتى تاريحي تۇلعالارى تۋرالى ارناۋلى روليكتەردى شىعارا باستادىق. سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن شەتەلدەردە تۇراتىن تانىمال قازاقتار تۋرالى «الىستاعى اعايىن» سيكلدى فيلمدەر توپتاماسىن ءتۇسىرۋ جۇمىستارى باستالدى.

2018-2022 جىلدارعا ارنالعان شەت­ەل­­دەر­­دەگى ەتنوستىق قازاقتاردى قولداۋ شارا­­لارى تۋرالى قازاقستان ۇكىمەتى بەكىت­­­­كەن قاۋلىسىنا (18.05.2018) سايكەس، سونى­­­مەن قاتار شەتەلدە تۇراتىن قازاق دياس­­پو­را­لارىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا قازاق مادە­ني ورتالىقتارىن ۇلتتىق كيىم، مۋزىكا اسپاپ­تارىمەن، ۇلتتىق ناقىشتاعى بۇ­يىم­­دار­مەن، قولونەر تۋىندىلارىمەن قامت­ا­ما­سىز ەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. وسى­عان وراي دقق «وتانداستار» قورىمەن بىر­لەسە ءوتى­رىپ «داستۇرلى قورجىن» اتتى جوبا­نى ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل جوبا بويىنشا شەتەلدەردەگى قازاق ما­دە­ني ورتالىقتارى مەن بىرلەستىكتەرى ۇلت­تىق كيىم، مۋزىكا اسپاپتارى جانە ۇلت­تىق بۇ­يىم­­دارمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. جوعا­ر­ى­دا­عى اتالعان جوبالار مەن باستامالار ەل­با­سى­­نىڭ العا قويعان «رۋحاني جاڭعى­رۋ» باع­­دار­­لاماسىنا ءوزىنىڭ قوماقتى ۇلە­سىن قو­سىپ، الەم قوعامداستىعىنىڭ الدىن­دا قازاق ۇلتىنىڭ بىرلىگىن كورسەتەدى، مەم­­لە­­كە­تى­مىزدىڭ شەتەلدەردە تۇراتىن قازاق دياس­­پو­را­لارىنا جاساپ وتىرعان قول­داۋى مەن قامقورلىعىن ايقىندايدى دەپ ەسەپتەيمىن.


زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ، ؛
دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ؛


باننەر
سوڭعى جاڭالىقتار

يمپورتتان نە ۇتتىق؟

ەكونوميكا • كەشە

«ەكى جۇلدىز» بايقاۋى الماتىدا باستالدى

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

تارازدا جەدەل بايلانىس ورتالىعى اشىلدى

ايماقتار • 20 قىركۇيەك، 2019

ليساكوۆتىڭ «بايتەرەگى»

ايماقتار • 20 قىركۇيەك، 2019

گوبەلەن – تەكتى ونەردىڭ تۋىندىسى

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

«مادەني قابات» جويىلعان جوق

قوعام • 20 قىركۇيەك، 2019

شاحماردان تەربەلگەن تالبەسىك

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

«جوعالمايسىڭ، جوقتاۋشى حالقىڭ باردا...»

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

ايماقتىڭ ەكسپورتتىق مۇمكىندىگى ارتۋدا

ايماقتار • 20 قىركۇيەك، 2019

كوك ايدىندا كورشىلەر جاتتىعۋدا

ايماقتار • 20 قىركۇيەك، 2019

بانكتەر ارتىق اقشانى جاسىرىپ وتىر ما؟

ەكونوميكا • 20 قىركۇيەك، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار