قازاقستان • 09 ءساۋىر، 2019

تاعى دا 1 ميلليون قازاق تاريحي وتانىنا ورالعىسى كەلەدى

1986 رەتكورسەتىلدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ جۇرگىزگەن سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى ەلىمىزگە ءبىر ميلليوننان استام قانداسىمىز ورالدى. ولار وسى جىلدار ىشىندە اتامەكەنىندە شاڭىراق كوتەرىپ، ۋىق تىگىپ، ءۇي بولىپ كوبەيە ءتۇستى.

ەلىم دەپ ەڭىرەپ كەلگەن ورالماندار­دىڭ كوپ­شىلىگى قوعامدا ءوز ورنىن تاۋىپ، ەلىمىز­دىڭ وركەندەۋىنە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جۇرگەنى انىق. ايتسە دە، بىرقاتار قانداس­تارى­مىزدىڭ ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەنى بەلگىلى. وسى ماسەلەلەردى شەشىپ، ولاردى ۇيمەن، جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ن.ءا.نازارباەۆ توراعالىق ەتەتىن دۇنيە­جۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى ء(ارى قاراي – دقق) جانە تاياۋ ارادا قۇرىل­عان «وتان­داستار» قورى بىرلەسە وتىرىپ، باس­تاپقى ەكى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋدە. ەكى جىل بويى جۇ­مىس ىستەپ كەلە جاتقان العاشقى جوبا اقمولا وبلىسىنىڭ ارشالى اۋدانىندا شىم­كەنت قالاسىندا جاسالعان «اسار» جوبا­سى سياقتى، بىراق «تۇرعىن ءۇي جانە جۇمىس» جاڭا فورماتىندا جۇزەگە اسۋدا. نۇر-سۇلتان قالاسىنان 10 شاقىرىم جەردە 42-ءشى رازەزدىڭ قاسىنان اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان 196 گەكتار جەردى ساتىپ الىپ، ونىڭ بارلىق قاجەتتى قۇجاتتارىن دايىندادىق. بۇل جەر تەلىمدەرىن 1282 وتباسى يەلەندى. ولار­دىڭ بارلىعى ەكسپو-2017 قۇرى­لى­سىنا وڭتۇستىك وڭىرلەردەن كەلىپ، قازاق­ستاندا وتكەن الەمدىك دەڭگەيدەگى كورمەنىڭ قۇرىلىسىنا ەڭبەك ءسىڭىرىپ، ءوزىن­دىك قولتاڭبا قالدىرعان، ەندى ەلدىڭ سول­تۇستىگىندە تۇراقتاپ قالعىسى كەلگەن ورالمان وتباسىلارى. قازىرگى كەزدە ولار قالادا پاتەر جالداپ تۇرادى، كوپ­شىلىگى ۋاقىتشا جازعى سارايلاردا تۇراق­تاۋعا ءماجبۇر. ولار ءۇشىن الەۋمەتتىك ينفرا­قۇرىلىمى بار، جايلى پاتەرلەر مەن ءۇي­لەر­دەن تۇراتىن شاعىن اۋداننىڭ قۇرى­لىسىن جوسپارلاپ وتىرمىز. وسى اگر­وقالاشىقتا 3500 ادامعا ارنالعان جۇمىس ورىندارى اشىلادى: 300 گا جەرگە جىلىجاي سالامىز، اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ساتاتىن كوتەرمە بازار جانە جىلقى وسىرەتىن ورتالىقتاردى قۇرامىز. ال جىلقىلار كەزەكشىلىك ادىسپەن دالادا جايىلادى. كوتەرمە ساۋدا بازارىنا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى الدىن الا كەلىسىم بويىنشا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرىنەن تاسىمالدانادى. مۇنىڭ ءوزى دە قوسىمشا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا جاعداي جاسايدى. نۇر-سۇلتان قالاسى تاعى ءبىر ارزان وتاندىق اۋىلشارۋا­شىلىق ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتەتىن كاسىپ يەلەرىمەن تولىعاتىن بولادى.

قازاقستان-قىتاي اراسىنداعى 51 ين­ۆەستيتسيالىق جوباسىنا كىرگەن جاعدايدا ىسكە اسىرىلاتىن جوعارى تەحنولوگيالىق تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى مودۋلدەرىن جاسايتىن قىتايدىڭ «Broad Homes Industrial» كومپانياسىمەن كەلىسىم جۇرگىزدىك. بۇل ارادا زاۋىت پەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سول ۇيلەردىڭ بولاشاق يەلەرىنىڭ ارالاسۋىمەن «اسار» تاسىلىمەن سالىنباق. ويتكەنى ولاردىڭ بارلىعى حالىقارالىق كورمە قۇرىلىسىنا قاتىسقان قۇرىلىسشىلار. جۇمىستى وسىلاي ۇيىمداستىرۋدىڭ ارقاسىندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ شارشى مەترى شامامەن 300 اقش دوللارىنا تەڭ بولادى. سونىمەن بىرگە اگرو­قالاشىقتىڭ ينفراقۇرىلىمى قۇرى­لىسىنا قىتايدىڭ «سمەس» مەم­لەكەتتىك كومپانياسىمەن جىلدىق پا­يى­زى 1-3% بولاتىن ينۆەس­تيتسيا تارتۋ تۋرا­لى كەلىسىمىمىز بار. ول سالىمدى «نۇر­لى جول» باعدارلاماسى ارقىلى 10 جىل­دىڭ ىشىندە قايتارامىز. بولاشاقتا وسىنداي اگروقالاشىق قۇرىلىستارىن اقتوبە، اتىراۋ، شىعىس قازاقستان، باتىس قازاقستان، قاراعاندى، قوستاناي، پاۆلودار، سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­تارىندا جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى كوپتەگەن تۇرعىندار سولتۇستىك ايماقتارعا قونىس اۋدارۋدىڭ وسىنداي باستامالارىن قىزۋ قولداپ وتىر. سولتۇستىك ايماقتاردا سالىنعان وسىنداي جايلى ورىندارعا تۋىس-جاقىندارىمەن بىرگە قونىس اۋدارىپ، ءوز كاسىپتەرىن وركەندەتكىسى كەلەدى.

وڭتۇستىك قازاقستاندا اكىم بولىپ قىزمەت ەتكەن جىلدارى شىمكەنت قالا­سىندا بەلگىلى كاسىپكەر يبادۋللا قالي­بەكوۆ مىرزامەن بىرلەسە وتىرىپ وزبەكستاننان كەلگەن 20 مىڭ ورالماندى تۇرعىنجايمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان «اسار» جوباسىن جۇزەگە اسىردىق. بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ ءار وتباسى اۋلاسىندا سالىنعان جىلىجايلارىنان 10-12 مىڭ اقش دوللارىنا دەيىن پايدا تابادى. بۇل ءار وتباسى ءۇشىن قوماقتى قارجى. وسى شىمكەنتتەگى جۇزەگە اسىرىلعان جوبا دەر كەزىندە قولعا الىنعان يگى باستاما بولدى. بۇل جوبادا بىرقاتار كەمشىلىك ورىن الدى. ويتكەنى ۇيلەر بىرىڭعاي ورالماندارعا عانا بەرىلدى. «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەندەي، كەلەسى سالىناتىن قالاشىقتاردا تۇرعىن ۇيلەردى ورالماندارمەن بىرگە، جەرگىلىكتى مۇعالىمدەرگە، دارىگەرلەرگە، مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وكىلدەرىنە ارالاستىرا بەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ورنالاستىرۋدىڭ مۇنداي ءتاسىلى ورالمانداردىڭ جەرگىلىكتى جاعدايعا جىلدام قالىپتاسۋىنا، ۇيرەنۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى. قىتايدا، رەسەيدە، وزبەكستاندا جانە موڭعوليادا تۇرىپ جاتقان ەتنوستىق قازاقتاردىڭ جاعدايلارىن ەسكەرە كەلە، جۇيەلى مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولعان جاعدايدا تاريحي وتانىنا ءالى دە ميلليون قانداسىمىزدى كوشىرىپ اكەلۋ­گە بولادى. بۇل ءۇشىن ازاماتتىق الۋ جاع­داي­لارىن جەڭىلدەتۋمەن بىرگە جاس مامانداردى تۇرعىن ءۇي جانە جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە كەپىلدىك بەرە وتىرىپ شاقىرعانىمىز ءجون بولار ەدى.

تاياۋ ارادا سارىاعاش اۋدانىندا وتانىنا كەلگىسى كەلەتىن قانداستارىمىز ءۇشىن 400 گەكتار جەرگە اگروقالاشىق سالۋدى جوسپارلاۋ ويىمىزدا بار. گەو­گرافيالىق سايكەستىكتەرگە بايلانىستى تاشكەنت ماڭىندا قازاقستان جاعىندا وزبەك كاسىپكەرلەرمەن بىرلەسكەن ەت-ءسۇت ءون­دىرۋ، مال جەمدەۋ، جەمىس-جيدەكتى يزرايل­دىك تەحنولوگيامەن وڭدەيتىن ءبىر­لەسك­ەن كاسىپورىن قۇرۋ مۇمكىنشىلىگى دە بار. جەرگىلىكتى اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپ­كەر­لەرى كەلىسىم بويىنشا مال بورداقىلاۋعا جەم-ءشوپ دايىندايدى، ءسۇت ونىمدەرىن وندىرەدى. مۇنىڭ ءوزى دە قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشادى. جوبا بويىنشا وسىنداي جەرلەرگە ارناۋلى ءبىلىمى بار 35 جاسقا دەيىنگى ورالمانداردى شاقىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بولاشاقتا وزبەكستاننان كەلگەن قانداستارىمىزدى تۇركىستان وب­لى­سىنىڭ سارىاعاش، كەلەس، شاردارا، قازىعۇرت اۋداندارىندا ارنايى سالىنعان اگروقالاشىقتاردا ورنالاستىرۋعا بولادى. تۇركىستان قالاسى ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قوننىڭ ورتالىعىنا اينالادى. وسى، ءبىز ۇسىنعان جوبالار ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىندا جانە پرەزيدەنتتىڭ قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ، جۇمىس ورىندارىن اشۋ تۋرالى كوتەرگەن ماسەلەلەرىنە سايكەس كەلسە دە، وسى جۇمىستاردى ورىنداۋدا جەر­گى­لىكتى باسشىلىق تاراپىنان قولداۋ كورە الماي وتىرمىز. مىسالعا، اقمولا وب­لى­سىنىڭ ارشالى اۋدانىندا ءبىزدىڭ ينف­راقۇرىلىمدىق جوبامىز بويىنشا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارعا 9 اي بۇرىن بايقاۋ جاريالانسا دا، ءالى كۇنگە دەيىن ونى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلمەي كەلەدى. بۇل جەردە بار-جوعى بولىنەتىن 35 ميلليون تەڭگە تۋرالى اڭگىمە بولىپ وتىر. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مينيسترلىگىندە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ار­­نالعان مودۋلدىك زاۋىتتاردى 51 قا­زاق­­ستان-قىتاي ينۆەستيتسيالىق جوبا­سى­نا كىر­­گىزۋ ماسەلەسى جىل بويىنا شەشىل­مەي كە­لەدى. بارلىعى دا بۇل جوبانى قولداي­تىن سياقتى، بىراق ىسكە كەلگەندە ناتيجە جوق.

قازىرگى كەزدە شەتەلدەردە تۇراتىن ەتنوستىق قازاقتاردىڭ ءتىلى مەن ءدىلىن، ۇلتتىق نىشانى مەن مادەنيەتىن جوعالتۋ قاۋپى بار ەكەنى بەلگىلى. 2018 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ومبى قالاسىندا دقق «وتانداستار» قورىمەن بىرلەسە وتىرىپ رەسەيدە تۇراتىن قازاقتاردىڭ كىشى قۇرىلتايىن وتكىزدى. فورۋمعا قاتىسۋ­شىلار قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ، اسىرەسە جاستار اراسىندا ساقتالۋىنا الاڭ­داۋ­شىلىق بىلدىرەتىنىن ايتتى جانە قازاق­ستان جاعىنا وسى ماسەلەنى بىرلەسە قولعا الۋدى ۇسىندى. ءبىز رەسەيدەگى قازاق­تار­دىڭ ءتىلى مەن ءدىلىنىڭ ساقتالۋىنا كومەك رەتىندە جاڭا جوبا جاساۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. بۇل ماسەلە تەرەڭ تالدانىپ جۇيەلى جۇمىس جاساۋدى قاجەت ەتەدى. شەتەلدەردەگى قازاقتار شو­عىر­لانعان جەرلەردە قازاقتىڭ مادە­ني-ءىس­كەرلىك ورتالىقتارىن قۇرۋ جۇمىس­تارىن قولعا الۋىمىز كەرەك. قازاق مەك­تەپتەرىنىڭ بىرقاتار ەلدەردە جابىلۋى­نا بايلانىستى ءبىز، ءوز ەلىمىزدە شەتەلدەر­دە تۇراتىن قازاقتارعا ءتىل ۇيرەتەتىن ءبىلىم ورتالىقتارىن دامىتۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتاعى جۇمىس، اسىرەسە جاس بۋىن­دى وقىتۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. بۇل تۇرعى­سىن­دا قازاق دياسپورالارىنىڭ بالالارىن انا تىلىنە وقىتۋعا ەلىمىزدىڭ ينتەللەك­تۋالدى مەكتەپتەرى مەن جوعارى وقۋ ورىن­دارى­نىڭ زور مۇمكىندىگى بار. وسىعان وراي ءبىز جازعى دەمالىس كەزىندە وسى جىلدان باستاپ شەت ەلدەردەن كەلەتىن 4000 بالا­عا ارنالعان قازاق ءتىلىن، تاريحىن، ءداس­تۇرىن ۇيرەتەتىن جازعى لاگەرلەرىن ۇيىم­داس­تىرۋدى قولعا الدىق. جىل سا­يىن «بال­داۋرەن» لاگەرىندە قازاق دياس­پو­را­لارى­نىڭ 150 بالاسى دەمالىسىن ءوت­كىزىپ ءجۇر. وسى جەردە شەتەلدەردە قازاق ءتىلىن وقى­تا­تىن مۇعالىمدەردى دايارلاۋ، نە بولماسا، قازاق ءتىلى ماماندىعىنا دايار­لاۋ ءمۇم­كىن­دىكتەرىن قاراستىرۋ كەرەك. دياس­پورا بالالارى اراسىندا ءتىل مەن مادە­نيەتتى ۇيرەتۋ ءۇشىن جاڭا ادىستە­مە­لىك­تەر قاجەت. بالالاردىڭ جاسىنا ساي قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن ينتەراكتيۆتىك ادىستەمەلىكتەردى جەتىلدىرۋ كەرەك. مىسالعا، ءبىز «قاستەرلى قالام» جوباسىن ۇسىندىق. بۇل ينتە­راك­تيۆ­تىك قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن فور­مادا ارىپتەردى، ءسوز تىركەستەرىن، ءسوي­لەم­دەردى ۇيرەتەدى. سونىمەن قاتار قازاق ءتىلىن­دەگى ەرتەگىلەر مەن ولەڭدەردى تىڭ­داۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەدى.

اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيستر­لىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ، قىتايداعى جانە رەسەيدەگى قازاق دياسپورالارىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرى مەن اتاقتى تاريحي تۇلعالارى تۋرالى ارناۋلى روليكتەردى شىعارا باستادىق. سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن شەتەلدەردە تۇراتىن تانىمال قازاقتار تۋرالى «الىستاعى اعايىن» تسيكلدى فيلمدەر توپتاماسىن ءتۇسىرۋ جۇمىستارى باستالدى.

2018-2022 جىلدارعا ارنالعان شەت­ەل­­دەر­­دەگى ەتنوستىق قازاقتاردى قولداۋ شارا­­لارى تۋرالى قازاقستان ۇكىمەتى بەكىت­­­­كەن قاۋلىسىنا (18.05.2018) سايكەس، سونى­­­مەن قاتار شەتەلدە تۇراتىن قازاق دياس­­پو­را­لارىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا قازاق مادە­ني ورتالىقتارىن ۇلتتىق كيىم، مۋزىكا اسپاپ­تارىمەن، ۇلتتىق ناقىشتاعى بۇ­يىم­­دار­مەن، قولونەر تۋىندىلارىمەن قامت­ا­ما­سىز ەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. وسى­عان وراي دقق «وتانداستار» قورىمەن ءبىر­لەسە وتى­رىپ «ءداستۇرلى قورجىن» اتتى جوبا­نى ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل جوبا بويىنشا شەتەلدەردەگى قازاق ءما­دە­ني ورتالىقتارى مەن بىرلەستىكتەرى ۇلت­تىق كيىم، مۋزىكا اسپاپتارى جانە ۇلت­تىق بۇ­يىم­­دارمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. جوعا­ر­ى­دا­عى اتالعان جوبالار مەن باستامالار ەل­با­سى­­نىڭ العا قويعان «رۋحاني جاڭعى­رۋ» باع­­دار­­لاماسىنا ءوزىنىڭ قوماقتى ۇلە­سىن قو­سىپ، الەم قوعامداستىعىنىڭ الدىن­دا قازاق ۇلتىنىڭ بىرلىگىن كورسەتەدى، مەم­­لە­­كە­تى­مىزدىڭ شەتەلدەردە تۇراتىن قازاق دياس­­پو­را­لارىنا جاساپ وتىرعان قول­داۋى مەن قامقورلىعىن ايقىندايدى دەپ ەسەپتەيمىن.


زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ، 
دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى 


سوڭعى جاڭالىقتار

باسىلىم باسشىلارى - ەركىن قىدىر (1962)

باسىلىم باسشىلارى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار