ددسۇ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, جەر بەتىندەگى ءاربىر ون ادامنىڭ توعىزى كۇن سايىن لاستانعان اۋامەن تىنىستاۋعا ءماجبۇر ەكەن. ساراپشىلاردىڭ باعامداۋىنشا, اۋانىڭ لاستانۋىنان باستاۋ الاتىن قاتەرلى ىسىك, ينسۋلت, جۇرەك جانە وكپە اۋرۋلارىنان شامامەن 7 ميلليونداي ادام ومىرىمەن ەرتە قوشتاسادى. بۇل ۇدەرىستىڭ 90 پايىزى حالقىنىڭ تابىسى تومەن نەمەسە ورتاشا, ياعني ءوندىرىس, كولىك, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە قاراپايىم پەشتەن اۋاعا تارالاتىن زياندى قالدىقتارى كوپ مەملەكەتتەرگە ءتان بولىپ وتىر.
ءوز كەزەگىندە اۋانىڭ لاستانۋى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە دە ىقپالىن تيگىزىپ, ادام دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتۋدە. ۇيىمنىڭ بولجامىنا قاراعاندا, 2030-2050 جىلدارى كليماتتىڭ وزگەرۋى جىلىنا قوسىمشا 250 مىڭ ادامنىڭ ولىمىنە سەبەپ بولۋى مۇمكىن. كليماتتىڭ وزگەرىسى اشتىق, تىرىسقاق, ديارەيا جانە ىستىققا بايلانىستى كۇيزەلىستەردى ۋشىقتىرىپ جىبەرمەك.
الەمدە ديابەت, وبىر جانە جۇرەك اۋرۋلارىنان بولاتىن ادام ولىمدەرىن قوسا ەسەپتەگەندە, ولاردىڭ كورسەتكىشى جالپى ءولىم-ءجىتىمنىڭ 70 پايىزىن قۇرايدى. بۇل شامامەن 41 ميلليوندىق كورسەتكىش. ونىڭ ىشىندە 15 ميلليونى 30 بەن 69 جاس ارالىعىنداعى مەزگىلىنەن بۇرىن كوز جۇمعان ادامداردى قامتيدى. ال وسى ومىردەن ەرتە كەتكەندەردىڭ 85 پايىزى تابىسى از نەمەسە ورتاشا مەملەكەتتىڭ تۇرعىندارى. دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, بۇل كورسەتكىشتىڭ وسۋىنە ادامنىڭ تەمەكى تارتىپ, الكوگول ونىمدەرىن مولشەردەن ارتىق پايدالانۋى, قوزعالىستىڭ ازدىعى جانە اۋانىڭ لاستىعى اسەر ەتۋدە. ادام بويىنداعى وسى جامان ادەتتەر جۇيكە جۇيەسىنە اسەر ەتىپ, ەمى جوق دەرتكە شالدىقتىرۋدا.
قازىرگى ۋاقىتتا تۇماۋدىڭ كوپتەگەن ءتۇرى دە ادامزاتتى جاعادان الىپ تۇر. مامانداردىڭ ءوزى تۇماۋدىڭ قانداي ءتۇرى, قاي بۇيىردەن سوققى جاسايتىندىعىن بولجاي المايدى. بىراق ددسۇ تاراپىنان جىل سايىن مونيتورينگ جاسالىپ, تۇماۋدىڭ ءورشۋى ىقتيمال تۇرلەرىنىڭ الدىن الۋعا بايلانىستى ۇسىنىستار بەرىلىپ كەلەدى.
سونداي-اق جەر شارىنداعى حالىقتىڭ 22 پايىزى نەمەسە 1,6 ملرد ادام قۇرعاقشىلىق پەن اشتىق جايلاعان, ۇزدىكسىز كيكىلجىڭدەر مەن تۇرعىندارى ۇدەرە كوشىپ جۇرگەن اۋدانداردا تۇرادى. تيىسىنشە, مۇنداي ايماقتارداعى مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسى وتە تومەن. سول سەبەپتى ددسۇ سول اۋداندارداعى انا مەن بالا دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا ماڭىز بەرىپ وتىر. سونىمەن قاتار سول ەلدەردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن نىعايتۋعا, جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا كۇش سالا بەرمەك.
ءتۇرلى انتيبيوتيكتەر مەن ۆيرۋسقا جانە تىرىسقاققا قارسى دارىلەردىڭ پايدا بولۋىن زاماناۋي مەديتسينانىڭ جەتىستىگى دەپ باعالاساق تا, بۇل پرەپاراتتاردىڭ ءداۋىرى ءوتىپ بارادى. قازىرگى ءدارى-دارمەككە ۇيرەنىپ العان زيانكەستەر بولاشاقتا پرەپارات اتاۋلىعا بوي بەرمەي كەتۋى مۇمكىن. ىندەتتىڭ الدىن الۋ مۇمكىن بولماي قالىپ جاتسا, تۋبەركۋلەزگە قاتىستى كەڭ قولدانىستاعى حيميوتەراپيانىڭ ءوزى ىسكە العىسىز بولىپ قالادى. ايتالىق, وسى وكپە اۋرۋىنا الەمدە جىلىنا 10 ملن ادام شالدىعىپ, ولاردىڭ 1,6 ملن-ى كوز جۇمادى. ال وسى اۋرۋعا قارسى ءتيىمدى قۇرال بولىپ سانالاتىن ريفامپيتسين ءدارىسىنىڭ 2017 جىلدىڭ وزىندە 600 مىڭداي ادامعا اسەر ەتپەيتىندىگى انىقتالعان. سوندىقتان دا, بۇل ماسەلە ددسۇ ماماندارىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا تۇر.
العاشقى سانيتارلىق-مەديتسينالىق كومەك جۇيەسى ادەتتە حالىق پەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى اراسىنداعى بايلانىستىڭ باستاپقى نۇكتەسى بولىپ سانالاتىندىقتان, ونىڭ جۇمىسى كەشەندى جانە ادامعا ءومىر بويى قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس. الايدا, كوپتەگەن مەملەكەتتەردە بۇل جۇيە قالىپتى جۇمىس جاساپ تۇرعان جوق. ونىڭ ۇستىنە, سوڭعى جىلدارى دەنساۋلىق ساقشىلارى تەك بەلگىلى ءبىر اۋرۋلارعا قارسى كۇرەسكە ماڭىز بەرىپ كەلدى.
جالپى, العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك جۇيەسىن دامىتۋ جونىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ۇدايى ايتىپ كەلەدى.
ال ددسۇ ەسەبىندە 2018 جىلدىڭ قازان ايىندا استانادا وتكەن بۇكىلالەمدىك اۋقىمدى كونفەرەنتسيادا 1978 جىلى الماتى دەكلاراتسياسىندا قاراستىرىلعان العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك جۇيەسىن دامىتۋعا بايلانىستى مىندەتتەمەلەردى پىسىقتاۋ ماسەلەسى قايتا قارالعاندىعى كورسەتىلگەن.
سول ءۇشىن ددسۇ 2019 جىلى ءوز ارىپتەستەرىمەن بىرگە وسى جۇيەنى دامىتۋ مەن جاڭعىرتۋلار تالابى بەكىتىلگەن استانا دەكلاراتسياسىنىڭ ساقتالۋىنا ماڭىز بەرمەكشى.
بۇكىلالەمدىك ۇيىمنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, قازىرگى ۋاقىتتا ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى سانالىپ وتىرعان ۆاكتسينالار ارقىلى جىل سايىن 2-3 ملن ادامدى اجالدان اراشالاپ قالۋعا بولادى ەكەن. الايدا الەم ەلدەرىندە ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىنىڭ كەمشىندىگىنەن ۆاكتسيناعا سەنىمسىزدىك بەلەڭ العان. وسىعان وراي, ددسۇ بيىل دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىن سەنىمدى ءارى تەكسەرىلگەن اقپاراتتارمەن قامتاماسىز ەتۋدى جوسپارلاپ وتىر.
سونىمەن قاتار بۇگىندە الەم بويىنشا 37 ملن ادام جيتس (ۆيچ) قارماعىنا ىلىككەن. بۇل ىندەتتەن جىل سايىن ميلليونداعان ادام كوز جۇمىپ جاتسا دا, حالىق اراسىندا وعان نەمقۇرايلى قارايتىندار ازايماي كەلەدى. وسى اۋرۋ پايدا بولعالى بەرى دۇنيە جۇزىندە 37 ملن ادام يممۋنيتەت تاپشىلىعىنان باقيلىق بولعان. ءىس جۇزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ءوزى ۆيچ ۆيرۋسىنىڭ الدىن الۋعا ءالى دە دارمەنسىز. سوندىقتان دا ددسۇ 15 پەن 24 جاس ارالىعىنداعى قىز-كەلىنشەكتەردىڭ دەنساۋلىقتارىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدە.
جالپى وسى دەرەكتەرگە قاراپ-اق, ءبىزدىڭ عاسىرىمىزداعى قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ اۋقىمىن باعامداي بەرۋگە بولادى. دەمەك, وزگەلەردىڭ قيىندىعىنان ساباق الىپ, ءوز-ءوزىمىزدى ساقتاۋ, اۋرۋدىڭ الدىن الۋ – باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك.
سەرىك ابدىبەك,
«Egemen Qazaqstan»
