شۆەيتساريا – ءتيىمدى ءارى پەرسپەكتيۆالى ارىپتەس

ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ديپ­لو­ماتيالىق بايلانىس 1992 جىلى ورناعان بولاتىن. سودان بەرگى ەكى­جاقتى قاتىناستار ەكى ەلدىڭ كوپ­تە­گەن ماسەلەلەردە, سونىڭ ىشىندە حا­لىقارالىق جانە ايماقتىق قاۋىپ­سىز­دىك سالاسىنداعى ۇستانىم­دا­رىن­دا وتە ۇقساس جانە جاقىن جاقتار كوپ ەكەنىن كورسەتىپ كەلەدى. اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى شۆەيتساريا كون­فە­دەراتسياسىنىڭ قازاقستانعا جانە جالپى ورتالىق ازيا ايماعىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتا ءتۇسىپ وتىرعانى بايقالادى. قازاقستاندى شۆەيتساريانىڭ قالىپتى, تۇراقتى جاعدايداعى دامۋ تاجىريبەسى قى­زىق­تىرادى. شۆەيتساريا دا قازاقستان سياقتى كوپەتنوستى مەملەكەت. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى سوڭعى كەزدەردەگى ۆەدومستۆوارالىق قاتىناستاردىڭ مىسالىنا 2009 جىلدىڭ اياعىنداعى قازاقستان ادىلەت مينيسترلىگى مەن شۆەيتساريا ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ اراسىندا ءوز سالالارى بويىنشا اق­پا­راتتارمەن الماسۋ, ترەنينگتەر, سە­مينارلار مەن ماماندىقتى جە­تىل­دىرۋ جونىندەگى كۋرستار وتكىزۋدى ۇيىم­داستىرۋ جانە قىلمىستى ءىس­تەردى اتقارۋ بويىنشا تاجىريبە ال­ماسۋ تۋرالى  كەلىسىم جاسالعانىن كەلتىرۋگە بولادى. ساۋدا-ەكونوميكالىق ىن­تى­ماق­تاستىققا الەمدىك ەكونوميكا­لىق داعدارىس ءوزىنىڭ سالقىنىن تي­گىزدى. 2009 جىلعى ساۋدا اينالىمى  2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 75 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتتى. ءسوي­تىپ, بار-جوعى 2,8 ملرد. دوللاردى  عانا قۇرادى. سونىڭ ىشىندە ەكسپورت 2,6, ال يمپورت 155,7 ملن. دوللار بولعان. قازاقستان شۆەيتساريادان نەگىزىنەن حيميا ونەركاسىبى ءونىم­دەرىن, ماشينەلەر مەن قۇرال-جاب­دىقتار, ەلەكترتەحنيكالارىن, سا­عات­تار, وپتيكالىق جانە فوتوگرافيا قۇرالدارى مەن اپپاراتتارىن الا­دى. قازاقستاننىڭ ستاتيستيكالىق ورگاندارىنىڭ مالىمەتىنە قارا­عان­دا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە شۆەي­تسا­ريالىق كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن 208 ءبىر­لەس­كەن كاسىپورىن ءتى­ركەل­گەن, سوڭعى كەزدەگى داعدارىستىڭ سال­­دا­رى­نان سو­نىڭ 60-تان استامى ۋا­قىت­شا جۇ­مىس ىستەمەيدى. وسى كا­سىپ­ورىندار نە­گىزىنەن بانك سالاسىندا, جىلجىمايتىن م ۇلىكتەرگە قاتىستى وپەراتسيالار جاساۋ, اۆتوموبيلدەر مەن ءۇي جيھازدارىن ساتۋ مەن ءجون­دەۋگە بايلانىستى شارۋالارمەن اينالىسادى. قازاقستان ەكونومي­كا­سىنا ۇلكەن كولەمدە ينۆەس­­تي­تسيا قۇيعان شۆەيتساريالىق كوم­پا­نيالاردىڭ اراسىندا وسى ەلدىڭ ءبۇ­كىل الەمگە بەلگىلى “اۆۆ”, “سوسەتە جەنەرال دە سيۋرۆەيانس”, “ليايكا” جانە ت.ب. فيرمالارىن اتاۋعا بو­لادى. ولار قازاقستان رىنوگىندا بىرقاتار جوبالاردى ىسكە اسىردى جانە وزدەرىنىڭ وسىندا ءىس-ارە­كەتتەرىن ودان ءارى جالعاستىرۋدى كوزدەۋدە. سونىڭ ىشىندە “كەگوك” كومپانياسىنىڭ ينفراقۇ­رى­لى­مىن جاڭعىرتۋعا, اتىراۋ مەن شىم­كەنتتەگى ءموز-دەردى رەكون­سترۋك­­تسيا­لاۋعا قاتىسۋ نيەتتەرى با­رىن بىلدىرۋدە. اۋىل شارۋاشى­لى­عى سالاسىندا شۆەيتساريالىق “بيۋ­لەر اگ” پەن “بوشۋنگ” كومپانيا­لا­رى وزدەرىنىڭ ونىمدەرىن قازاق­ستان رىنوگىنا جەتكىزۋدە. 2005 جىلى قازاقستان رىنوگىنا كەلگىسى كەلە­تىن كومپانيالارعا ارنالىپ “شۆەي­تساريا – قازاقستان” اسسو­تسياتسياسى قۇرىلدى. ونىڭ ماقسا­تى – ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ەكو­نو­ميكالىق, ساياسي جانە مادەني بايلانىستاردىڭ ارتۋىنا جاعداي جاساپ, ىقپال ەتۋ. سونىڭ ىشىندە قازاقستان رىنوگىنا شۆەيتساريا­لىق كاپيتال مەن جوعارى قاتار­داعى تەحنولوگيالاردى جەتكىزۋ, قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىنشىلىكتەرىنىڭ تۇساۋكەسەرىن جاساۋ جانە ت.ب. شارالار بار. سونداي-اق ەكىجاقتى ەكونوميكا­لىق بايلانىستاردى ارتتىرۋدى ماقسات ەتكەن ۇكىمەتارالىق كوميس­سيا دا قۇرىلعان. 2009 جىلى شۆەي­تساريانىڭ تسيۋريح قالاسىندا ونىڭ التىنشى وتىرىسى بولدى. وندا قازاقستان-شۆەيتساريا بيز­نەس-فورۋمى بولىپ, وعان جۇزدەن ارتىق شۆەيتساريالىق كومپانيا­لار قاتىستى. شۆەيتساريادا گەندەرلىك ساياسات ءوزىنىڭ شەشىمىن ابدەن تاپقانى كورىنىپ تۇر. وعان مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆپەن كەزدەسكەن پارلامەنت جەتەكشىسى, سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى, فەدەرالدىق پرەزيدەنت سياقتى ءۇش جوعارى لاۋازىمدا دا ايەل ادامدار وتىرعانىنان كورۋگە بولادى. پار­لامەنت ورنالاسقان فەدەرالدىق سارايدىڭ توبەسىندەگى ءۇش بيلىكتىڭ بەلگىسى دە ايەل بەينەلەرىندە كور­سەتىلگەن. مۇنى شۆەيتساريالىقتار ءوز اراسىندا  ماقتانىش كورەتىنىن دە جاسىرمايدى. ەلدەگى اتقارۋشى بيلىكتى جەتى دەپارتامەنت باسشى­لارى اتقارادى جانە ولار جىل سايىن ءوز ارالارىنان كونسەنسۋس تارتىبىمەن بىرەۋىن پرەزيدەنت ەتىپ سايلايدى. بۇل ەلدەگى بيلىكتىڭ ءبىر ادامعا تاۋەلدى بولىپ قالۋىنان قورعايتىن ءتيىمدى شارا كورىنەدى. ق.ساۋداباەۆ پەن شۆەيتساريا پارلامەنتى ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ پرە­زيدەنتى پ.برۋدەرەر ۆيسس حانىم اراسىنداعى كەزدەسۋ دوستىق, ءتۇسى­نىس­تىك راۋىشىندە ءوتتى. كەلىسسوز با­رىسىندا شۆەيتساريانىڭ قازاق­ستان­دىق توراعالىقتان ەۋرا­زيا­داعى قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ بويىنشا ۇلكەن ارەكەت كۇتەتىنى ايتىلدى. وسى باعىتتاعى قا­زاقستاندىق باستامالارعا شۆەي­تساريالىق تاراپ وڭ قارايتىنى ءبىلدىرىلدى. ق.ساۋداباەۆ ءوز كەزەگىندە پ.برۋدەرەر ءۆيسستى استانا قالا­سىندا مامىر ايىندا بولاتىن ترانس­ازيالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسۋعا شاقىردى. شاقىرۋ ريزا­شىلىقپەن قابىل الىندى. شۆەيتساريا – ەۋروپانىڭ ور­تا­لىعىنداعى شاعىن مەملە­كەتتەر­دىڭ ءبىرى. حالقىنىڭ سانى 7,5 ملن. ادام, بىراق وسىناۋ ەلدىڭ بەدەلى الەمدىك ساياساتتا ايتارلىقتاي ءۇل­كەن. وعان اتالعان مەملەكەت ءوزىن­دەگى مىزعىمايتىن تۇراقتىلىق­تىڭ, بەرىك ۇستانىمداعى ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكى­زىپ وتىر. بەرن قالاسىنىڭ ورتالىق الا­ڭى, وندا ورنالاسقان تاريحي عي­ماراتتار مەن ەسكەرتكىشتەر ارحي­تەكتۋرالىق جادىگەرلەردىڭ اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايى سە­كىل­دى. پ.برۋدەرەر ۆيسسپەن كەزدەسۋدەن شىققان سوڭ, بەلگىلەنگەن باعدار­لاما بويىنشا, سونىڭ ءبارىن مەم­لەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆقا شۆەي­تساريا ۇكىمەتىنىڭ ارنايى بلىنگەن ادامى ارالاتىپ ءجۇرىپ, كور­سەتىپ شىقتى. قازىرگى ورنەك­تاس­تارداي ەمەس, تابيعي تاستاردان رەت­تەستىرىپ جاسالعان جول ءۇستى تاق­تايداي تەگىس بولماعانىمەن,  مىڭ جىل جاتسا دا ۇگىلمەيتىن سياقتى. تاس­تان قاشالىپ سالىنعان مىڭ­جىلدىق عيماراتتار اراسى تىپ-تىنىش, كولىكتەر سانى از, ارتىق شۋ جوق, جاياۋ جۇرگىسى كەلگەن ادامعا بارىنشا جايلى ەكەن. شۆەيتساريانىڭ ۇلتتىق ماقتا­نىشتارىنىڭ ءبىرى ونىڭ تاماشا تابيعاتى بولسا, ەكىنشىسى ساعات جا­ساۋ ونەرى ەكەنى بەلگىلى. شۆەيتسا­ريا­لىق ساعاتتار عاسىرلار بويى ءوزىنىڭ جوعارى ساپالى برەندىن جوعالتپاي كەلەدى. بەرن كوشەسىندە ساعاتقا جاسالعان ەسكەرتكىش بارىن كوردىك. تۇسكە تامان قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋ­داباەۆ شۆەيتساريا كونفەدە­را­تسياسىنىڭ سىرتقى ىستەر جونىندەگى فەدەرالدىق كەڭەسشىسى ميشەلين كالمي-رەي حانىممەن كەزدەستى.  بۇل, بىزدىڭشە ايتقاندا, شۆەي­تسا­ريانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى. كەزدەسۋ وزگەشە باستالعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. جايشىلىقتا الدىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىلىپ, ارتىنان كەلىسىلگەن قۇجاتتارعا قول قويىلاتىن ەدى. ال بۇل جولى ەكى مينيستر كەزدەسكەن ساتتەن-اق ءبىر­دەن ەكىجاقتى قۇجاتتارعا قول قوي­دى. قانات ساۋداباەۆ پەن مي­شە­لين كالمي-رەي ەكى ەلدىڭ ۇكىمەت­تەرى اراسىنداعى ديپلوماتتىق پاسپورتتاردىڭ يەلەرىن ۆيزالىق تالاپتاردان بوساتۋ تۋرالى جانە رۇقساتسىز بولاتىن ادامداردىڭ رەادميسسياسى تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول قويدى. وسىدان كەيىن ەكىجاقتى كەلىس­سوز باستالدى. وندا م.كالمي-رەي ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ ۇدەمەلى تۇردە دامىپ كەلە جاتقا­نىن قاناعاتپەن اتاپ ءوتتى. بىراق ءبىز­دىڭ ءالى دە ىسكە قوسىلماعان ءال­ەۋە­تىمىز ۇلكەن. قازاقستان ءبىز ءۇشىن ازياداعى اسا ماڭىزدى ارىپتەس بو­لىپ تابىلادى, دەدى ول. بىلتىرعى جەلتوقساندا وتىرىسىن وتكىزگەن ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ جۇ­مى­سىنا وڭ باعا بەرىلىپ, وندا كو­تەرىلگەن قوسارلانعان سالىق سا­لۋدان بوساتۋ تۋرالى حاتتامانىڭ دايىندالىپ جاتقاندىعى جانە وعان جۋىق ارادا قول قويىلا­تىن­دىعى ايتىلدى. ەكىجاقتى ەكو­نو­ميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن ەقىۇ شەڭبەرىندەگى ساياسي قارىم-قاتىناستاردىڭ ماسەلەلەرى قاراس­تى­رىلدى. ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ايتقاندا, شۆەي­تسا­ريا تارابىنىڭ مالىمەتى بوي­ىن­شا, ەكسپورتتىڭ  7 پايىزعا, ال قا­زاقستاننان كەلەتىن يمپورتتىڭ 23 پايىزعا تومەندەپ كەتكەنى كول­دە­نەڭ تارتىلدى. ارينە, ولاردىڭ وبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار, الەمدىك داعدارىس ءوزىنىڭ سالقىنىن بارلىق سالاعا دا تيگىزىپ جاتىر, بىراق ءبىز بىرلەسە وتىرىپ تىعىرىقتان جول تابۋعا ءتيىسپىز, دەدى م.كالمي-رەي. ق.ساۋداباەۆ قازاقستان ءوزىنىڭ ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىرعانىن, بيىلعى جولداۋىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ وعان باسا كوڭىل بولگەنىن ايتا كەلىپ, ءبىزدىڭ قازىرگى مىندەتىمىز ەلگە جوعارى دامىعان تەحنولوگيالاردى جەتكىزىپ, ءوندىرىس قۋاتى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ, دەدى. وسىعان وراي شۆەيتساريامەن قا­رىم-قاتىناستى ودان ءارى جاندان­دىرا ءتۇسۋ نيەتىمىز بار. ويتكەنى, سىزدەردىڭ جوعارى تەحنولوگيا­لا­رىڭىزدى الۋعا مۇددەلىمىز, اسىرەسە ءبىزدى مەديتسينا سالاسىنداعى وسى تاراپتاعى جەتىستىكتەرىڭىز قىزىق­تى­رادى. سوندىقتان دا شۆەيتسا­ريا قازاقستان ءۇشىن ءتيىمدى ءارى پەرسپەكتيۆالى ارىپتەس بولىپ تا­بىلادى. تاراپتار مادەني-گۋمانيتار­لىق سالاداعى ەكىجاقتى قاتىناس­تاردى دا تالقىلادى. بۇگىنگى كۇنى شۆەيتساريانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا “بولاشاق” باعدار­لا­­ماسىمەن كەلگەن 200-دەي قازاق­ستاندىق ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. الداعى ۋاقىتتا ولاردىڭ سانىن ارتتىرۋ ماسەلەسى اۋىزعا الىندى. ال توزىمدىلىك, ءدىني كەمسىتۋشىلىككە قارسى ارەكەت جاساۋ, مادەنيەتتەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋلار تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا, قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرا ءتۇسىپ, ونىڭ تاجىريبەسىن ۇيرەنۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. ويتكەنى, شۆەيتساريادا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ءوت­كىزىلىپ, مەشىتتەردىڭ مينارەتتەرىن سالۋعا قارسىلىق بىلدىرىلگەن بو­لاتىن. وسىعان بايلانىستى بار­لىق الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن­دەرگە تەڭ جاعداي جاساپ وتىرعان, ءۇش جىلدا ءبىر رەت ولاردىڭ كوش­باسشىلارىنىڭ سەزىن وتكىزىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ ءتاجىري­بەسىنەن ۇلگى الۋدىڭ ارتىقشىلىعى جوق ەكەندىگىن ەكى جاق تا اتاپ ءوتتى. قازىر شۆەيتساريا كونفە­دە­را­تسياسى ەۋروپالىق كەڭەسكە ءتورا­عالىق ەتەدى, وسىعان بايلانىستى ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعا­سى رەتىندە قازاقستانمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق جاسالۋى قاجەتتىگى ايتىلدى. سونداي-اق تاراپتار الەمدىك قارجى جۇيەسىن تۇراق­تان­دىرۋ شارالارىنا بەلگىلى جيىر­ما­لىق قانا ەمەس, ورتا دارەجەدەگى مەملەكەتتەر دە قاتىسۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى. وسى ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ اتال­عان باعىتتاعى باستاماسىن شۆەي­تساريا تولىق دارەجەدە قولدايدى. اڭگىمە بارىسىندا ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى دە ءسوز بولدى. شۆەيتساريا قازاقستان ۇسىنعان كۇن ءتارتىبىن ماقۇلداي­تىنىن ءبىلدىردى. تۇستەن كەيىن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق.ساۋداباەۆ شۆەي­تساريانىڭ فەدەرالدىق پرە­زيدەنتى د.لويتحارد حانىممەن كەز­دەسىپ, ەكى­جاقتى قارىم-قاتىناس­تىڭ كوپتە­گەن ماسەلەلەرى بويىنشا پىكىر ال­ماس­تى. شۆەيتساريا پرەزي­دەنتى قا­زاق­ستاننىڭ ەقىۇ ءتورا­عاسى رە­تىندەگى باستامالارىنا وڭ باعا بەردى. كەشە قانات ساۋداباەۆتىڭ شۆەيتسارياعا ساپارى ودان ءارى جالعاستى. بەرننەن جەنەۆاعا قايتىپ كەلگەن ەلىمىزدىڭ مەملە­كەت­تىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مي­نيسترى بۇل كۇنى بۇۇ-نىڭ قا­رۋ­سىزدانۋعا ارنالعان كونفەرەن­تسيا­سىنا قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. ودان كەيىن ەقىۇ ­– ەۋروپا كەڭەسى ارا­­سىنداعى بىرلەسكەن كونسۋل­تا­تسيالار شەڭبەرىندەگى جوعارى دەڭ­گەيدەگى كەزدەسۋگە قاتىستى. كەلىسىم — تۇراقتىلىق كەپىلى نەمەسە ءتورت “ت” نەگىزىندەگى ۇنقاتىسۋ ەلورداداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق­ستان­نىڭ ەقىۇ-عا ءتورا­عا­لىق ەتۋىنىڭ باسىم باعىت­تارىنا سايكەس ەلباسىنىڭ “قازاقستان ەقىۇ توراعاسى: ءتورت “ت” ۇس­تا­نىمى” ۇرانىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. الەم نازارىنداعى بەدەلدى ۇيىمعا توراعالىق ماسەلەسى وزەك بولعان جيىندا بەلگىلى عالىمدار مەن سايا­ساتكەرلەر, شەتەلدىك ديپلوماتيا وكىلدەرى تەرەڭنەن وي تارقاتىپ, ۇستانىم تەتىكتەرىن تالقى تارازىسىنا سالدى. ءلايلا ەدىلقىزى. وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى رەتىندە العاشقى بولىپ ءسوز العان با­قىتجان ءابدىرايىم قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعىنىڭ ماڭىزدى تۇستارىنا توقتالىپ ءوتتى. “بۇگىندە الەمنىڭ ءار قيىرىندا بوي كوتە­رەتىن ءتۇرلى قاي­شىلىق پەن كەلەڭ­سىزدىكتىڭ, زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ, ەتنوس­ارالىق, ءدىنارا­لىق قاقتىعىستى بولدىرماۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرۋ كەرەك. ياعني, ورتاق پىكىرتالاس الاڭىنا جينالۋ قاجەت, – دەدى باقىتجان جارىلقا­سىن­ ۇلى. – بۇل رەتتە كەز كەلگەن قي­ىن­دىقتىڭ ەرتە باستان الدىن الاتىن, يا بولماسا ونى ءبىر جۇيەگە كەل­تىرەتىن قاۋىپ­سىزدىك جانە ىن­تىماقتاستىق ۇيى­مى­نىڭ ماڭىزى ايرىقشا”. ب. ءابدى­رايىم سونداي-اق, 3 كونتينەنتتە ورنالاسقان 56 مەملەكەتتىڭ ءوزارا امبەباپ الا­ڭىنا اينالعان بۇل ۇيىمنىڭ ور­نى ۋاقىت وتكەن سايىن ايشىقتالا تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى. جيىن بارىسىندا ءوز وي-پايى­مىن جەتكىزگەن پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى ءادىل احمەتوۆ پەن كامال بۇرحانوۆ “سە­نىم­دى” – الەمدەگى ەتنوستار مەن ءدىن­­دەردىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىنىڭ كەپىلى, ال ء“داستۇردى” – تۇراقتى دا­مۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە قاراستىردى. ماسەلەن, سەناتور, ۇيىمنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ جەكە ۋاكىلى ءادىل احمەتوۆ ءوز سوزىندە قازاقتىڭ “تورتەۋ تۇگەل بولسا, ءتو­بەدەگى كەلەدى, التاۋ الا بولسا, اۋ­ىزداعى كەتەدى” دەگەن ءتامسىلىنىڭ تەك قازاقتارعا عانا قاتىستى ەمەس, الەمدىك قوعامداس­تىق­قا دا قاتىستى ەكەندىگىن ايتتى. “بىرلىك بولماعان جەردە تىرلىك بولمايتىنى, سەنىم بولماعان جەردە سوعىس وتىنىڭ ءوربىپ, ءورشيتىنى, داۋلاردىڭ باستا­لاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. بيىلعى جىلدىڭ 12-15 قاڭتارى ارالى­عىندا ۇيىمنىڭ ۆەنادا وتكەن تۇراقتى كەڭەسىنە تمد ەلدەرىنىڭ, ازيا مەملەكەت­­تەرىنىڭ, مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ قازاقستان باسشىلىق ەتتى. بۇل كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. ەكىنشى­دەن, بۇگىندە دۇنيەنىڭ ءار قيى­رىندا بولىپ جاتقان كەلەڭسىزدىك پەن قيىندىقتىڭ, داۋ-جانجالدىڭ تۇبىندە سەنىمسىزدىك تۇر. سەنىم بولماعان جەردە بارلىعى ىدى­راپ, سەتىنەيدى, كەرى كەتەدى. وسى­نى ەستە ۇستاۋىمىز قاجەت”, دەدى ءادىل قۇرمانجان ۇلى. بۇدان كەيىن ول ءوزىنىڭ وتكەن جىل­دىڭ قازان ايىندا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ مۇسىل­مانداردى كەمسىتۋشىلىككە, شەت­تەتۋ­شىلىككە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ ءجو­­نىن­دەگى جەكە ۋاكىلى رەتىندە اقش پەن كاناداعا ساپار جاسا­عانىن ايتتى. “بۇل ساپارعا مۇ­سىلماندارعا قا­تىس­تى مەن, باسقا دا حريستيان, يۋدايزم سەكىلدى ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنە قاتىستى اقش پەن يتاليا پارلامەنتتەرىنىڭ 2 وكىلى – ۇشەۋمىز شىقتىق. اتالعان ساپاردىڭ باعدارلاماسىن ەكى مەم­لە­كەتتىڭ ۇكىمەتى ۇيىمداستىرىپ بەر­دى. مەن مۇسىلمانداردىڭ جاعدايى­مەن تانىستىم. سونداعى بايقاعا­نى­مىز – 2001 جىلدىڭ 11 قىر­كۇيە­­گىندە دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن ءدۇر­بەلەڭنەن كەيىن الەمنىڭ وزگە­رىسكە ۇشىراعانى. ول – مۇسىل­ماندارعا قاتىستى كوزقاراستىڭ 180 گرادۋسقا ءوز­گەرگەندىگى دەر ەدىم. مۇسىلمان­دار­عا قۇبىجىق رەتىندە قارايتىن بولدى. جاعداي شيەلە­نىسىپ كەتتى. مۇسىلمان دىنىنە ءدىن ەمەس, يدەو­لوگيا تۇرعىسىنان قا­راۋشىلىق انىق اڭعارىلدى. وسى­عان وراي مۇ­سىلمانداردى كوپ جەردە شەتت­ە­تۋ­شىلىك كەڭىنەن بەلەڭ الدى. بارلىق كەلەڭسىزدىك مۇسىل­ماندارعا تاڭىل­دى, بارلىق داۋ-جانجال مۇسىل­ماندارمەن بايلا­نىس­تىرىلدى. وسى ماسەلەلەردى, مۇسىلمانداردىڭ جاع­دايىن ۆا­شينگ­تونداعى 21 ادام ءمۇ­شە حەل­سينكي كوميسسياسىنا با­رىپ, بايانداپ بەردىم. سوندا اقش-تاعى مۇسىلمانداردىڭ جاعدايىن ەستى­گەن كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ كوز­دەرى الاقانداي بولدى. بار شىندىق جىپكە تىزىلگەندەي ەتىپ ايتىلعاننان كەيىن ولار بۇل جايتتەردى وڭ قا­بىل­دادى. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ بۇل ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمسىزدىگى نەگە اپارىپ سوعاتىنىن كورسەتەدى. بۇدان كەيىن سەنات دەپۋتاتى ەقىۇ-نىڭ 10 شاقتى جىل بويى­نا ءوت­پەگەن ءسامميتىن استانادا ۇيىم­داستىرۋ جونىندەگى باستاما­نىڭ, ەلىمىزدەگى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ الار ورنىنىڭ زور ماڭىزعا يە ەكەن­دىگىنە توقتالىپ ءوتتى. “اۋعان­ستانداعى جاعداي بەيبىت جولمەن شەشىلۋى ءتيىس. ارينە, اۋعانستان بۇل ۇيىمعا مۇشە ەمەس. بىراق ماسەلەگە بۇلايشا قاراماۋ كەرەك. سەبەبى, ونىڭ ەكىنشى جاعى بار – ول قاۋىپسىزدىك. بۇل رەتتە قازاقستان ارااعايىن بولۋعا بارىنشا كۇش سالىپ جاتىر. ەلىمىز گۋمانيتار­لىق سالا بويىنشا 50 ملن. دول­لارعا تارتا قارجى ءبولىپ, اۋعان­ستاننىڭ 1000-عا تارتا جاستا­رى­نىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىنا قولداۋ كورسەتۋدە. مىنە, ناعىز باعىت وسىنداي بەيبىت باعىت بولۋى كەرەك”, دەدى سەنات دەپۋتاتى. كونفەرەنتسيا كەزىندە ەقىۇ-نىڭ استاناداعى ورتالىعىنىڭ جە­تەكشىسى الەكساندر كەلچەۆسكيدىڭ ءسوزى دە كوپ كوڭىلىنەن شىققانداي بول­دى. ەقىۇ وكىلى ءوزىنىڭ باياندا­ما­سىندا بەدەلدى ۇيىمنىڭ ارتىق­شى­لىقتارى مەن ەرەكشەلىكتەرىنە قاتىستى ءوز بايلامىن جەتكىزدى. “قازاقستان بۇل ۇيىمعا 20-شى بو­لىپ توراعالىق ەتۋدە. سول سەبەپتى ول تەك توراعا ەمەس, ونداعى كەز كەل­­گەن ۇدەرىستىڭ باستى قوزعاۋ­شىسى. العاشىندا بۇل ۇيىم ۆارشاۆا كەلىسىمىنە سايكەس, كون­فەرەنتسيا رەتىندە قۇرىلعان بولا­تىن. سول كەزدە بۇل كونفەرەنتسيا 3 نەگىزگى سەبەت بويىنشا جۇمىس ىستەگەن ەدى. ولار: اسكەري-ساياسي, ەكونوميكالىق (كەيىن وعان ەكو­لوگيالىق ماسەلە دە قوسىلدى) جانە ادام قۇقىعى مەن دەموكرا­تيا­لاندىرۋ. كەيىن كونفە­رەن­تسيادان ۇيىم مارتەبەسىن يە­لەنىپ, جاڭاشا تۇرلەنگەن كەزدە دە وسى فورمات نەگىزگە الىندى. كۇنى ءبۇ­گىنگە دەيىن وسى باعىتتاردى باس­شىلىققا الىپ كەلەمىز. ارينە, حەلسينكي ۇدەرىسىنەن كەيىن, ياعني كونفەرەنتسيادان ۇيىمعا اينالعان كۇننەن باستاپ ول باسقا قاعيدات­تار­عا دا سۇيەندى. دەسەك تە, بۇل 3 باعىت ساقتالۋى كەرەك. سەبەبى, اۋەل باس­تان-اق ادامزاتتىق ولشەم ماسە­لەلەرى قاۋىپسىزدىكتەگى باسىم باعىت بولىپ سانالعان ەدى. ياعني, ەكو­نو­ميكالىق-ەكولوگيالىق ماسە­لە­لەر­مەن قاتار, ادام قۇقىقتارىنىڭ سا­قتالۋى – ۇيىمنىڭ نەگىزگى ار­تىق­شىلىعى. قاۋىپسىزدىك – بۇل ەش­تە­ڭەدەن بولىنبەۋى ءتيىس. قاۋىپ­سىزدىك ءبىر ەلگە عانا ەمەس, بارلىق ەلگە دە قا­تىستى. سوندىقتان ۇيىم كەز كەلگەن كەلىسپەۋشىلىك پەن الاۋ­ىزدىق تامى­رىنىڭ كەسىلۋىنە جول اشۋى قاجەت”, دەدى ا. كەلچەۆسكي. ەقىۇ وكىلى سونداي-اق, الەمدى جايلاعان ءتۇرلى قاراما-قايشى­لىقتىڭ بار­لى­عىن شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن, الايدا بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەردى وڭ­تاي­لاندىرۋعا بولا­تىنىن العا تارتتى. حالىقارالىق عىلىمي-ءتاجى­ري­بەلىك كونفەرەنتسيا بارىسىندا ۇي­ىم مەن ۇيىمعا توراعالىقتىڭ قىر-سىرىن اڭگىمە وزەگىنە اي­نال­دىرعان يسپانيا كورولدىگىنىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى البەرتو كور­تەس, سلوۆاكيانىڭ قازاق­ستان­داعى ەلشىسى دۋشان پودگورسكي, گرەك رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاق­ستان­­دا­عى ەلشىسى ەۆانگەلوس دە­ناك­ساس تا ءبىر­قاتار ماڭىزدى جايتتەر ءتو­ڭى­رەگىندە وي ءبولىستى. ماسەلەن, يس­پا­نيا كورولدىگىنىڭ ەلىمىزدەگى ەلشىسى ەۆانگەلوس دەناكساس قا­زاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعىن­داعى 4 ۇستا­نىمىنىڭ ءبىرى – سەنىم مەن كۇندە وزگەرمەلى كۇيدى باستان كەشىرىپ وتىرعان الەمدىك قوعام­داستىقتاعى ءوزارا سەنىمدىلىكتى ساقتاپ قالۋدىڭ وزەكتىلىگى جونىندە وي ءوربىتتى. ال سلوۆاكيانىڭ قازاقستان­داعى ەلشىسى دۋشان پودگورسكيدىڭ با­يان­داماسىندا توزىمدىلىك – قورشاعان ورتانى ساقتاۋدىڭ باستى قۇقىقتىق نەگىزى رەتىندە قاراستى­رىلدى. “تو­لە­رانتتىلىق, ياعني توزىمدىلىك ۇعى­مى – قازىرگى تاڭدا الەۋمەتتىك-سايا­سي, مادەني جانە قۇقىقتىق سي­پات­تاعى الەمدىك ادە­بيەتتە كەزدەسەتىن ەڭ تانىمال تەر­ميندەردىڭ ءبىرى. تولەرانتتىلىق­تىڭ ءتۇبىرىن انىق­تايتىن جانە ونى زەرتتەيتىن ءتۇرلى گۋمانيتارلىق كوزقاراستىڭ بار­شى­لىق ەكەنى ايان. بىراق ونىڭ پسي­حو­لوگيالىق تۇسىندىرمەسى جوقتىڭ قاسى دەسە دە بولادى. بۇل – ەجەلدەن كەلە جاتقان ۇدەرىس. سول سەبەپتى قازىرگى تاڭ­دا ءبىز تولەرانتتىلىق تەرمي­نى­نىڭ ءمانىن اشۋدان بۇرىن ونىڭ حا­لىق­ارالىق ديپلوماتيا كەڭىس­تىگىندەگى ورنىن ايقىنداۋعا ءمان بەرىپ كە­لەمىز. تولەرانتتىلىق – ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىك, كسەنوفوبيا سىندى كەرتارتپا ارەكەتتەرگە توسقاۋىل قويۋمەن قاتار, ادام قۇقىعى, ءدىن مەن سەنىمدى تاڭداۋ بوستاندىعىنا دا اسەر ەتەدى”, دەدى سلوۆاكيا ەلشىسى. وسىلاي دەي كەلە, ول قورشاعان ورتانى قورعاۋعا توزىمدىلىكپەن قا­تار, حالىقارالىق قۇقىق تەتىگىن جوعارى دەڭگەيدە ەنگىزۋ ماسەلەسىن دە قوستى. “بۇگىندە ترانسشە­كا­رالىق وزەندەردەگى تۇيتكىلدى تۇستار دابىل قاعارلىق دەڭگەيگە كوتە­رىل­دى. ەرتىس, سىرداريا مەن ءامۋداريا ماسەلەلەرى شيەلەنىسىپ كەتتى. سون­دىقتان بۇل تۇيتكىلدەر سۋدىڭ سا­پاسىن زەرت­تەي­تىن ارنايى باقىلاۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلۋى نەگىزىندە شەشىلۋى ءتيىس. سوڭعى ۋاقىتتا ەر­تىستىڭ جاعدايى ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى كۇرت ناشارلادى. ءبىر عانا مىسال. جىل سايىن بۇل وزەننىڭ باستاۋىنا قۇيىلاتىن قالدىقتاردىڭ مولشەرى 150 ملن. تەكشە مەتردى قۇرايدى”, – دەدى د. پودگورسكي. سلوۆاكيا وكىلى ءوز سوزىندە كاس­پي تەڭىزى سۋىنىڭ ساپاسىن ساقتاۋ ماسەلەسىنە دە ايرىقشا نازار اۋ­دا­رىلۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. “كۇنى بۇگىنگە دەيىن گيدروسفەرانى زەرت­تەي­تىن كەشەندى باقىلاۋ جولعا قوي­ىل­ماعان. ال ەۋرازيالىق كون­تي­نەنت­تىڭ قازىناسىن ساقتاۋدا ون­­­ىڭ جاعالاۋىندا جاتقان ەلدەردىڭ ءوزارا توزىمدىلىگى, ونىڭ بۇگىنگى جاع­دايى مەن كەلەشەگىن عىلىمي تۇر­عىدا جان-جاقتى زەرتتەۋ كۇرمەۋلى ءما­سەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋگە سەپ بول­ماق. وسىنى ەستە ساقتاساق ەكەن”, دەدى بۇل تۋراسىندا ەلشى. بۇل رەتتە ول قازاقستان مەن اقش عالىمدارى جۇرگىزگەن بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر مەن ساراپتامالاردى مىسالعا كەلتىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, كاسپي تەڭى­زىن­دەگى بەكىرە بالى­عى­نىڭ ءوسىمىن ولار­دى اۋلاۋ ۇدەرىسىن تەجەۋ ارقىلى عا­نا مولايتۋعا بو­لادى. “سول سەبەپتى كاسپي تەڭىزىن ساقتاۋدىڭ گيدرو­لو­گيالىق جانە بيوحيميالىق پارا­مەترلەرىن جۇيەلى تۇردە ەنگىزۋىمىز كەرەك”, دەدى ول. ءوزىنىڭ بايانداماسىن قورى­تىن­دىلاي كەلە د. پودگورسكي ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ ۇيىمدى باس­قا­رۋدا ايقىنداعان 4 قاعيداتتىڭ ءبىرى – توزىمدىلىكتى قولدايتىنىن جەتكىزدى. “بۇل رەتتە وركەنيەتتەر اليانسى, مادەنيەتتەرارالىق جانە وركەنيەتتەرارالىق ۇنقاتىسۋ ماسەلەلەرىن شەشۋدى باسا ايتار ەدىم. سوندا عانا سۋ شارۋاشىلىعى جانە گيدرولوگيالىق تەتىكتەردى حا­لىقارالىق دەڭگەيدە جۇيەلەندىرە الامىز”, دەدى سلوۆاكيا ەلشىسى ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى تەلەراديو جانە قوعاممەن بايلا­نىس كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى عادىلبەك شالاحمەتوۆتىڭ ء“توزىم­دى­لىك – ەتنوسارالىق ىقپالداستىق­تىڭ نەگىزگى ۇستانىمى” دەگەن تاقى­رىپتا سويلەگەن ءسوزى دە وسى قاعي­داتتىڭ وزەكتىلىگىن دالەلدەي ءتۇس­كەن­دەي بولدى. “ۇيىمدى باسقا­رۋداعى 4 ۇستانىم تەگىننەن تەگىن بەلگىلەن­بەگەن. 4 قۇبىلا دەگەن ءسوز حالقى­مىزدا ەجەلدەن بار. بەيبىت­شىلىك پەن كەلىسىم سارايى دا 4 بۇ­رىشتان تۇ­رادى. بۇل ەلىمىزدىڭ ءماڭ­گىلىككە, كەلىسىم مەن بەيبىت­شىلىكتى ساقتاۋعا ۇمتىلۋىن ءبىل­دى­رەدى. سول سەبەپتى اتال­­عان قاعيدات­تار­دىڭ ءبىرى – ءتو­زىمدىلىكتىڭ ورنى ايرىقشا. ارينە, ءبىزدىڭ مەملە­كە­تىمىز كوپ ەتنوستى ءارى ءتۇرلى كون­فەسسيالى. كەزىندە بۇعان الاڭ­داۋ­شىلىق تانىتقاندار دا تابىلعان. بىراق, بۇدان ءبىر نارسەنى باعام­داۋ­عا بولادى. ول كەز كەلگەن دىندەگى ادام جولىنىڭ تىكەلەي قۇ­دايعا اپاراتىن جول ەكەندىگى. ءتو­زىمدىلىك قاعيداتى, مىنە, وسىندايدان كو­رىنەدى, دەدى ع. شالاحمەتوۆ جي­ىنعا قاتىسۋشىلارعا قاراتا ايتقان سوزىندە. سونداي-اق ول تاۋلى قا­را­باقتاعى, يۋگوسلاۆياداعى شيە­لەنىستى جايتتەرگە توزىمدىلىك قا­عيداتىنىڭ ساقتالماۋى اسەر ەت­كەندىگىنە توقتا­لىپ ءوتتى. جيىن اياسىندا ءوز وي-پايى­مى­مەن بولىسكەن سىرتقى ىستەر مي­نيس­تر­لىگىنە قاراستى ەقىۇ دەپار­تا­مەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنبا­سارى تالعات وڭايباەۆ “ۋاقىت سىرعىعان سايىن ادامزات عالامدىق جانە ءدىني سيپاتتاعى ۇدەرىستەرمەن بەتپە-بەت كەلەتىنىن, بۇلاردى تەك ءتيىمدى جول­دارمەن عانا شەشۋگە بولاتىنىن ال­عا تارتتى. “بۇل رەتتە ەلباسى اي­قىن­داعان اشىقتىق ۇستانىمى ءۇل­كەن ءرول اتقارادى. اشىقتىق قاعي­داتى – قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن جۇيە­لەندىرۋدە جەتەكشى ءرول اتقارۋى ءتيىس. بۇگىندە “ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك” ۇعى­مى ءوزىنىڭ كونتينەنتتىك شەڭ­بە­رىنەن اسىپ, ەۋرازيا كەڭىستىگىن قامتىپ وتىر”, دەدى ت. وڭايباەۆ. حالىقارالىق جيىن كەزىندە وعان قاتىسۋشىلار تارازىعا تۇسكەن ماسەلەلەردى تالقىلاي كەلە, ار­نايى قارار قابىلدادى. وندا ءتور­اعالىق كەزىندە 4 ۇستانىمدى باس­شىلىققا العان قازاقستان ەۋروپا قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن عانا ەمەس, عا­لامدىق كەڭىس­تىك­تەگى قۇندىلىقتار مەن ستراتەگيا­لار­دى ساقتاۋعا دا باسا نازار اۋدارا­تىن­دىعى ايتىل­عان. بۇل رەتتە قو­عامدىق ساناعا ساۋلە تاراتاتىن جا­عىمدى اقپا­رات­تىق ونىمدەردى ءون­دىرۋ, ءتۇرلى ەتنوستاردى بىرىكتىرەتىن رۋحاني, ىزگى قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ, رادي­كا­ليزم, ەكسترەميزم, الەۋمەتتىك جانە ساياسي تۇراقسىزدىققا قارسى قور­عانىستى كۇشەيتۋ, الەمدىك سايا­ساتتا “شىنايىلىق” ۇستانىمىن تۇراق­تان­دىرۋ, ەتنوسارالىق جانە كون­فەس­سياارالىق كەلىسىمنىڭ قا­زاقستاندىق ۇلگىسىن تانىتۋ سەكىلدى ماسەلەلەرگە ايرىقشا نازار اۋ­دارىلدى.