قان ورتالىعى – ىزگى مەكەن
سونداي ىرگەلى ورىنداردىڭ ءبىرى – استاناداعى ترانسفۋزيولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى. بۇگىندە رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىق قان ورتالىعىنىڭ ادىستەمەلىك بازاسىن سالاداعى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر مەن قىزمەت كورسەتۋدەگى ستاندارتتاردى قالىپتاستىرۋشى, عىلىمي-قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, مامانداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋمەن اينالىساتىن ۇلكەن ورتالىق. ادەتتە, كوپشىلىك قان ورتالىعىن وتاعا تۇسەتىن پاتسيەنتتەرگە قاجەتتى قان جيناۋمەن اينالىساتىن ورىن دەپ قانا قابىلدايدى. ارينە قان جينايدى, سونىمەن قاتار قان قۇرامىن زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە بۇرىن جازىلماستاي كورىنەتىن كوپتەگەن اۋرۋدىڭ شيپاسىن تابۋدا اتالعان ورتالىق ەرەكشە ماڭىزعا يە. ماسەلەن, پاتسيەنتتەرى ءۇشىن پاتوگەن-رەدۋكتسيالانعان ترومبوتسيتتەر بەرۋدى ەنگىزگەن شۆەيتساريا مەن بەلگيادان كەيىنگى الەمدەگى ءۇشىنشى مەملەكەت – قازاقستان. سونىمەن قاتار ترانسفۋزيالىق ينفەكتسيالارعا دونورلىق قان ءۇشىن زەرتحانالىق دياگنوستيكا سالاسىندا حالىقارالىق ستاندارتتى ەنگىزۋ دونورلىق قاننىڭ ينفەكتسيالىق قاۋىپسىزدىگىن ارتتىردى. بۇل تۇپتەپ كەلگەندە, ۇلت دەنساۋلىعىن نىعايتۋداعى ءىرى قادامنىڭ ءبىرى.
ارينە, ىزدەنىستەر مەن زەرتتەۋلەر كەشەندى جۇرگىزىلۋى ءۇشىن ونىمەن اينالىساتىن ارنايى بولىمدەر جاساقتالۋى ءتيىس. سونىڭ ءبىرى 2011 جىلى ترانسفۋزيولوگيالىق عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى بازاسىندا گەموپوەزدىك باعانالى نەمەسە ءدىڭ جاسۋشالارىن قوسقاندا, اعزالار مەن مۇشەلەردى ترانسپلانتتاۋدى زەرتحانالىق تۇرعىدا سۇيەمەلدەيتىن تىندەردى يممۋنولوگيالىق تيپتەۋ بولىمشەسىنىڭ (HLA-زەرتحاناسى) قۇرىلۋى بولاتىن. پاتسيەنت پەن دونور اعزاسىنداعى ءدىڭ جاسۋشالارىنىڭ سايكەستiگiن انىقتاۋدا ورگان ترانسپلانتاتسياسىندا اسا ماڭىزدى قىزمەتتىڭ ءبىرى ترانسفۋزيولوگتارعا جۇكتەلەدى.
جاڭا تەحنولوگيا كومەگى
بىلتىرعى مامىر ايىنان بەرى ورتالىقتا اتقارىلىپ كەلە جاتقان جۇمىستار مەن ەكستراكورپورالدى فوتوحيميوتەراپيا نەمەسە فوتوفەرەز (ەكف) اتتى جاڭا تەحنولوگيا تۋرالى كلينيكالىق ترانسفۋزيولوگ گەموپوەزدىك ءدىڭ جاسۋشالارى ترانسپلانتاتسياسىنىڭ مامانى سەرىك ايتىموۆ ايتىپ بەردى. ونىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ءبىر ادامنان ەكىنشى ادامعا ءدىڭ جاسۋشالارى, سۇيەك كەمىگىنەن ترانسپلانتاتسيا جاسالعانىمەن, گەندىك تۇرعىدان تولىق سايكەس كەلەتىن دونور تابۋ وتە قيىن. سول سەبەپتەن 70, 80, ءتىپتى كۇردەلى جاعدايدا 50 پايىز عانا سايكەس كەلەتىن دونوردان ترانسپلانتاتسيا جۇرگىزىلەدى. سونىڭ سالدارىنان ترانسپلانتاتتىڭ قوجايىنعا قارسى رەاكتسياسى باستالىپ, دونوردىڭ اۋىستىرىلعان تىندەرى, ليمفوتسيتتەرى قابىلداعان ادامعا شابۋىل جاسايدى. وسى كەزدە پاتسيەنتكە گورموندى تەراپيا قولدانىلادى. ونىڭ ءبىر جاعىنان زيانى بولسا, ەكىنشى جاعىنان تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەستە تاۋەكەلگە بارماي بولمايدى. بۇل كەزدە ادامنىڭ قورعانۋ قابىلەتى, يممۋندىق جۇيەسى السىرەيدى. مىنە, وسى ۋاقىتتا فوتوفەرەز اۋاداي قاجەت. اتالعان تەراپيا كەزىندە ادام قانىنداعى ليمفوتسيتتەر سۇزگىلەنىپ الىنىپ, وعان پسورالەن اقۋىز زاتى قوسىلىپ, ۋلتراكۇلگىن ساۋلەدەن وتكىزىلىپ الىنعان قوسپا اعزاعا قايتا جىبەرىلگەندە ول جاسۋشاداعى دنك-نىڭ قۇرامىنا بارىپ ەنەدى. ءسويتىپ قانا اعزا بوتەن دەپ قابىلداعان ليمفوتسيت ورگانيزمگە قايتا جىبەرىلىپ قايتا باعدارلامالانعان جاسۋشا جۇيەدە جاڭا جۇمىس اتقارادى جانە يممۋنيتەت كۇشەيىپ, گورمونداردى بەرۋ مولشەرى ازايادى.
وسى رەتتە فوتوفەرەز قانشالىقتى ءجيى جاسالادى, قاجەتتى ناتيجەگە جەتۋدە نەشە رەت وسى پروتسەستەن ءوتۋى ءتيىس دەگەن ساۋالعا دا جاۋاپ بار. «نەگىزىنەن قان قۇرامىنداعى بارلىق ءليمفوتسيتتى بىردەن ءسۇزىپ الىپ, بەلوكتى قوسىپ قايتا جىبەرۋگە بولادى, بىراق ءبىز ولاي جاسامايمىز. سەبەبى ادام ورگانيزمى ەگەر بارلىق ليمفوتسيت ءبىر مەزگىلدە جوق بولسا, ونىڭ ورنىن تولتىرامىن دەپ جانتالاسا قايتا ليمفوتسيت بولەدى. سوندىقتان بىردەن ەمەس, 4-5 سەانستىڭ ىشىندە ليمفوتسيتتەردى تولىق جاڭالاپ, الماستىرىپ شىعامىز. بۇل ارالىقتا سىرتتان ەنگىزىلگەن دونور – سۇيەك كەمىگى اعزاعا ورنىعىپ ۇلگەرەدى. ال ەگەر قاجەتتىلىك تۋسا فوتوفەرەز قايتا جۇرگىزىلەدى. بۇل تەحنولوگيانىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – ونى جۇيەلى قىزىل جەگى, جۇيەلى سكلەرودەرميا, كرون اۋرۋى, سەزار سيندرومى جانە باسقا اۋتويممۋندىق اۋرۋلارعا دا قولدانۋعا بولادى» دەيدى سەرىك داۋلەت ۇلى.
PRP تەحنولوگياسىنىڭ ەمدىك شارا نەگىزىندە قولدانىلۋى
PRP-ءدى قازاقشالاساق, ەريتىن فاكتورلارعا باي پلازما نەمەسە قان سارىسۋى. بۇل – قاننان الىناتىن ءونىم. جالپى PRP-ءدى دارىگەرلەر قاۋىمى العاشىندا تراۆماتولوگيادا, كەيىن كوسمەتولوگيادا پايدالانسا, ترانسفۋزيولوگتار ستاندارتتى ەمگە كونبەيتىن, جازىلۋى وتە قيىن تروفيكالىق جارالاردى ەمدەۋ ءۇشىن قولدانۋدى كوزدەيدى. ەمگە باعىنبايتىن اشىق جارالاردىڭ زاردابىن قانتتى ديابەت-سۋسامىر اۋرۋىنا شالدىققان ادامدار جاقسى بىلەدى. جازىلمايتىن جارا ۇستىنە تۇسكەن ينفەكتسيا سەپسيسكە اينالىپ, اقىر سوڭىندا اياق-قولدى كەسۋگە الىپ كەلەدى. بۇگىندە سول قاتەردىڭ الدىن الۋعا بولاتىنىن ماماندار ايتىپ وتىر. ياعني اشىق جارانىڭ اۋزىن بىتەۋ ءۇشىن ونى ترومبوتسيتتەرمەن بايىتىلعان پلازمامەن قاپتاۋ قاجەت. بۇل رەتتە ترانسفۋزيولوگتار ترومبوتسيتتەردى اعزادان ايىرىپ الىپ, تسەنتريفۋگادا اينالدىرۋ ارقىلى ترومبوتسيتتەردىڭ دەگرانۋلياتسيالانۋىن جۇرگىزىپ, مىڭ جارىم بەلسەندى پوليپەپتيدتى بيولوگيالىق ءتۇزىلىم جاسايدى. ناتيجەسىندە دايىن ءتۇزىلىمدى جاراعا قولدانعاندا بىتپەي تۇرعان تىلىك نەمەسە اشىق جارا جىلدام قاپتالادى. بۇل بىرىنشىدەن, جارانىڭ تەز جازىلۋىنا, ەكىنشىدەن, ينفەكتسيا تۇسپەۋىنە, ەڭ باستىسى – قانداعى قانت مولشەرىنىڭ ازايۋىنا الىپ كەلەدى.
«بۇگىندە بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ بولدى, ەندى ونى 3-4 ايدىڭ جۇزىندە قولدانىسقا ەنگىزۋگە كۇش سالۋدامىز. ونىڭ ۇستىنە PRP-ءدى ءبىر رەت قولداناتىنداي ەمەس, 25 پەن 45 جاستاعى دونورلاردان الىپ, مۇزداتىلعان كۇيىندە جىلدار بويىنا ساقتاپ, ۇزاق مەرزىمدىك قاجەتتى وتەيتىندەي ەتۋدى كوزدەيمىز», دەيدى ورتالىقتاعىلار.
تىندەردى يممۋنولوگيالىق تيپتەۋ زەرتحاناسى
تاعى ءبىر زەرتحانا قىسقاشا - HLA زەرتحاناسى دەپ اتالادى. ورتالىق اشىلعاننان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان زەرتحانا. قاندى كوپ قابىلدايتىن ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ ترومبوتسيتتەرىندەگى يممۋنولوگيالىق گەندەرىنە قاراپ, سول پاتسيەنتكە ءتان جاسۋشالارى بار دونورلاردى ىزدەپ تاۋىپ, اناليزدەرىن انىقتاۋمەن اينالىسادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, نەعۇرلىم كوپ قان قۇيىلعان سايىن پاتسيەنتتىڭ قاندى يممۋندىق تۇرعىدا قابىلداي المايتىن كۇيى تۋادى. سوندىقتان اتالعان زەرتحانانىڭ ترومبوتسيتتەردىڭ گەندىك جاعىنان سايكەستىگىن تابۋىنىڭ ماڭىزى ۇلكەن. سايكەستىكتىڭ انىقتالۋى پاتسيەنتكە قان قۇيۋعا جول اشادى. ارينە, بۇل ءۇشىن زەرتحانادا بارلىق قان تاپسىرۋشى دونورلاردىڭ يممۋنولوگيالىق لەيكوتسيتارلىق انتيگەندەرى انىقتالىپ, ارنايى بازاعا جيناقتالعان.
2011 جىلدان بەرى دياگنوستيكا جاساۋدا تىندەر مەن ورگانداردى ترانسپلانتاتسيالاۋ ءۇشىن دونور مەن رەتسيپيەنتتىڭ يممۋنولوگيالىق سايكەستىگىن انىقتاۋ وسى HLA زەرتحاناسىنا جۇكتەلگەن. سودان بەرى ترانسپلانتاتسيا جاساۋ ەل كولەمىندە قانات جايدى. ويتكەنى سايكەستىك انىقتالماعان جاعدايدا ترانپلانتاتسيا جاسالمايتىنى انىق.
HLA زەرتحاناسى اشىلعان كۇننەن بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان مەڭگەرۋشى ايدا تۇرعانبەكوۆا: «العاشقى ترانسپلانتاتسيا مايىتتىك دونوردان جاسالىنعاندا ناۋقاسقا ورگاننىڭ سايكەستىگىن ءبىز انىقتادىق. قازىرگى ۋاقىتتا جىلىنا 300-دەي ترانسپلانتاتسيا جۇرگىزىلسە, سونىڭ 120-عا جۋىعى ونكوگەموتولوگيالىق ناۋقاستارعا جاسالادى. بارلىعىنىڭ يممۋنولوگيالىق سايكەستىگى HLA زەرتحاناسىندا انىقتالادى», دەيدى.
زەرتحانا سونداي-اق ەل بويىنشا ورگان الماستىرۋدى قاجەت ەتەتىن ناۋقاستار تىزىمىندە تۇرعاندارعا دا زەرتتەۋلەر جاسايدى. ەگەر تۋىسقاندارىنىڭ اراسىنان دونور تابىلماعان كۇندە مۇقتاج كىسىلەر ءوزىنىڭ يممۋنولوگيالىق لەيكوتسيتارلىق انتيگەندەرىن جانە قان پلازماسىنداعى انتيدەنەلەردى انىقتاۋ ءۇشىن قان تاپسىرىپ, مالىمەتتەر ەلەكتروندى تىركەلىمىنە ەنگىزىلىپ, سايكەس دونورلاردىڭ تابىلۋىنا دەيىن ساقتالادى.
HLA زەرتحاناسى اشقان قازاق گەنى
زەرتحانانىڭ ترانسپلانتولوگ دارىگەرلەرگە كورسەتەتىن پراكتيكالىق كومەگىنەن تىس اتقارىپ جۇرگەن عىلىمي ىزدەنىستەرىنە توقتالماي كەتۋگە بولمايدى. بۇل رەتتە ەلىمىزدە قانداي گەندەر كوپ تارالعان, قانداي گەندەر از كەزدەسەدى دەگەن ماقساتتاعى زەرتتەۋلەر ەرەكشە ماڭىزعا يە. سەبەبى الەمدەگى HLA زەرتحاناسى بار ەلدەردىڭ بارلىعى وزدەرىندەگى ءدىڭ جاسۋشالارى رەگيسترلارىندا تىركەلگەن گەندەردى جاريالاپ وتىرادى. وسىعان قاراپ ەلىمىزدەگى گەندەر قۇرامى قاي ەلدە كوبىرەك ەكەنىن باقىلاپ, سول مەملەكەتپەن ىقپالداسۋعا ۇمتىلامىز. ايدا تۇرعانبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, پاتسيەنتتەر مەن دونورلاردىڭ لەيكوتسيتارلىق گەندەرىن زەرتتەۋ بارىسىندا بۇرىن-سوندى ءبىر دە ءبىر مەملەكەتتە انىقتالماعان, بىرەگەي دنك قۇرىلىمى بار قازاقتىڭ 4 جاڭا گەنى انىقتالعان. ەكى گەن HLA-DQB1*03:82 جانە HLA- A*32:95 دەگەن اتاۋىمەن لەيكوتسيتتىك انتيگەندەردىڭ نومەنكلاتۋرالىق كوميتەتىندە (WHO Nomenclature Committee for Factors of the HLA System) تىركەلىپتى. قالعان ەكەۋى جاقىن ارادا سەرتيفيكاتىن الۋى ءتيىس.
رەگيستر نە ءۇشىن قاجەت؟
– حالىق اراسىندا اق قان نەمەسە قان وبىرى – لەيكوز دەپ اتالاتىن قان اۋرۋى بار. ونى ەمدەۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى قان جاساۋعا قاتىساتىن جاسۋشالاردى ترانسپلانتاتسيالاۋ. ال بۇل ءۇشىن ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلەتىن دونوردىڭ انىقتالۋى ەڭ باستى مىندەت, – دەيدى قازاقستاندىق سۇيەك كەمىگى دونورلىق رەگيسترىنىڭ جەتەكشىسى ەربول مۋسين. دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, 100 پايىز سايكەستىگى بار دونور تابىلۋى وتە سيرەك, 10 مىڭ ادامنىڭ ىشىنەن ءبىر ادام عانا شىعۋى مۇمكىن. سوندىقتان الەم بويىنشا دونورلاردىڭ ورتاق تىزىمىنە ەنۋدىڭ ماڭىزى زور.
قازاقستان ازاماتى ءوزىنىڭ ءدىڭ جاسۋشالارىن وزگە جاندارعا كومەكتەسۋ ءۇشىن تاپسىرعىسى كەلسە قاننىڭ لەيكوتسيتارلىق انتيگەندەرى انىقتالادى. بۇل قۇپيا تۇردە جۇرگىزىلىپ, مالىمەتتەر ەشكىمگە بەرىلمەيدى. كەلىسكەن ادامنىڭ قانى زەرتحاناعا شتريح-كودپەن جىبەرىلىپ, زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بازاعا ەنگىزىلەدى. بىراق بۇل ادامدار كەيىن اينىپ كەتپەۋى كەرەك. ويتكەنى سايكەس دونوردى سارىلا كۇتەتىن جاندار كوپ.
انار تولەۋحانقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
