ايماقتار • 08 ءساۋىر، 2019

قازاقتىڭ قانيپاسى ەدى عوي

1125 رەت كورسەتىلدى

قازىر مۇعالىمنىڭ بەدەلىن كوتە­رەمىز، مارتەبەسىن ارتتىرامىز دەپ، زاڭ ازىرلەپ جاتىرمىز. وسى قا­دامدا ءداستۇر جالعاستىعىن كو­تەرەتىن بۇگىنگى مۇعالىم كىمنىڭ مۇ­را­­گەرى، كىمنىڭ ۇلگىسىن ۇيرەنۋ كەرەك دەگەندى ەستەن شىعارىپ، ءبارىن تىڭ­­نان باستاپ، باردى ىسى­رىپ، جوققا جورامال جاساۋ كوپ ىسكە كول­دەنەڭ بولىپ كەلەدى. وندايدان جاقسارۋ ءوز الدىنا، قولداعىنىڭ قادىرىن كەتى­رىپ، جار جيەگىنە تاقاپ، كەيىن «بۇل قالاي بولدى؟» دەپ اڭتارىلاتىن تۇسىمىز، ەكىنشى رەت قايتالاماۋ جاعىن ويلاستىرۋ ماسەلەسى ىسىرىلىپ قالا بەرەتىنى دە بار. بۇل ءبىلىم سالاسىن زورعا ەمەس، سورعا سۇيرەپ ءجۇر. وسىدان 5 جىل­­­داي بۇرىن بۇكىل ەل ۇستازدارى قۋا­نا قولداپ، «بىزگە دە جاسالعان قۇر­مەت!» دەپ بىلگەن، كوزى ءتىرى كەز­ىندە-اق «قازاقتىڭ قانيپاسى» اتان­عان قانيپا بىتىباەۆا اتىنداعى تۇڭ­عىش پەداگوگيكالىق مۋزەي اشى­لىپ ەدى. بۇل وسكەمەندەگى جام­­بىل اتىنداعى وبلىستىق ما­مان­داندىرىلعان مەكتەپ-گيمنازيا ينتەرناتىندا ورىن تەپكەن. بىراق ۇستازداردىڭ بۇل قۋانىشى ۇزاق­­­قا بارماپتى. ءتۇرلى سىلتاۋلار كەسىرىنەن مۋزەي وقۋ كابينەتىنە اينالىپ شىعا كەلگەن. بۇل جايسىز ماسە­لە باس باسىلىم – «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 2019 جىلدىڭ 13 ناۋ­رىزداعى نومىرىندە جان-جاق­تى كورسەتىلدى. سوندا اشىپ، ارتىنان جابا سالۋدى قالاي تۇسىنۋگە بولا­­دى؟

ءيا، قانيپا بىتىباەۆا – ابىروي مەن بەدەلگە ەڭبەگىمەن جەتكەن ادام ەدى. بۇگىنگىدەي ءبىر جا­عىڭا شىعاتىن تەحنيكا جوق كەزدە بارلىق كورنەكىلىكتى، 8 مىڭعا تاياۋ ديداكتيكالىق ماتەريالدى، ساباق جوسپارىن، 50-گە جۋىق كىتاپ­تى ساۋساعى سۇيەل بولىپ ءجۇرىپ قو­لى­مەن جازعان. بۇدان وزگە باي كىتاپحاناسى، العان ماراپاتتارى، قۇندى سىيلىقتار، تۇتىنعان زاتتارى جانە بار. كورەر كوز بولسا بۇل ءبىر الەم، ۇلت پەداگوگيكا­سىنا قوسىلعان قازىنا دەۋگە ابدەن بولادى. قايتالاپ ايتامىز، وعان كوزبەن كورىپ، قولمەن ۇستاعان ادام­­نىڭ عانا يلانارى انىق. ەگەر سول بايل­ىقتى جيناقتاپ باس­تىر­ساق، مۇعالىمدەر ۇيرەنەر كوپ تاسىلگە قول جەتكىزەر ەدىك. ءتىپتى جاس تولقىن ۇستازداردىڭ ەڭ­بەك جولىنا باعىت-باعدار سىلتەر ەدى. مۇنداي يگىلىكتى ءىستى تياناق­تىلىق­پەن اتقارۋ وزگە جۇرت­تاردا باياعىدان بار. بىتىباەۆا سياقتى بۇكىل سانالى ءومىرىن مەكتەپتە ۇس­تازدىق ەتە ءجۇرىپ، تەوريا مەن پراك­تيكانى تارازى باسىندا تەڭ­شەي وتىرىپ، ورىس پەداگو­گي­كاسىنا كەرەمەت ۇلەس قوسقان ا.ماكارەنكو، ۆ.سۋحوملينسكي، تاعى باسقالاردى مىسالعا كەل­تى­رۋگە بولادى. ولارعا ارناپ اشىل­عان مۋزەيلەر از ەمەس. قازاق تو­پىراعىندا ى.التىنسارين ونە­گە­سىن ۇلىقتاپ، بار عۇمىرىن مەكتەپتە وتكىزگەن ناعىز ۇستازدىڭ ۇلگىسى مەن ونەگەسىن، باي مۇراسىن سولاي دارىپتەي الساق ۇتىلماس ەدىك. ءتىپتى ءار سالانىڭ ءوز تۇلعالارى بولادى. تاۋەلسىز ەل­ پەداگوگيكاسىنىڭ سون­داي ءبىر ەرەن وكىلى قانيپا ءبى­تىباەۆا دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ۇل­تىم دەگەن ۇستازدى تاني الساق، باعا­­لاي الساق، مۇراسىنا جاناشىر­ بولساق، تارشىلىق جاساماساق ەكەن. بۇل كەيىنگىگە دە ساباق بولار ەدى. قانيپا بىتىباەۆانىڭ كوزى تىرىسىندە-اق وتا­­­­نىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن ءجۇز­دەگەن مۇعالىمدەر قاۋىمى ونىڭ لابوراتورياسىنا ات ارىلتىپ بارىپ، وزىق تاجىريبەسىن ۇيرەنۋدى داستۇرگە اينالدىرعانىن بىلەمىز. ءتىپتى بىتىباەۆا اتىنداعى زەرت­حانالار ۇستاز جەر باسىپ ءجۇر­گەن كەزدە 9 وڭىردە بولسا، قا­زىر 16-عا جەتتى. وسىنىڭ وزىنەن-اق قا­­­­ني­پا الەمىنىڭ كەڭ قانات جاي­عا­نىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. قا­نيپامەن تىلدەسۋ، پىكىرلەسۋ، ءتا­­جى­ريبە ءبولىسۋ زور مارتەبە ەدى. ول بارعان جەرىندە اشىق سا­باق ءوت­كىز­بەي قايتپايتىن. ونى ەستى­گەن مۇ­عالىم قالماي قاتى­سۋعا ۇمتى­لاتىن. 

قانيپا بىتىباەۆا قىزىل يم­پە­ريا­­­نىڭ تۇسىندا ءوزىنىڭ وقۋ ءادىس­تەمەسىمەن تانىلىپ، قازاق ەلىن­دە ءبىرىنشى، كەلمەسكە كەتكەن كسرو مەملەكەتىندە 5-ءشى بولىپ كسرو مەم­لەكەتتىك سىيلىعىن الدى. بۇل 15 وداقتاس رەسپبۋليكا ىشىندە توپ جارۋ ەمەس پە؟ ەڭ باستىسى، ول ءوز توپىراعىمىزدا اباي شىعارماشىلىعىن مەكتەپتە وقىتۋ، ەكى الىپ – اباي مەن مۇح­تاردى ۇندەستىرە وتىرىپ ءبىلىم بەرۋ، سول سەكىلدى اباي مەن اۋە­زوۆتى وقىتۋدىڭ ادىستەمەسىن تۇڭ­عىش جاساعان عالىم ۇستاز ەكەنىن ەستەن شىعارماعانىمىز ءلازىم. بىتىباەۆانىڭ قورعاعان عىلىمي اتاعى جوق. بىراق اتاعى بارعا بەرگىسىز ەڭبەكتەرىن ەرەكشە اتاۋعا ءتيىستىمىز. وسىنداي ساتتە ويىڭا اتاعى جوق ىبىراي التىنسارين ورالاتىنى بار. ماسەلە اتاقتا ەمەس، ۇلتقا قىزمەت ەتۋدە. وسى كۇندەرى جاڭا مازمۇندا ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسى ايتىلىپ، ىسكە اسىرىلا باستادى دەيمىز. مۇنى ۇلت ۇستازى بۇرىن باستاپ كەتكەنىنە كۋامىز. ونىڭ ءىس-تاجىريبەسىمەن تانىسۋ جولىنداعى ىزدەنىستەر كەزىندە ساباق ءوتۋ ءتاسىلىنىڭ مۇلدە بولەك ەكەنىنە تالاي كوز جەتكىزگەنبىز. 45 مينۋت بويى مۇعالىم بيلىك قۇرماي باعىتتاۋشى بولۋ كەرەكتىگىن، باعىت بەرىپ وتىرۋ قاجەتتىگىن، بالانى ەركىن ۇستاپ، قابىلەتىنە قاراي اقىلمەن باۋراپ الۋدى، بىلىمىڭمەن كوڭىلىن اۋلاۋدى العا وزدىرۋشى ەدى. ءتىپتى قازىرگى توپتاپ وقىتۋ، بالالاردىڭ ەركىن سويلەي كەلىپ، تاقىرىپتاردى وزدەرى تالداۋ ۇلگىسىن دە سول تۇستا كورسەتىپ ءجۇردى. مۇنى ول امەريكانىڭ اريزونا شتاتىنداعى تۋسسوندا بولعاندا تاجىريبە الماسا وتىرىپ، ۇيرەنىپ قايتقانىن، وزىندە بار تاجىريبەگە ولار دا قىزىققانىن، ءسويتىپ ۇرپاق تاربيەسىندە جۇمىلا جۇمىس ىستەۋگە بولاتىنىن العا تارتقانى بار. سويتە وتىرىپ، بىزدەگى كەيبىر ازاماتتاردىڭ شەتەل تاجىريبەسىن تۇسىنبەي جاتىپ تىقپالايتىنىنا دايەك كەلتىرىپ، رەنىش بىلدىرگەنىن دە ەستىگەنبىز. 

قانيپا بىتىباەۆانىڭ ءبىر قاسيە­تى – اقيقاتتى اشىق ايتاتىن. كىم­ بولسا دا بەتىڭ بار، ءجۇزىڭ بار­ دەمەي تۋرا سويلەيتىن. وعان ءبى­­رەر دالەل كەلتىرسەك، لاۋرەات­ اتاعىن الىپ تۇرىپ، كسرو وقۋ مي­نيسترى ياگودينگە ۇلتتىڭ ۇلى­­لارىن ماسكەۋ مەكتەبىندە وقىتۋ قاجەتتىگىن ىركىلمەي ايت­قان قايسارلىعى، سول ءتارىزدى كەي­بىر القالى جيىنداردا تىزگىن ۇستاپ وتىرعان ازاماتتار ءسوزدى ۇزارتىپ جىبەرسە، توتەسىنەن كەتىپ «اينالايىن، توقەتەرىن ايتشى، ەلدىڭ ۋاقىتىن الماشى» دەيتىن. 1999 جىلى ەلوردادا ۇلت پەداگوگيكاسىن دامىتۋ تۋرالى جيىن ءوتىپ، ماسكەۋدەن پەداگوگ عالىمدار شاقىرتىلىپ، ولاردى العا وزدىرىپ ءسوز بەرىپ، جيىن جايىلىپ بارا جاتقان تۇستا قانيپا ومارعاليقىزى مينيسترگە: «ءبىز بۇل عالىم-پەداگوگتارمەن ماسكەۋدە تالاي پىكىر تالاستىرعانبىز. ول تۇستا كسرو «ءتىرى» ەدى. ەندى جوق. تاۋەلسىز ەل پەداگوگيكاسىن وزىمىزدەگى عالىم-پەداگوگتارمەن، ادىسكەر ۇستازدارمەن، تاجىريبەلى مۇعالىمدەرمەن كەڭەسە وتىرىپ جاساۋ كەرەك ەمەس پە؟» دەگەن سۇراقتى توتەسىنەن قويدى. بۇل كەيىن قاعيداعا اينالدى. قانيپانىڭ تەكتىلىگىنە دە ءبىر دايەك كەلتىرە كەتەيىك، اقش-قا بارعان ساپارىندا كەيبىرەۋلەردىڭ گورباچەۆكە قاتىستى كوزقاراسىن بىلمەك بولىپ تالپىنعاندا: «ءبىزدىڭ حالىق ياعني، قازاقتاردىڭ سالتى بويىنشا پاتشانى جامانداۋ كورگەنسىزدىك، يمانسىزدىق بولىپ سانالادى. سوندىقتان مەن تەك جاقسىلىقتى عانا ايتامىن» دەپتى. 

ءبىز بۇل دايەكتەردى نەگە كەلتىرىپ وتىرمىز، ونىڭ بولمىسىنىڭ تازالىعىن، اردى اتتامايتىن ادال­دىعىن، ادامدىعىن كورسەتۋ ەدى. ول دۇنيەگە قىزىقپايتىن. بەدەلىن ساتپايتىن. ءۇيى سالتاناتتى ساراي ەمەس، ءبىر بولمە ەدى. 

قانيپا بىتىباەۆا اتىنداعى مۋزەي 2015 جىلى اشىلعاندا ار­نايى بارىپ قاتىسىپ، ونداعى قۇن­دىلىقتاردى كورىپ، حالىقتىڭ ءىلتيپاتىن تانىپ ريزا بولعان ەدىك. رۋحاني قۇندىلىققا ۇيىتقى بولىپ، اسىلىن ارداقتاعان ازاماتتاردىڭ تىرلىگى سۇيسىنتكەن. سونىمەن قاتار ازات ەل پەداگوگيكاسىنىڭ تۇڭعىش مۋزەيى قاناتىن كەڭگە جايادى دەگەن ءۇمىت بولعان. ۋاقىت وتە كەلە جەكە عيماراتقا كوشەر دەگەنبىز. 

ۇستازعا قۇرمەتتىڭ بەلگىسىندەي سول سالتاناتقا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى قاتىسىپ، ءسوز سويلەۋى دە كوڭىلدى مارقايتقان. ەندى سول مۋ­زەيدىڭ بۇگىنگى جاعدايىن ەستىپ، وقۋ كابينەتىنە اينالعانىن ءبىلىپ ەت جۇرەككە ينە قادالعانداي بولىپ وتىرعان جايى بار. گازەتتەگى ماتەريالعا ءۇن قوسا وتىرىپ، ۇستاز مۋزەيى قايتا قالپىنا كەلسە دەگەن نيەتىمىزدى جۇرتقا ۇسىنباقپىز. اسىرەسە ءبىلىم سالاسىنداعى كەيبىر ولقىلىقتاردى تۇزەتە باستاعان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ك.ءشامشيدينوۆا، ءتىل مەن ءدىلى مىق­تى وسكەمەن قالاسىنىڭ اكىمى ج.ومار جاناشىرلىق تانىتسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ۇلت رۋحانياتىنا ۇلەس قوسقان ادە­­­بيەت، ونەر، قوعام قايرات­كەر­لەرىنە اشىلعان مۋزەيلەر ەلى­مىزدە بارشىلىق. ەندىگى جەردە باۋىرجان مومىش ۇلى ايتاتىن، بارلىق ادامعا ءبىلىم بەرگەن ۇستازدارعا دا سونداي مۋزەي ءىر­گە تىكتەسە، ياعني تۇيىندەي ايتساق، بار بول­عانى مەكتەپتىڭ ىشىندەگى 3 ءبول­مەگە ورنالاسقان بىتىباەۆا اتىنداعى مۋزەيدى قالپىنا كەل­تىرسەك بولعانى. بولاشاقتا بۇل مۋزەيدى وبلىس دەڭگەيىنەن بيىك­تەتىپ رەسپۋبليكالىق دارە­جەگە جەت­كىزسەك، وڭىرلەردەگى زەرتحانا­لارىنان فيليالدارىن ۇيىمداس­تىرساق تا ۇتىلماس ەدىك. تاعى ءبىر ورتاعا سالار پىكىرىمىز، مۇراسى ميل­­ليونداعان وقۋشىعا ءبىلىم ءۇي­رەتكەن ادىسكەر ۇستازدىڭ، مىڭ­داعان شاكىرتىنىڭ كوش باسىندا ءجۇر­گەن ۇلت ماقتانىشىنىڭ اتىنا كوشە بەرۋ، ءبىلىم ورىندارىنا بىتىباەۆا ەسىمىن قوسۋ ماسەلەسىن شەشىپ جاتساق تا ەش ارتىقتىق ەتپەيدى. وسىنداي كەزدە عانا ۇلت جاقسىلارىنىڭ مارتەبەسى ارتىپ، كەيىنگىلەرگە ۇلگى بولارى انىق دەپ بىلەمىز. «ءوز ۇلىن، ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە، ەل تەگى قايدان الماق كەمەڭگەردى» ء(ى.جانسۇگىروۆ) دەگەندەي، بۇل وي بايلامدارىمىز قالىڭ جۇرتتان دا، ءتيىستى لاۋازىمدى مەكەمەلەردەن دە، اسىرەسە ۇلگى تۇتقان مۇعالىمدەر قاۋىمىنان دا قولداۋ تاباتىنى ءسوزسىز. يگى ءىستىڭ ورىندالۋى بىتىباەۆاعا عانا كورسەتىلگەن قۇرمەت ەمەس، بۇكىل ەل ۇستازدارىنا جاسالعان ىزەت بولارى ايداي انىق.
سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار