تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردىڭ قۇرامىنا تاعام قالدىقتارى, قاعاز, مەتالل سىنىقتارى, رەزەڭكە, شىنى, اعاش, ماتا جانە پلاستيك, سينتەتيكالىق قالدىقتار كىرەدى. اتموسفەرالىق تۇنبالار, كۇن جىلۋى, قوقىستاردىڭ ءورت سالدارىنان ەرۋى تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار پوليگوندارىندا فيزيكا-حيميالىق جانە بيوحيميالىق ۇردىستەردىڭ جۇرۋىنە اسەرىن تيگىزەدى. ياعني, قالدىقتاردى ساقتاعاندا سۇيىق, قاتتى جانە گاز ءتارىزدى كوپتەگەن ۋلى حيميكاتتار پايدا بولادى. بۇل بيوسفەراعا جانە ادامزات ومىرىنە ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى, قوقىستاردىڭ قورشاعان ورتاعا بيوگەندىك اسەرىنىڭ ناتيجەسىندە جاندىكتەر, قۇستار, كەمىرگىشتەر ارقىلى باكتەريالار مەن ۆيرۋستار ۇلكەن قاشىقتىقتارعا تارايدى. سونداي-اق مامانداردىڭ ايتۋىنشا, سۇيىق ونەركاسىپتىك جانە تۇرمىستىق قالدىقتار توپىراق جانە وسىمدىك قاباتىن, جەر استى سۋلارىن ۋلى زاتتارمەن جوعارى دەڭگەيدە كونتسەنتراتسيالايدى. سول سەبەپتى قورشاعان ورتاداعى قوقىستاردى قاداعالاۋ, ونىڭ زاڭعا ساي بەلگىلەنگەن ورىندارعا توگىلۋى مەن تازالانۋىن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى اسا ماڭىزدى.
الايدا, بىلتىر ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا «قازاقستان عارىش ساپارى ۇك» اق جۇرگىزگەن كوسموستىق ءتۇسىرىلىم ناتيجەسىندە ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا 151 جەردە رۇقساتسىز جاتقان تۇرمىستىق قالدىقتار انىقتالدى. ونىڭ اراسىندا اقتاۋ قالاسىنا 58 جەر, مۇنايلى اۋدانىنا 34 جەر, تۇپقاراعان اۋدانىنا 40 جەر جانە 19 جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا تيەسىلى. قۇزىرلى ورىنداردىڭ ءتيىستى تازالاۋ شارالارىن جۇرگىزۋى ناتيجەسىندە قازىر 48 جەردە ورنالاسقان تۇرمىستىق قالدىقتار, ناقتىراق ايتساق مۇنايلى اۋدانى 20, تۇپقاراعان اۋدانى 9 جانە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا قاتىستى 19 جەر تولىعىمەن تازالاندى.
ماڭعىستاۋ وبلىسىندا قالدىقتاردىڭ ءوز دارەجەسىندە يگەرىلۋىنە كەرى اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلار – حالىقتىڭ تىعىزدىعىنىڭ تومەندىگى, ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىر-بىرىنەن جانە وبلىس ورتالىعىنان قاشىقتىعى, تەحنيكالىق جابدىقتالۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. وسى وزەكتى ماسەلەنى تۇرعىندار اراسىندا قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى تۇرىنە قاراي بولەكتەپ جيناۋدى كەڭىنەن ەنگىزۋ, قايتا وڭدەۋ مەن قايتا كادەگە جاراتۋدىڭ, قالدىقتاردى جاعۋعا ارنالعان زاماناۋي پەشتەردىڭ قاۋىپسىز جاڭا ادىستەرىن, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار پوليگونىنىڭ زاماناۋي ينجەنەرلىك ادىستەرىن ەنگىزۋ ارقىلى وڭ شەشىمىن تابۋ كوزدەلۋدە. سونداي-اق تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى ءتيىمدى, زاماناۋي يگەرۋ شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن كەڭىنەن تارتۋدى, بيۋدجەت قاراجاتىن ۇنەمدى پايدالانۋدى تالاپ ەتەدى.
وبلىس ەلدى مەكەندەرىندەگى تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردىڭ ءبىراز بولىگى ارنايى سالىنعان, سانيتارلىق تالاپتارعا ساي 8 پوليگوندا ورنالاسادى, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, وندا 2018 جىلى 182 323 توننا قالدىق جينالدى, ونىڭ 22 871 تونناسى, نەمەسە 12,5%-ى سۇرىپتالىپ, كادەگە جاراتىلدى. سونداي-اق تۇتىنۋ قالدىقتارىن جيناۋ پوليگوندارى اقتاۋ, جاڭاوزەن, فورت-شەۆچەنكو قالالارىندا, بەينەۋ, كۇرىك, جەتىباي, شەتپە اۋىلدارىندا, قالامقاس كەن ورىندارىندا ورنالاسقان.
قالدىقتاردى پوليگونعا كومۋ قالدىقتاردى جويۋدىڭ نەگىزگى ءادىسى ەمەس. دەمەك, قوقىستان قۇتىلۋدىڭ قوسىمشا جولى قانداي؟ بۇل – قوقىستى وڭدەۋ. بۇل تۇرعىدا جاڭاوزەن قالاسىندا جىلدىق قۋاتى 50 مىڭ توننا قوقىس وڭدەيتىن زاۋىت 2014 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار وبلىستا قالدىقتاردى بولەكتەپ جيناۋمەن قازىر 7 مەكەمە اينالىسادى. بىلتىر جىلى مۇنايلى اۋدانى باسقۇدىق ەلدى مەكەنىنىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان «اقتاۋتازاقالا» جشس قۋاتى جىلىنا 50 مىڭ توننا قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ ستانساسىن ىسكە قوستى جانە اتالعان اۋداندا «اقتاۋ ۆتورسىرە» جشس تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ جانە كادەگە جاراتۋ كىشى زاۋىتىن اشۋ ماقساتىندا ارنايى قۇرىلعىلارىن ورنالاستىردى.
قازىر مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق رۇقسات قۇجاتتارىن رەسىمدەۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەۋدە.
اقتاۋ قالاسىندا سىناپقۇرامدى شامدار مەن قۇرىلعىلاردى جيناۋعا ارنالعان ارنايى 27 كونتەينەر ورناتىلىپ, بىلتىر 65 853 سىناپ قۇرامدى شامدار كادەگە جاراتىلدى. بۇرىن پايدالانۋدا بولعان سىنابى بار شامدارمەن جۇمىس ىستەۋ قاۋىپسىزدىگىن ناسيحاتتاۋ جانە حالىقتى حاباردار ەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
سونداي-اق ولكەنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن حالىققا ەكولوگيالىق ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋگە كوڭىل ءبولىنىپ, ءتۇرلى شارالار وتكىزىلۋدە.
قالدىقتاردى ءتيىستى ورىندارعا تاستاپ, قورشاعان ورتانى قوقىسپەن تۇمشالاماۋعا تۇرعىندار ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنبەيىنشە, بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ تولاستامايتىنى, ءتىپتى قاۋىپسىزدىكتى, جەدەلدىكتى تالاپ ەتەتىن زاماناۋي جەتىستىكتەردى قاجەت ەتەتىنى بەلگىلى.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
ماڭعىستاۋ وبلىسى
