ساۋداداعى ەڭ ءىرى سەرىكتەستەر كىم؟
ءيا, 2018 جىلدىڭ سوڭىندا ۇكىمەت قازاقستاننىڭ تاۋار ەكسپورتتايتىن ەلدەرىنىڭ ءتىزىمى 119-عا جەتكەنىن, ءسويتىپ ەكسپورت كولەمى 60,9 ميليارد دوللاردى قۇراعانىن حابارلادى. وڭدەۋشى سەكتوردى قولداۋ, شيكىزاتقا باعىتتالعان تاۋار وندىرۋشىلەردى قارجىلاندىرۋ شارالارى از دا بولسا جەمىس بەرىپ جاتىر. بىلتىر ەكسپورتتىڭ كولەمى الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 26,5 پايىزعا جوعارىلاپتى. ونىڭ ىشىندە شيكىزاتتىق ەمەس ونىمدەردى سىرتقى نارىققا شىعارۋ 3 پايىزعا جوعارىلاپ, 14,5 ميلليارد دوللاردان اسقان.
الدىمەن ەڭ ءىرى ساۋدا ارىپتەستەرىمىزگە توقتالايىق. العاشقى وندىقتىڭ كوش باسىندا رەسەي تۇرعانى تۇسىنىكتى. بۇل ەلمەن ارادا جەر شارىنداعى ەڭ ۇزىن قۇرلىقتاعى ورتاق شەكارامىز, كەڭەس كەزىنەن ساقتالعان ساۋدا-ساتتىقتىڭ سالالارى بار. رەسەيگە نەگىزىنەن مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىندەگى ونىمدەر, مەتالل رۋدالارى, كومىر, ليگنيت, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى, ەلەكترونيكا, وپتيكا ەكسپورتتالادى. ەكىنشى ورىندا يتاليا تۇر ەكەن. جالپى, ەۋرووداق قۇرامىنداعى ەلدەردىڭ جالپى ۇلەسى 52 پايىزدان اساتىنىن دا اتاپ ءوتۋ كەرەك. پيرەنەي تۇبەگى ەلىمەن ساۋدا اينالىمىنىڭ 90 پايىزىن مۇناي, پروپان, بۋتان, مەتالل ونىمدەرى قۇراسا, قالعان 10 پايىزى قوي جۇنىنە تيەسىلى. يتاليانىڭ كيىم-كەشەك وندىرىسىندە ءبىزدىڭ ەلدەن كەلەتىن قوي ءجۇنى جوعارى سۇرانىسقا يە دەسەدى.
بىزدەن استىق تۇقىمداستار, باقشا ونىمدەرىن, ماي ونىمدەرىن, بۇرشاق تۇقىمداستار, كوكونىس, جەمىس-جيدەك الاتىن قىتاي ءۇشىنشى ورىندا. وندىققا كىرەتىن ەلدەردىڭ ساناتىندا نيدەرلاند, اقش, فرانتسيا, شۆەيتساريا, وڭتۇستىك كورەيا, وزبەكستان, گەرمانيا, يسپانيا ەلدەرى بار.
ەكسپورت سەبەتىندە 800 تاۋار بار
قازاقستاننان 119 ەلگە ەكسپورتتالاتىن 800-گە تارتا تاۋاردىڭ ىشىندە ماشينا جاساۋ جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىنا ارنالعان ونىمدەر, تاماق, ءسۇت ءونىمدەرى سۇرانىسقا يە. بىلتىر العاش رەت قىتاي نارىعىنا قازاقستاندىق بالمۇزداق پەن ەت شىعارىلدى.
بىرىككەن اراب ءامىرلىكتەرىنە بال جىبەرىلدى. بۇرىنعى كەڭەس ەلدەرىنە, بولگارياعا ەكسپورتايتىن فليۋوروگراف, مامموگراف, توموگراف سياقتى مەديتسينالىق قۇرىلعىلارى, فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەرى, رەسەي, ارمەنيا, گرۋزيا, تاجىكستان, قىرعىزستان ەلدەرىنە ەكسپورتتالاتىن ۇن, ماكارون ءونىمدەرى, گيگيەنالىق بۇيىمدار... شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلاردىڭ ءتىزىمىن وسىلاي سوزا بەرۋگە بولادى. شىمكەنتتىك كاسىپكەرلەر ءۇندىستاننان كوفە ۇنتاعىن الىپ, ونى «قاپتاپ», MacCoffee-دەن ەكى ەسە ارزان تۇراتىن MilkKoffee-ءنى ەكسپورتتاۋدى جولعا قويعانىن دا ايتا كەتەيىك.
«ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق تالداۋ جانە الەمدىك ەكونوميكا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ايبول ارىنعازينوۆ:
– قازاقستاننىڭ ەكسپورت قۇرىلىمىنىڭ نەگىزگى ۇلەسى مينەرالدى ونىمدەرگە (77%) جانە مەتالل ونىمدەرىنە (11%) تيەسىلى. مينەرالدى ونىمدەردىڭ باسىم بولىگىن مۇناي جانە جانار-جاعارماي (88%), سونداي-اق كەن رۋدالارى (5%), استىق داقىلدارى (3,4%) قۇرايدى. وعان قوسا ءارتۇرلى سەرۆيستەردى, ترانسپورتتىق قىزمەتتەردى دە ەكسپورتتايمىز. حالىقارالىق نارىقتاعى قازىرگى احۋال, ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسقان ورنى, ەكونوميكالىق الەۋەتى, تاعى باسقا دا فاكتورلار ەكسپورتتىق جاعدايىمىزدى الدەقايدا ارتتىرا تۇسۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى,– دەيدى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ ۇلەسى ءالى دە ماردىمسىز. ا.ارىنعازينوۆتىڭ ايتۋىنشا, الەمنىڭ ءىرى ەكونوميكالارى اراسىنداعى ساۋدا تەكەتىرەستەرى كۇشەيىپ تۇرعانى, ۇلتتىق ەكونوميكالار وتاندىق ونىمدەرگە قاتىستى قورعاۋ شارالارىن كوبەيتۋگە كىرىسىپ جاتقانى ويلاندىرۋعا ءتيىس. حالىقارالىق ساۋدا نارىعىنداعى بۇل قۇبىلىستار الەمدىك ساۋدانىڭ دامۋ قارقىنىن تەجەۋدە.
– سول سەبەپتى, قازاقستانعا ەكسپورت كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن بىرقاتار ناقتى شارالاردى قابىلداۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, ەكسپورتقا باعىتتالعان باسىم ۇلتتىق تاۋارلار ءتىزىمىن جاساۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, قازاقستاندىق ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ اشىق دەرەكتەر بازاسىن قۇرعان ءجون. ۇشىنشىدەن, ەكسپورتتاۋشىلارعا «ءبىر تەرەزە» قاعيداتىمەن قىزمەت كورسەتەتىن ونلاين قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىن اشۋ كەرەك. تاۋارلاردىڭ جاسالۋى تۋرالى انىقتامانى ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرۋ, ەكسپورتتالاتىن ءونىمدەردى دەكلاراتسيالاۋ بويىنشا ونلاين قوسىمشانى ىسكە قوسۋ دا قولعا الىنعانى دۇرىس. قارجىلىق, ىسكەرلىك قىزمەتتەر, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ەكسپورتى دا نازارعا الىنۋعا ءتيىس. ارينە, بۇل ايتىلعان جۇمىستار جاسالىپ جاتقان جوق دەۋگە بولمايدى. ءتيىستى مينيسترلىكتەر, «قازاقەكسپورت» ۇلتتىق كومپانياسى ءبىرازىن قازىردىڭ وزىندە جۇزەگە اسىرىپ جاتىر,– دەيدى ول.
500 ميلليارد قالاي جۇمسالادى؟
وسى جىلدىڭ باسىندا يندۋستريا جانە ينفراقۇرلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى ارنايى بريفينگ وتكىزىپ, ەكسپورتتىق پوتەنتسيالدى ارتتىرۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس بارىسى تۋرالى ايتقان بولاتىن. قازىر پاۆلودار وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, سول تۇستا اتالعان مينيسترلىكتىڭ ۆيتسە-ءمينيسترى لاۋازىمىن اتقارعان ارىستان قابىكەنوۆ ءۇش جىل ءىشىندە 500 ميلليارد تەڭگە جۇمسالاتىنىن ايتتى. نەگىزگى ماقسات – قالىپتاسقان نارىقتى ساقتاپ قالۋ, ەكسپورت گەوگرافياسىن جانە تاۋار نومەنكلاتۋراسىن كەڭەيتۋ.
بۇل قارجى قالاي جۇمسالماق؟ ءبىرىنشىدەن, ەكسپورتقا باعىتتالعان جوبالاردى قولداۋعا 220 ميلليارد جۇمسالادى. ەكىنشى باعىت – قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى ارقىلى ەكسپورتەرلەرگە 80 ميلليارد تەڭگە نەسيە ۇسىنۋ. ءۇشىنشى باعىت – «قازاقەكسپورت» ۇك جارعىلىق كاپيتالى 68 ميللياردقا كوبەيتىلەدى. تورتىنشىدەن, ەكسپورتەرلەردىڭ تاسىمالعا كەتەتىن كولىك شىعىنىنىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋ تەتىگى جاسالىپ, وعان 20 ميلليارد تەڭگە جۇمسالۋعا ءتيىس.
ەكسپورت گەوگرافياسىن كەڭەيتۋ مەن سەبەتىن تولتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن الداعى ءۇش جىلدا قازاقستاندا جاسالعان تەمىر جول ءونىمدەرى مىسىر, ازەربايجان, وزبەكستان سىندى ەلدەرگە شىعارىلماق. اقش, چەحيا, گەرمانيا, پولشا, گرۋزيا ەلدەرىنە اممياك سەليتراسى, سارى فوسفور, ءتۇرلى تىڭايتقىش ەكسپورتتاۋ جوسپارلانعان. موڭعولياعا – بالمۇزداق, اۋعانستانعا – سۋ, ءسۇت, ەت ساتۋ, قىرعىزستانعا – جەڭىل اۆتوكولىك جەتكىزۋ, تاجىكستانعا – ارماتۋرا اپارۋ, جاپونياعا ماقسارى مايىن ەكسپورتتاۋ كەرەك. 2017 جىلدان بەرى كۇن پانەلدەرى, گاز قازاندىقتارى, كارتريدجدەر, رەلستەر, POS-تەرمينالدار ەكسپورتتالا باستادى. سۋسىن, ءسۇت, الكوگول مەن تەمەكى ونىمدەرى اجەپتاۋىر سۇرانىسقا يە.
جالپى, ەكسپورتتىق الەۋەتى ارتىپ كەلە جاتقان سالالاردىڭ ىشىندە اگرارلىق سەكتوردى ايتىپ وتۋگە بولادى. بىرىنشىدەن, كولەمى جاعىنان وسىمدىك پەن مال ءونىمدەرى جانە دايىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ۇلەسى 5 پايىزدى قۇراپ, ءۇشىنشى ورىن الادى. بىلتىر بۇل سالاداعى ءوسىم 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا 27 پايىزعا جوعارىلادى. اوك ءونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 3 ميلليارد دوللاردان اسىپ ءتۇسىپ, ماقساتتى مەجە 23 پايىزعا اسىرا ورىندالىپتى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ەكسپورتتالعان اوك ونىمدەرىنىڭ ءىشىندە وڭدەلگەن ءونىمنىڭ ۇلەسى 37 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. جاقىندا تۇركىستان وبلىسىن باسقارۋعا اۋىسقان ومىرزاق شوكەەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى كەزىندە قازاقستاننىڭ 2019 جىلى 1 ميلليارد تاۋىق جۇمىرتقاسىن ەكسپورتتايتىنىن ايتقانى دا ەسىمىزدە.
جىل باسىندا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا وڭدەۋشى ونەركاسىپتى قولداۋعا 400 ميلليارد تەڭگە باعىتتالاتىنى بەلگىلى بولدى. بۇل كۇندەلىكتى تۇتىناتىن قاراپايىم تاۋارلاردى كوبىرەك ەسپورتتاۋعا جول اشۋعا ءتيىس. ياعني, ماتا, كيىم-كەشەك, اياق-كيىم ءوندىرىسى, تىڭايتقىشتار, لاك-بوياۋ ءونىمدەرى, ەسىك-تەرەزە, جيھاز ءوندىرىسى, تاعى باسقا دا ونىمدەر وتاندىق ەكسپورت سەبەتىن تولىقتىرا تۇسپەك.
جالپى, يمپورت پەن ەكسپورتتىڭ ارا سالماعى اسىرەسە, ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك سياقتى حالىق كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاۋار نارىعىندا ءبىرىنشى سەزىلەدى. باسقاسىن ايتپاعاندا, دۇكەن سورەلەرىندە, حالىقتىڭ داستارقانىندا شەتەلدەن كەلگەن ازىق-ت ۇلىك پەن سۋسىن سامساپ تۇراتىن, ازاماتتارى وزگەنىڭ كيىمىن كيەتىن ەلدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىنە كۇمانمەن قاراۋعا تۋرا كەلەدى.
ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيسەنسەك, سوڭعى ءۇش جىلدا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى 30 پايىزعا دەيىن قىمباتتاپتى. سەبەبى شەتەلدەن باسقا ۆاليۋتاعا ساتىپ اكەلەمىز. تاياۋدا «اتامەكەن» ۇكپ تورالقا ءتوراعاسى تيمۋر ق ۇلىباەۆ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن يمپورتتالاتىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ ورنىن وتاندىق ازىق-ت ۇلىكپەن تولتىرۋ كەرەكتىگىن ايتقانى تەگىن ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا دۇكەن سورەلەرىندەگى ازىق-ت ۇلىكتىڭ 35 پايىزى – يمپورتتىق ءونىم. اۋىلشاراشىلىق ونىمدەرىنىڭ 23 پايىزى دا سىرتتان تاسىمالداناتىنى تاعى بار.
كيىم-كەشەك, جيھاز, قۇرىلىس ماتەريالدارى سىندى ونەركاسىپ تاۋارلارىنىڭ دا 80 پايىزى سىرتتان اكەلىنەدى. ەكسپورت كولەمى ۇلعايعانىمەن, كيىم-كەشەك نارىعىنىڭ بار بولعانى 2 پايىزى عانا وتاندىق نارىقتا ازىرلەنەدى. بيىل قاڭتار ايىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ەلدەرمەن اراداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى 2018 جىلعى قاڭتارمەن سالىستىرعاندا وسكەنىمەن, ەكسپورت 12 پايىزعا قۇلدىرادى.
يمپورت پەن ەكسپورتتىڭ ارا سالماعىندا ءبارىبىر الدىڭعىسىنىڭ ءباسى جوعارى. ال ونىڭ استارىندا ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك, باعا تۇراقسىزدىعى, ينفلياتسيانىڭ جوعارىلىعى سىندى ماڭىزدى ماسەلەلەر بار. ەكسپورتتىڭ 75 پايىزىنا جۋىعىن مۇناي مەن گاز, ءتۇستى جانە قارا مەتالل, مازۋت, كومىر سياقتى مينەرالدى ونىمدەر قۇرايتىنىن, ازىق-ت ۇلىكتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى مەن كيىمنىڭ 98 پايىزىن سىرتتان ساتىپ الاتىن ەلدى سولاي تانۋى زاڭدى قۇبىلىس, ارينە.
جەر قويناۋى بايلىقتارىن ايتپاعاندا, استىقتىڭ ءوزىن شەتەلگە كوپ جاعدايدا وڭدەمەي, شيكى كۇيىندە شىعاراتىنىمىز دا بەلگىلى. ال ءبارىن شيكىلەي ساتىپ ۇيرەنىپ قالعان ەلدىڭ سىرتقى تاۋارلارعا تاۋەلدى بولماۋى ءسىرا دا قيىن. ۇكىمەت 2021 جىلى ەكسپورتتان تۇسەتىن تابىس كولەمىن ءبىر جارىم ەسەگە ارتتىرىپ, 725 ميلليارد تەڭگەگە جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. ارينە, شيكىزات باعاسى شارىقتاپ كەتسە, بۇل مەجە وڭاي ورىندالۋى مۇمكىن. الايدا, نەگىزگى ماسەلە شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ الەۋەتىنە تىرەلەدى.
