بۇگىندە قازاق جاستارى ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدى الەمگە قالاي تانىتۋى مۇمكىن دەگەن سۇراق جەلدەي ەسەدى. ارينە, ەگەر قازاق ادەبيەتى الەمدە رەپۋتاتسياسى بار ادەبيەت بولسا, قازاق جاستارىنىڭ شىعارمالارىن اۋدارۋ دەگەن ماسەلە دە جەڭىلدەر ەدى. بىراق قازاق ادەبيەتى ءدال قازىر الەمدە ورىس, جاپون, نە لاتىن امەريكا ادەبيەتى سەكىلدى تانىمال ەمەس. دەمەك, قازاق ادەبيەتىنە بولا قازاق ءتىلىن ۇيرەنەتىن اۋدارماشىلار, ۋنيۆەرسيتەتتەردە قازاق ادەبيەتىن اۋدارۋ ەرەكشەلىكتەرىن ءجانە قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن پروفەسسورلار, قازاق تىلىنەن (عانا) اۋدارىلعان ەڭ ۇزدىك اۋدارماعا تاعايىندالعان سىيلىقتار, ت.ب. «تانىمال» ادەبيەتتەردە بار ارتىقشىلىقتار قازاق ادەبيەتىندە جوق. بىراق, ءبىر ايتاتىنى, قازاق ادەبيەتى كوپشىلىككە ءمۇلدەم جاڭا ادەبيەت. دەمەك, قازاق جاستارى ەلدەگىدەي قازاق كلاسسيكتەرىمەن, اعا بۋىنمەن سالىستىرىلمايدى. بەيىمبەت مايلين دە, مۇحتار ماعاۋين دە, ماقسات مالىك تە الەمدىك اۋديتورياعا بەيتانىس, سوندىقتان ولاردىڭ ءبارىن تەڭدەي قابىلدايدى.
اۋدارما دەگەن, ارينە, ءتۇپنۇسقاداي بولا المايدى, بىراق شىعارمانىڭ شىن باعاسىن ولشەيتىن ءبىر قۇرال دەۋگە بولادى. بىزدەگى ادەبي سىننىڭ كەيبىر وكىلىندە ءالى كۇنگە دەيىن «ءتىلى شۇرايلى» دەگەن ماقتاۋ الدا جۇرەدى. ال شىعارمانى اۋدارعاندا سىرتقى سيپاتى, «شۇرايلىلىق» شەتكە ىسىرىلىپ, شىعارمانىڭ وزگە, ءىشكى, ادەبي سيپاتتارى العا شىعادى. كوپ ماقتاۋلى دۇنيەلەر, اۋدارىلعاندا قاڭعىرلاعان بوس شەلەك بولىپ قالاتىنى سول, قالامگەرلەردىڭ سۇلۋ ءسوزدى قۋالاپ كەتۋىنەن بولسا كەرەك. دەمەك, قازاق ادەبيەتىنىڭ الەمدە تانىمال ەمەستىگى جاستار ءۇشىن قولايلى دا: ولاردى ەشكىممەن سالىستىرمايدى جانە شىنايى ادەبيەت باسەكەسىنە تۇسەدى.
قازاق جاستارى ادەبيەتى الەمدىك ارەناعا نەگە شىعا الماي جاتىر دەگەن ماسەلە, ەڭ الدىمەن, قازاق جاستارى اعىلشىن (نە وزگە شەت تىلدەرىن) مەڭگەرۋى كەرەك. مىسالى, وزبەك جازۋشىسى حاميد يسمايلوۆ الدىمەن ءتىل ۇيرەندى, سوسىن لوندونعا كوشتى, سوسىن اعىلشىن ءتىلىنەن وزبەك تىلىنە جانە وزبەك ءتىلىنەن اعىلشىنعا ادەبي اۋدارما جاسادى. ونىڭ العاشقى روماندارىنىڭ اعىلشىن تىلىنە اۋدارماسىن روبەرت چاندلەر, ەندريۋ برومفيلد سەكىلدى تانىمال اۋدارماشىلار ورىس تىلىنەن اعىلشىن تىلىنە اۋداردى. ال سوڭعى رومانىن اعىلشىن تىلىندە ءسويلەتۋ ءۇشىن دونالد رەيفيلد دەگەن تانىمال اۋدارماشى ءجانە ورىس ادەبيەتى پروفەسسورى وزبەك ءتىلىن ۇيرەندى. ءسويتىپ, يسمايلوۆتىڭ وزبەك تىلىنەن اۋدارىلعان رومانى (Devil’s Dance, 2018) حالىقارالىق سىيلىقتارعا يە بولىپ, باسپالاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋدا. ەكىنشىدەن, جاستارعا بارىنشا شەتەلدە وقۋ, نە تۇرىپ كورۋ كەرەك. ون كۇن ساياحات سانانى وزگەرتپەيدى, شەتەلدىك تاجىريبەنى كورگەننەن كەيىن عانا جاڭاشا ويلاۋ ءمۇمكىن. مىسالى, باسقانى بىلاي قويعاندا, قازىرگى قازاق ادەبيەتى سۇيەنەتىن گەندەرلىك ۇعىم-ءتۇسىنىكتەردى الايىق. ولار باتىستا ەسكىرگەن بولىپ سانالادى.
ماسەلەن, تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ «ايەل سەنىڭ اقىلشىڭ» اتتى ولەڭىن وقىعان اعىلشىندار «بۇل نەتكەن سەكسيستىك كوزقاراس, ءبىر-ەكى عاسىر بۇرىنعى انگلياعا قايتا ورالعاندايمىز» دەپ شالقاسىنان ءتۇستى. قازاقتىڭ كوپ شىعارمالارىندا, قازاق ايەلدەرىنىڭ جانىنا ءۇڭىلىپ, مارتەبەسىن كوتەرەدى دەلىنىپ كەلگەندەردىڭ ءوزىندە, شىنداپ قاراساق, وسى سەكسيستىك كوزقاراستىڭ قۇلاعى قىلتيىپ تۇرادى. مۇنداي ويلاۋمەن باتىستى تاڭقالدىرۋ تۇرسىن, قىزىقتىرۋ, ولاردىڭ سيمپاتياسىنا يە بولۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. قازىر «تولستوي دەگەن كەرەمەت جازۋشى ەكەن» دەپ جاپپاي اۋدارىپ, جاپپاي وقيتىن عاسىر ەمەس. قازىر سول تولستويدىڭ «اننا كارەنيناسىنىڭ» ءوزىن «تاماشا جازۋشى ەكەن, بىراق پاتريارحالدىق قوعامنىڭ كوزقاراسىمەن ويلايدى ەكەن, كارەنينانى ولتىرەتىنى سوندىقتان» دەپ تالداۋ جاسايدى. ەگەر ءسىزدىڭ ايتاتىن ويىڭىز ادامزاتتىڭ العان باعىتىنا سايكەس كەلمەسە, تاماشا ادەبيەتىممەن تاڭقالدىرام دەۋدىڭ ءوزى ابەستىك, بۇگىنگى تاڭدا. جاس جازۋشىلار باتىستاعى يدەولوگيالىق تارتىستارعا بىرجاقتى عانا «ازعىنداعان» دەپ لەيبل جاپسىراتىن كەيبىر اعا بۋىن وكىلدەرىندەي ۇركە قاراماي, سول تارتىستاردىڭ ورتاسىندا بولسا, سارالاپ, وزدەرى ءۇشىن سانالى تاڭداۋ جاسايتىن دەڭگەيگە وسەتىن ەدى. بۇل, ارينە, كۇللى باتىستىق ۇعىم-تۇسىنىكتەردى اينىتپاي ءسىڭىرۋ ەمەس, نە نارسە شىنىندا ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز, ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىز, ال نە نارسە ادامزات دامۋىنىڭ بۇرىنعى ساتىلارىندا بارلىق ۇلتتارعا ءتان بولعان دۇنيە دەگەننىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ.
ءاسيا باعداۋلەتقىزى
