ءوزارا تۇسىنىستىك — وزەكتەس ماقساتتار باستاۋى

جوعارى دەڭگەيدەگى سەگمەنت دەگەننىڭ ماعىناسى بارلىق ەلدەر­دىڭ وكىلدەرى قاتىسقان سەزد دەگەنگە كەلەدى. شىنىندا دا وسى كۇنى جەنەۆاداعى ۇلتتار سارايىنا بۇۇ-عا مۇشە بارلىق ەلدەردىڭ وكىلدەرى جينالدى. بارلىق ءناسىلدىڭ ءجۇز­دەگەن تىلدە سويلەيتىن وكىلدەرى كەڭ سارايدىڭ ءىشىن تۇرلەندىرىپ جىبەردى. 13 سەسسيانىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى سەگمەنتى بۇرىن بۇۇ-نىڭ باس اس­سامبلەياسى ءوتىپ كەلگەن ۇلكەن ءما­جىلىس زالىندا ۇيىمداستىرىلدى. ايتا كەتەرلىگى, بۇۇ-نىڭ شتاب پاتەرى نيۋ-يورككە كوشكەنگە دەيىن وسى عيماراتتا بولعان. قانات ساۋداباەۆ سەسسيانىڭ جۇ­مىسى باستالعانعا دەيىن بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى جوعار­عى كوميسسارى ناۆانەتەم پيللاي حانىممەن كەزدەستى. ەلىمىزدىڭ مەم­لە­كەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مي­نيسترى قانات ساۋداباەۆتى جاي­دا­رى جۇزبەن قارسى العان نا­ۆا­نەتەم پيل­لاي – وڭتۇستىك اف­ري­كا رەسپۋب­ليكاسىنىڭ وكىلى. ول ۇزاق جىلدار بويى وسى ەل جوعارعى سو­تىنىڭ, رۋاندا حالىقارالىق قىل­مىستىق ىستەر تريبۋنالىنىڭ ءتور­ايىمى سياقتى قىزمەتتەردى ابى­روي­مەن اتقارعان بىلىكتى زاڭگەر سانا­تىنان ەكەن. قازىرگى قىزمەتىنە 2008 جىلدىڭ شىلدە ايىنان كىرىس­كەن كورىنەدى. وسى جەردە ادام قۇقىقتارى ءجو­نىندەگى كەڭەستىڭ ءوزى تۋرالى دا ايتا كەتەيىك. ول بۇۇ باس اسسام­بلەياسىنىڭ كومەكشى ورگانى رەتىندە قۇرىلعان. قازىرگى كەڭەس 2006 جىل­دىڭ 15 ناۋرىزىنان باستاپ جۇمىس ىستەيدى. بۇعان دەيىنگى وسى مىندەتتى اتقارعان اتتاس ورگان اسىرە ساياسي­لا­نىپ كەتۋى جانە قارالاتىن ماسە­لەلەرگە ادىلەتتى كوزقاراس تانىتا الماعانى ءۇشىن تاراتىلىپتى. جال­پى, اتالعان كەڭەس ادام قۇقىق­تا­رى­نىڭ ماسەلەلەرى جونىندەگى تاقى­رىپتىق ماسەلەلەردى تالقىلايتىن فورۋم بولىپ تابىلادى. ول بۇۇ باس اسسامبلەياسىنا ادام قۇقىق­تارىنا قاتىستى ماسەلەلەر بويىن­شا حالىقارالىق قۇقىقتى دامىتۋعا بايلانىستى ۇسىنىستار جاسايدى. كەڭەس ءوزىنىڭ وتىرىستارىنا جىل بويى جينالىپ تۇرادى. قازىر ونىڭ قۇرامىنا 47 مۇشە مەملەكەتتىڭ وكىل­دەرى ەنگىزىلگەن. مۇشەلەرى باس اسسامبلەيادا جاسىرىن داۋىسپەن سايلانادى. ايماقتىق توپتارعا ورىندار مىنا تارتىپپەن بولىنگەن: افريكا ەلدەرىنە – 13, ازيا مەم­لەكەتتەرىنە – 13, شىعىس ەۋروپا مەملەكەتتەر توبىنا – 6, لاتىن امە­ريكاسى مەن كاريب باسسەينىن­دەگى ەلدەرگە – 8, باتىس ەۋروپا جانە باسقا مەملەكەتتەرگە 7 ورىن. كەڭەسكە مۇشەلەر ءۇش جىل­دىق مەرزىمگە سايلانادى. باس اسسامبلەيا ءوزىنىڭ ۇشتەن ەكى داۋسىمەن ادام قۇقىن جۇيەلى تۇردە بۇزعان كەيبىر ەلدەردى مۇشەلىكتەن شىعارىپ تاستاي الادى. وسى ورگاننىڭ 2012-2015 جىل­دار ارالىعىنداعى مۇشەلىگىنە وتۋگە قازاقستان دا ءوزىنىڭ كانديدا­تۋ­راسىن ۇسىنىپ قويعان. وعان داۋىس بەرۋ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 2012 جىلدىڭ مامىر ايىنداعى 66 سەسسياسىندا بولادى. كەڭەستىڭ اتقارۋشى ورگانى ن.پيللاي باسقارىپ وتىرعان جو­عار­عى كوميسساردىڭ باسقارماسى دەپ اتالادى. ونىڭ شتاب-پاتەرى جەنە­ۆادا, ال ودان باسقا 20-دان ارتىق ەلدە وكىلدىكتەرى اشىلعان. سونىڭ ىشىندە 8 ەلدە وكىلدىك, 9 ەلدە اي­ماق­تىق كەڭسە, 2 ەلدە ءوزىن ءوزى باس­قا­را­تىن وكىلدىك جانە 1 ەلدە بايلا­نىس­تار بيۋروسى ورنالاسقان. بىزگە ەڭ جاقىن ايماقتىق كەڭسە بىشكەك قالاسىندا. جوعارعى كوميسسار ن.پيللاي مەن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق.ساۋداباەۆتىڭ كەزدەسۋى ءبىرتالاي ۋاقىتقا سوزىلدى. وندا الدىمەن قانات ساۋداباەۆ ەلىمىزدە ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ مەن نىعايتۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇ­مىستار تۋرالى ايتىپ بەردى. سونىڭ ىشىندە, 2012 جىلعا دەيىن قابىل­دانعان جۇمىس جوسپارى بار ەكەنىن, ونىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقپەن ىنتىماقتاستىقتا بەلسەندى تۇردە ورىندالىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ودان ءارى ادام قۇقى باعىتىنداعى بارلىق حالىقارالىق كونۆەن­تسيا­لاردىڭ قازاقستاندا قابىلدانىپ, ىسكە اسىرىلۋ ۇستىندە ەكەنى اي­تىلدى. “قازىر وسى كونۆەنتسيالارعا بايلانىستى قابىلدانعان قوسىمشا حاتتامالارعا دا ەنگەلى وتىرمىز”, دەدى ول. سونداي-اق قازاقستاننىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ باسىندا بۇۇ-دا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى امبەباپ كەزەڭدىك قا­رالىمىنان ابىرويمەن وتكەندىگى جانە بىلتىر وسى ماسەلەمەن ەلى­مىزگە كەلگەن ونىڭ ارناۋلى ەكى وكىلى قابىلدانعانى قاپەرگە سالىندى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى رەتىندە قانات ساۋداباەۆ  قازاقستان ونىڭ ءۇش سەبەتىنىڭ دە جۇمىستارى قا­تار جۇرگىزىلەتىندىگىن, سونىڭ ىشىندە ادام قۇقىقتارىنىڭ ساق­تالۋى مەن نىعايۋىنا ۇلكەن كوڭىل بولىنەتىندىگىن ايتا كەلىپ, سونىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە بيىلعى جازدا اس­تانادا وتكىزىلەتىن توزىمدىلىك جانە كەمسىتۋگە جول بەرمەۋ ماسەلەلەرىن قاراستىراتىن كونفەرەنتسيانىڭ بولاتىندىعىن جەتكىزدى جانە ونىڭ جۇمىسىنا ن.پيللاي حانىمدى رەسمي تۇردە شاقىردى. بۇل شاقىرۋ ريزاشىلىقپەن قابىل الىندى. ن.پيللاي حانىم ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ مەن نىعايتۋ باعىتىنداعى جۇمىستارىن قولدايتىندىعىن جانە وعان وڭ باعا بەرەتىندىگىن ءبىل­دىرە كەلىپ, ەلىمىزگە جوعارعى كوميس­ساردىڭ باسقارماسىنا قارجىلاي كومەكتەسكەنى ءۇشىن ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. ء“بىزدىڭ الداعى ەكى جىلعا ارناعان جۇمىس جوسپارىمىزداعى نە­گىزگى تاقىرىپ كەمسىتۋگە جول بەر­مەۋگە جانە ءدىني توزىمسىزدىكپەن كۇ­رەسكە باعىتتالىپ وتىر. بۇل جۇ­مىس­تارىمىز قازاقستاننىڭ ماقسا­تىمەن وزەكتەس بولعانىنا ءبىز قۋا­نىشتىمىز”, دەدى جوعارعى كوميس­سار ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا. وسىدان كەيىن 13 سەسسيانىڭ جو­عارى دەڭگەيدەگى سەگمەنتىنىڭ جۇ­مى­سى باس­تالدى. وندا قانات ساۋداباەۆ ءۇشىن­شى بولىپ ءسوز سويلەدى. ول ءوزىنىڭ ءسو­زىن جۋىردا بولعان تابيعات اپاتى­نان زارداپ شەككەن چيلي حال­قى مەن ۇكىمەتىنە كوڭىل ايتۋدان باستادى. ءوزىنىڭ قۇرىلعان كۇنىنەن باس­تاپ, دەدى ودان ءارى ق.ساۋداباەۆ بۇۇ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى كەڭەسى العا قويعان ماقساتىن ءتيىمدى تۇردە اتقارىپ كەلە جاتىر. سون­دىقتان دا قازاقستان بۇل قۇرىلىم­مەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋعا مۇددەلى جانە بۇۇ جوعارعى كو­ميسسارىنىڭ ادام قۇقى جونىندەگى باسقارما­سى­نىڭ ءرولى نىعايا ءتۇس­كەنىن قالايدى. ءبىز اتالعان كەڭەستىڭ كەلىسىمدى ورگاندارىمەن, بىشكەكتەگى ايماقتىق كەڭسەسىمەن تىعىز ىن­تى­ماقتاستىق ور­ناتۋعا ۇمتىلا ءتۇ­سۋدەمىز. باسقار­ما­نىڭ بيۋدجەتىنە قوساتىن ەرىكتى جارنامىزدى بۇدان ءارى دە تولەۋدى جالعاستىرامىز. بۇل قازاقستاننىڭ ەلدى ودان ءارى دە­موكراتيالاندىرۋعا جانە ادام بوستاندىعى مەن قۇقىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىل­عان تال­پىنىسىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلادى. ودان ءارى ق.ساۋداباەۆ ەلىمىزدەگى دەموكراتيانى دامىتۋ, زاڭداردىڭ ۇستەمدىگى, ادامنىڭ بوستاندىعى مەن قۇقىن قورعاۋ باعىتىندا اتقارى­لىپ جاتقان جۇمىستار جونىندە باياندادى. سونىڭ ىشىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ  بيىل­عى جولداۋىندا ەلدەگى قۇقىق قور­عاۋ, سوت جۇيەسىن حالىقارالىق ستان­دارتتارعا ساي جەتىلدىرۋ جۇمىستا­رىنا باعىتتالعان قۇقىقتىق رەفور­مانىڭ جۇرگىزىلۋى, حالىقارالىق قىلمىسقا قارسى باعىتتالعان شارالار جاسالۋى تۋرالى نۇسقاۋلار بەرىلگەنىن ايتا كەلىپ, وسى جانە باسقا شارالار ءبىزدىڭ ادام قۇقى سالاسىنداعى 2009-2012 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق ءىس-ارەكەت جوسپا­رىمىزدا جانە 2010-2012 جىلدارعا ارنالعان قۇ­قىق­تىق سايا­سا­تى­مىز­دىڭ تۇ­جىرىم­دا­ماسىندا كورىنىس تاپقانىن اتاپ كورسەتتى. ودان ءارى وسى سالادا ىسكە اسقان جۇمىس­تاردى دا سانامالاپ بەردى. سونىڭ ىشىندە كوپتەگەن زاڭداردىڭ جەتىلدىرىل­گەندىگى, گەن­دەرلىك تەڭدىككە دەگەن ۇمتىلىستىڭ جەمىستەرى, بالالار مەن ءجاسوسپى­رىمدەر قۇقىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنىڭ جانداندىرىلعان­دىعى اتالىپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, “بوسقىندار تۋرالى” ارنايى زاڭ قابىلدانىپ, ولار­دىڭ قۇقىن حالىقارالىق تا­لاپتارعا سايكەس قورعاۋ بەلگىلەنگەنى كولدەنەڭ تارتىلدى. ودان ءارى قا­نات ساۋداباەۆ باق, ازاماتتىق قو­عام ينستيتۋتتارىن دامىتۋ سالا­لارىن­داعى وڭ وزگەرىستەردى دە اتاي كەتتى. جاقىن ۋاقىتتاعى جوسپارى­مىزدا ومبۋدسمەن ينستيتۋتىن پا­ريج قاعيداتتارىنا سايكەس جە­تىل­دىرۋ دە جوسپارىمىزدا بار, دەدى. ودان ءارى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارى ادام قۇقى­نىڭ بۇزىلۋىنا دا اسەر ەتەتىنىن ايتا كەلىپ, بۇل باعىتتا قازاق­ستاننىڭ وسىناۋ ناۋبەتكە توتەپ بەرىپ, ادامدى الەۋمەتتىك قورعاۋدا, ونىڭ بوستاندىعى مەن قۇقىن ساقتاۋدا ۇلكەن تابىستارعا جەتىپ  كەلە  جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. 2009 جىلى داعدارىستى ەڭسەرۋگە ارنا­ل­عان باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 6,3 پايىزعا تومەندەتىلىپ, 400 مىڭ ورىندىق جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى. سونىڭ ىشىندە ايەلدەر باستاماسىن قولداۋ ءۇشىن ولاردىڭ بيزنەسىنە ارنايى شاعىن نەسيەلەر ءبولۋ جۇمىسى قولعا الىندى. زەينەت­اقى­نىڭ بازالىق كولەمى 25 پايىزعا ۇل­عايتىلدى, ال مەملە­كەت­تىك الەۋمەت­تىك جاردەماقى كولەمى 14 پايىزعا ارتتى. وسىنىڭ ءبارى ءومىر ءسۇرۋ سا­لاسىندا ادام قۇقى مەن بوس­تان­دىعىنىڭ بۇزىلماۋىن قامتا­ما­سىز ەتكەن شارالار بولدى, دەدى شەشەن. ق.ساۋداباەۆ كەلەسى كەزەكتە قا­زاقستاننىڭ ادام قۇقى مەن بوستان­دىعى ماسەلەلەرىندەگى حالىقارالىق قوعامداستىقپەن ىنتىماقتاستىعى تۋرالى ايتتى. سونىڭ ىشىندە ءۇستى­مىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىندا بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى ءجو­نىندەگى كەڭەسىندە ەلىمىزدىڭ امبەباپ كەزەڭدىك قارالىمنان وتكەندىگى كولدەنەڭ تارتىلىپ, قازاقستاننىڭ ودان ءارى دە وسى قۇرىلىم تالاپ­تا­رىن مۇلتىكسىز ورىنداۋعا ۇمتىلا­تىن­دىعى جەتكىزىلدى.  وسى ورايدا بىلتىر ءبىز بۇۇ-نىڭ زورلىق-زوم­بىلىق جونىندەگى جانە ۇلتتىق از­شىلىقتار تۋرالى ارناۋلى وكىلدەرى م.نوۆاك پەن گەي ماك دۋگالدى قابىلداعان ەدىك.  ال بيىلعى ءساۋىر ايىندا تۇرعىن ۇيمەن قامتىلۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ارناۋلى وكىل راحەل رولنيكتى قابىلداپ, بارلىق قاجەتتى مۇمكىنشىلىكتەردى جاسايتىن بولامىز. وسىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەستىڭ جۇمىستارىن قولدايتىندىعىمىزدى جانە وعان قولىمىزدان كەلگەن جاعدايىمىزدى جاسايتىن­دىعى­مىز­دى كورسەتكە كەرەك, دەدى مينيستر. ق.ساۋداباەۆ ەقىۇ-نىڭ ءىس با­سىنداعى توراعاسى رەتىندە ۇيىم­نىڭ وسى باعىتتاعى اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىنا دا توقتالا كەتتى. سونىڭ ىشىندە بيىلعى جىلدىڭ 29-30 ماۋسىمىندا استانادا توزىمدىلىك جانە كەمسىتۋگە جول بەرمەۋ ءجونىن­دەگى كونفەرەنتسيانىڭ وتەتىندىگىن اۋىزعا الدى. بۇل شارا دا ادام قۇقى مەن بوستاندىعىن ساقتاۋعا وزىندىك ۇلەس قوسار دەگەن ۇمىتتەمىز. قازاق­ستان ەقىۇ الەۋەتىن وسى ماسەلەدە تولىعىمەن قولدانۋعا تىرىساتىن بولادى. وسى ورايدا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ 2010 جىلى ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلا­رى­نىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ وتىر. وندا ادام قۇقى مەن بوس­تاندىعى ماسە­لەسى الدىڭعى كە­زەكتە قارالاتىنى ءسوزسىز.  بۇل شا­را­نى قازىردىڭ وزىندە فران­تسيا, يتا­ليا, يسپانيا, ۆاتي­كان, تۇركيا, رۋمىنيا, رەسەي جانە تمد-نىڭ باس­قا دا ەلدەرى قولداپ وتىر, دەدى قا­نات بەكمىرزا ۇلى. جانە دە سۇح­باتتاسىن قازاقستان­نىڭ ادام قۇ­قىق­تارى مەن بوستان­دى­عىن قولداۋ مەن قورعاۋ ماسەلە­سىندە ۇنەمى الدىڭعى قاتاردان تابىلاتىندىعىنا سەندىردى. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حات­شىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءسوزى ۇلكەن ىجداھاتپەن تىڭدالدى. ءبىز­دىڭ جانىمىزداعى شەتەلدىك جۋر­ناليستەر دە ونىڭ نەگىزگى تەزيستەرىن وزدەرىنە جازىپ وتىرعاندارىنىڭ كۋاسى بولدىق. جوعارى دەڭگەيدەگى سەگمەنت جۇمىسىنان شىققان سوڭ قانات ساۋداباەۆ بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, باس ۇيىمنىڭ جەنە­ۆا­داعى بولىمشەسىنىڭ باس ديرەكتورى سەرگەي وردجونيكيدزەمەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى كەزىندەگى ەكى الەمدىك بەدەلدى ۇيىمدار اراسىن­داعى ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەك­تي­ۆالارى تالقىلاندى. س.وردجوني­كيدزە قازاقستاننىڭ وزىنە جۇكتەلىپ وتىرعان وسىناۋ زور دا جاۋاپتى ءمىن­دەتتى ابىرويمەن اتقارىپ شى­عۋىنا تىلەكتەستىگىن جانە قازاق­ستان­نىڭ توراعا بولعان كەزىندە ەكى ۇيىم اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ارتا بەرەتىنىنە سەنىمىن ءبىلدىردى. كەلىسسوز بارىسىندا تاراپتار الەمدەگى قارۋسىزدانۋ باعىتىندا مازمۇندى پىكىر الماستى. قازاق­ستان­نىڭ يادرولىق قارۋدان ءوز ەر­كىمەن باس تارتقان ەل ەكەندىگى ەسكەرىلىپ, ونىڭ تاجىريبەسىن تاراتۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. بۇگىن جەنەۆا قالاسىندا قارۋ­سىزدانۋعا ارنالعان دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەنتسيا بولادى. قانات ساۋ­داباەۆ ونىڭ جۇمىسىنا دا قاتى­سىپ, ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتور­اعاسى رەتىندە ءسوز سويلەيدى, دەپ كۇ­تىلۋدە. س.وردجونيكيدزەمەن كەزدەسۋ كەزىندە وسى كونفەرەنتسيانىڭ جۇ­مىسى تۋرالى دا پىكىر الماسىلدى. سونداي-اق, كەزدەسۋ بارىسىندا ق.ساۋداباەۆ س.وردجونوكيدزەنى قا­زاقستاندا جازدا بولاتىن توزىمدىلىك پەن كەمسىتۋگە نارازىلىق جونىندەگى كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسىنا قاتى­سۋعا شاقىردى. ايتا كەتەرلىگى, بۇ­عان دەيىن بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ور­ىنباسارى استانادا ءۇش مارتە ءوت­كەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزدەرىنىڭ جۇمى­سى­نا جۇيەلى تۇردە قاتىسقان بولاتىن. كەشە قانات ساۋداباەۆ جەنە­ۆا­دان شۆەيتساريا كونفەدەراتسياسى­نىڭ استاناسى – بەرن قالاسىنا كەل­دى. مۇندا ول وسى ەلدىڭ باسشى­لى­عىمەن, اتاپ ايتقاندا, شۆەيتسا­ريا پارلامەنتى ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ پرەزيدەنتى پ.برۋدەرەر ۆيسس, سىرت­قى ىستەر جونىندەگى فەدەرالدىق كە­ڭەسشى م.كالمي-رەي جانە شۆەي­تساريانىڭ فەدەرالدىق پرەزيدەنتى د.لويتحاردپەن كەزدەسىپ, ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. جاقسىباي سامرات  – جەنەۆادان.