كينو • 25 اقپان، 2019

ستسەناريدەن ەكرانعا دەيىن...

533 رەتكورسەتىلدى

«كينو تۇسىرگىم كەلەدى». مۇنداي تالپىنىس-تىلەكتى قازىرگى كەزدە، اسىرەسە، جاستاردىڭ اراسىنان، ءتىپتى كانىگى رەجيسسەرلەردىڭ اۋزىنان دا ءجيى ەستيمىز. «ولەڭگە اركىمنىڭ-اق بار تالاسى» دەگەندەي، كينو تۇسىرۋگە دەگەن ىنتىعۋشىلىق سوڭعى كەزدە كوبەيە باستادى، ءتىپتى ءانشى-ءبيشى، كۇيشىلەر دە پروديۋسەر بولىپ، فيلم تۇسىرۋگە كىرىسىپ جاتىر. كينورەجيسسەر، كينوستسەناريست ماماندىعىن كاسىبي تۇردە مەڭگەرۋ ءۇشىن تالاپكەرلەردىڭ ءبارى دەرلىك الماتىدا، ۆگيك-تە، قالا بەردى شەتەلدە وقىپ كەلىپ، «قازاقفيلمنەن» ارەڭ دەگەندە العاشقى تۇسىرىلىمدەرىنە كىرىسۋشى ەدى. قازىر زامان وزگەردى – اقشا تاپساڭ بولدى، كينو گرۋپپانى جينا دا، ءتۇسىرۋ الاڭىنا اتتانا بەر! 

ستسەناريدى كوركەمدىك كەڭەستە تال­قىلاتىپ، اكتەرلەرگە كاستينگ ءوتىزىپ اۋرە بولۋدىڭ قاجەتى جوق. ءتۇسىرۋ الاڭىنان ەكرانعا ءبىر-اق قارعيدى. ءفيلمنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيى، مورالدىق ۇستانىمى مەن يدەيا، اكتەرلىك شەبەرلىك، وپەراتورلىق ەرەكشەلىك دەگەندەردىڭ ءبارىن ءفيلمدى كورىپ بولعان سوڭ بارىپ ءبىر-اق ايتاسىڭ. وعان دەيىن ۇندەمەي تۇرا تۇر، ءالىپتىڭ ارتىن باق.

ال ءانشى بولىپ اقشا تاپپاعان، ءالى ستۋدەنتتىك پارتادان بوساي قويماعان، بىراق كينو ءتۇسىرۋدى ارمانداي باستاعان جاستار اكادەميا نەمەسە ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ، ەڭ اۋەلى كينو ءتۇسىرۋدىڭ قىر-سىرىن ءتۇسىنىپ الۋلارى كەرەك. تەوريالىق بىلىممەن، كينو ءتۇسىرۋدىڭ كاسىپتىك پرينتسيپتەرىمەن، الەمدىك كينوتانۋ ىلىمىمەن قارۋلانىپ الۋلارى كەرەك. الەمگە تانىمال كينورەجيسسەرلەردىڭ وزىق تاجىريبەسىمەن، ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ تاسىلدەرىمەن ەگجەي-تەگجەيلى تانىسىپ الۋ – جاستارعا ومىرلىك ازىق بولاتىنى ءسوزسىز.

ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ تالاپ كەرەك، ءبىلىم كەرەك، ىزدەنىس كەرەك. ەڭ باستىسى – ستسەناري كەرەك.

ول قالاي پايدا بولادى؟ قيالدان پايدا بولادى. بوس قيال ەمەس، ومىرشەڭ قيالدان. ومىرشەڭ قيال دەگەن نە؟ ءومىر شىندىعىن كوركەم شىندىققا اينالدىرا ءبىلۋ قابىلەتى. ول قانداي قابىلەت؟ شىعارماشىلىق قيالىڭا جاۋاپ بەرە الاتىن ءومىر شىندىقتارىن تالعام تارازىسىندا سالماقتاپ، ىرىكتەپ الا ءبىلۋ. ياعني، كونسترۋكتيۆتى ابستراكتسيا­لاي ءبىلۋ. سەبەبى كۇندەلىكتى ومىردە كەز­دەسەتىن ۇيرەنشىكتى وقيعالار كوركەم شىعارماعا نەگىز بولا بەرمەيدى. ءسىز سول ۇيرەنشىكتى ءومىردىڭ وزىنەن وزىڭىزگە اسەر ەتكەن، ءوزىڭىز بايقاعان ەرەكشە مىنەزدەر مەن ادامدار اراسىنداعى توسىن قارىم-قاتىناستاردى كورە ءبىلىپ، سول كورىنىستەر مەن وقيعالاردى ويشا بايىتىپ، دامىتىپ، شىندىق شەڭبەرىنەن شىعارىپ الماي نانىمدى سيۋجەت قۇرا ءبىلۋىڭىز كەرەك. ومىردە كەزدەسەتىن ءبىر عانا ەرەكشە دەتالدان ۇلكەن شىعارما تۋدىرۋعا بولادى. ول ءۇشىن ءسىزدىڭ فانتازياڭىزدىڭ ءوزى باي بولۋى كەرەك. ءسىز ءبىر اپتانىڭ ىشىندە ءىرىلى-ۇساقتى تالاي كورىنىستەرمەن بەتپە-بەت كەلەسىز. ءوزىڭىزدىڭ ويىڭىزعا كەلگەن ناقتى يدەيانى جۇزەگە اسىراتىن كەرەكتى مىنەزدەر مەن كورىنىستەردى ءبىر اپتا، نەمەسە ءبىر اي ىشىندە كورگەن وقيعالاردى ءبىر ءجىپتىڭ بويىنا ءتىزىپ، قاجەت دەگەن شىعارما تۋدىرۋىڭىزعا ابدەن بولادى. قىراعى كوز بەن كورەگەن كوڭىل ءۇشىن ءاربىر ۇساق وقيعانىڭ ار جاعىندا ەلەۋلى وقيعا جاتادى.

ءسىز اۆتوبۋستا كەلە جاتىرسىز. ادام كوپ. ءسىزدىڭ اياعىڭىزدى بىرەۋ باسىپ تۇر. ءسىز ەسكەرتۋ جاسايسىز. ول ەلەمەيدى. تاعى ەسكەرتۋ جاسايسىز. ول سىزگە دورەكى تۇردە جاۋاپ بەردى. وسى وقيعانى ءارى قاراي قالاي دامىتاسىز؟ قانداي جانردا؟ كومەديا ما، دراما ما؟

ءسىز كوشەمەن كەتىپ بارا جاتىپ جارالى قۇمىرسقانى كوردىڭىز. ول ورنىنان قوزعالا الماي تىربانىپ جاتىر. بۇل – دراما. وعان جانىڭىز اشىپ، ەڭكەيىپ، انىقتاپ قارادىڭىز. الدەقالاي سەبەپتەن ونىڭ ەكى اياعىنىڭ مىجىلىپ قالعانىن كوردىڭىز. ەندى ول ەشقايدا بارا المايدى. بۇل – تراگەديا. وقيعانى بۇدان دا گورى كۇشەيتە تۇسكىڭىز كەلە مە؟ وندا بىرنەشە ادىم جاساڭىز. قۇمىرسقانىڭ يلەۋىن كورەسىز. ءدال سول قۇجىناپ جاتقان قۇمىرسقالاردىڭ ۇستىنەن وتكەن ماشينا دوڭعالاعىنىڭ ءىزىن كورەسىز. جۇزدەگەن قۇمىرسقا مىجىلىپ قالعان. بۇل – ۇلكەن تراگەديا. ءتىرى قالعان قۇمىرسقالار تىرشىلىگىن جالعاستىرۋدا. ءبىر قۇمىرسقا وزىنەن ەكى-ءۇش ەسە ۇلكەن قاربىزدىڭ شوپاعىن ىنىنە كىرگىزە الماي الەك بولىپ جاتىر. بۇل – كومەديا.
جاي ادام ءمان بەرمەي وتە شىعاتىن مۇنداي كورىنىستى كوكىرەگى وياۋ، ساناسى ساۋ، جۇرەگى جۇمساق ادام عانا بايقاي الادى.

پروزا مەن درامانىڭ ايىرماشىلىعى نەدە؟ بۇل ەكەۋى دە ادەبيەت بولىپ سانال­عانىمەن، ەكەۋىنىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. پروزادا اۆتور كەيىپكەردىڭ كوڭىل كۇيىن، اشۋ-ىزاسىن، تابيعات قۇ­بىلىستارىن، كەي ساتتەردە ونىڭ وت­كەن ءومىرىن ەسكە ءتۇسىرىپ، شەگىنىس جاساپ كە­تۋىنە مۇمكىندىك مول، ال درامادا نەمەسە ستسەناريدە ونداي مۇمكىندىك جوق. ءبارى شەكتەۋلى. دراماتۋرگ نەمەسە ستسەناريست كەيىپكەردىڭ بارلىق ءىس-ارەكەتى مەن ىشكى جان دۇنيەسىندەگى وزگەرىستەردى ديالوگ پەن قىسقا رەماركالارعا سىيدىرا ءبىلۋى كەرەك. پروزاداعى پوەتيكا ديالوگتاعى سوزدەردىڭ استارىندا جاسىرىنىپ جاتادى.

جازۋشى ادام ەڭ اۋەلى اڭگىمەشىل بولۋى كەرەك. ءبىر وقيعانى بەس ادام بەس ءتۇرلى ايتادى. سول بەسەۋدىڭ بىرەۋىنىڭ اڭگىمەسى قالعان تورتەۋىنىڭ اڭگىمەسىنەن قىزىقتى، تارتىمدى بولۋى مۇمكىن. دەمەك، ول باسقالارعا قاراعاندا باي­قاعىش، باسقالارعا قاراعاندا سوزدىك قورى باي، اڭگىمەنىڭ ءارىن كىرگىزەتىن دەتالداردى كورە بىلگەن، وقيعانىڭ ءمانىن تۇسىنە بىلگەن.

سول وقيعانى دراماعا، نەمەسە كينو­دراماعا اينالدىرۋ ءۇشىن وقيعانىڭ ءتۇيىندى تۇسىن بىردەن ايتىپ قويماي، بىرتىندەپ بايانداۋ شارت. ءاربىر كورىنىس نەگىزگى ناتيجەگە تام-تۇمداپ بارعانى ابزال. كەلەسى ەپيزودتا جاڭا ينفورماتسيا، ودان سوڭ تاعى ءبىر ينفورماتسيا، شەشۋشى كۋلميناتسياعا جەتكەنشە كورەرمەندى ىنتىقتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن كەيىپ­كەر­دى نەگىزگى ماقساتقا جەتۋ جولىندا تالاي-تالاي كەدەرگىلەرگە ۇشىراتىپ، مىنە، كەلەسى كورىنىستە ماقساتقا جەتەدى دەپ كۇ­تىپ وتىرعاندا تاعى ءبىر كۇتپەگەن كەدەرگى.

«مىڭ ءبىر ءتۇن» حيكايالارىندا ءجيى كەزدەسەتىن مىناداي كوشپەلى سيۋجەت بار. شارشاپ-شالدىققان ءباداۋي ايدالاداعى قاڭىراعان سارايعا كەزىگەدى. ىشكە كىرسە بىردە-ءبىر ءتىرى جان جوق. تىلسىم سارايدىڭ ءبىر تۇكپىرىندە اقساقال وتىر. ول جىگىتتى قارسى الىپ، وسى عيماراتتىڭ قوجاسى ەندى سەن بولاسىڭ دەپ كۇتپەگەن حابار ايتتى. دراما جاڭا بەتبۇرىس الدى. ءارى قاراي نە بولار ەكەن دەپ كورەرمەن ويعا ءتۇستى. اقساقال جىگىتتى ەرتىپ الىپ، ساراي ءىشىن تۇگەل ارالاتىپ شىعادى. التىندالعان جيھازدار، التىن ىدىس-اياقتار... شال ءبىر قارا ەسىكتىڭ تۇسىنا كەلەدى دە: «مىنا ەسىكتى اشۋشى بولما. بۇل ەسىكتى اشساڭ زور قايعىعا ۇشىرايسىڭ»، − دەيدى.

جىگىت جالعىز ءوزى ءزاۋلىم سارايدىڭ قوجاسى بوپ، باقىتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتادى. ول كۇندە الگى قارا ەسىكتىڭ جانىنان وتەدى. ونى اشقىسى كەلەدى. كەيىپكەر دە، كورەرمەن دە جاڭا ءبىر وقيعانى كۇتىپ، ەكرانعا ۇڭىلە تۇسەدى. جىگىت ەسىكتىڭ الدىنا كەپ توقتايدى. كورەرمەن ەندى نە بولار ەكەن دەپ ىشتەي تىنا قالدى. جىگىت كەيىن شەگىنىپ كەتتى. بىراق ويىنان سول قارا ەسىكتى اشۋ شىقپاي قويدى. مىنە، ول ەسىك تۇتقاسىن ۇستادى. زالدا ءولى تىنىشتىق. ءبارى ەرەكشە ءبىر جاڭالىقتى كۇتۋدە.

كورەرمەن ۇزاق كۇتكەن ماقساتىنا جەتتى – جىگىت قارا ەسىكتى اشىپ قالدى.
درامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – كو­رەرمەندى قىزىقتىرا ءبىلۋ. ءبارىن لاق ەتكىزىپ بىردەن ايتپا، وندا كومپوزيتسيانىڭ ءمانى كەتەدى.

«دراما ياۆلياەتسيا سامىم سوۆەرشەننىم وتراجەنيەم چەلوۆەچەسكوگو بىتيا» دەپ جازعان بولاتىن ۇلى فيلوسوف شوپانگاۋەر.

ءبىز كينو جاساعاندا كورەرمەنگە تارتىمدى، قىزعىلىقتى بولىپ شىعۋىن كوزدەيمىز. سول ماقساتپەن ەڭ اۋەلى ستسەناري جازىلادى. ال ستسەناري ءبىر قولدان ەكىنشى، ءۇشىنشى قولعا وتەدى دە، ەڭ باستاپقى يدەيا كومەسكى تارتىپ قالادى. ويتكەنى اركىم كينونى بۇدان دا گورى قىزعىلىقتى جاساۋ ماقساتىندا ءوز ۇلەسىن قوسىپ قالۋعا تىرىسادى. بىراق رەجيسسەر بولاشاق كينونى كۇنى بۇرىن «كورىپ» شىققان. ول ءتۇسىرىلىم كەزىندە ءوز يدەياسىنىڭ جۇزەگە اسۋىن مىندەتتى تۇردە قاداعالاپ وتىرادى. سو­نان سوڭ دا، كينو بىتكەن كەزدە، اسىرەسە ول كورەرمەن جاعىنان جوعارى باعاعا يە بولىپ، قوشەمەتكە بولەنىپ جاتسا، بۇل جەتىستىكتە اركىم ءوز ۇلەسىم بار دەپ ماقتان تۇتادى. بىراق ءبارىنىڭ تىزگىنى رەجيسسەردىڭ قولىندا بولعانىن رەجيسسەردىڭ وزىنەن ارتىق ەشكىم تۇسىنە المايدى. سولاي بولا تۇرسا دا، كينو – ءبىر عانا ادامنىڭ، ءتىپتى ەڭ ۇلى دەگەن رەجيسسەردىڭ جەكە جەڭىسى دەپ ايتا المايمىز. ول – سينتەزدى ونەر ءتۇرى، ۇجىمدىق ەڭبەك. رەجيسسەردىڭ مىندەتى – سول ۇجىمعا كىرگەن ءار ادامدى ءبىر يدەياعا باعىندىرا ءبىلۋ. ول اركىمگە ناقتى تاپسىرما بەرە ءبىلۋى ءتيىس جانە وسى لەنتانىڭ تابىستى بولۋى ساعان بايلانىستى دەپ، ولاردىڭ شابىتىنا شابىت، جۇرەگىنە وت جاعا ءبىلۋى قاجەت. رەجيسسەر – كولۋمب، ونىڭ ماقساتى – امەريكانى اشۋ، ال كوماندا مۇشەلەرىنىڭ ۇيلەرىنە قايتقىلارى كەلەدى. رەجيسسەر شتۋرۆالدا. ول ارتىستەرگە عانا ەمەس ولاردىڭ ارقايسىسىمەن ءتىل تابىسا ءبىلۋى كەرەك. ولاردىڭ جۇرەگىنە وت جاعا ءبىلۋى كەرەك. ولاي بولماعان جاعدايدا ولاردىڭ تالانت كوزى تولىق اشىلمايدى.

بەلگىلى كينورەجيسسەر الەكساندر ميتتا: «كينو – جۇماق پەن توزاقتىڭ ورتاسىندا» دەگەن كىتابىندا وسى انىقتاماعا وراي ءوزىنىڭ باسىنان كەشكەن ءبىر وقيعانى مىسالعا كەلتىرەدى. ول ءوزىنىڭ جاس كەزىندە اتاقتى دىبىس وپەراتورىن ءوزى ءتۇسىرىپ جاتقان فيلمگە شاقىرادى. ول كەلىپ جۇمىسقا كىرىسىپ كەتەدى، بىراق ءوزى كۇتكەندەي ول ەرەكشە كوزگە تۇسە قويمايدى. سونان سوڭ ول وسى دىبىس وپەراتورىن قويار دا قويماي ۇسىنعان رولان بىكوۆپەن جولىعىپ: «رابينوۆيچ! رابينوۆيچ!» دەپ اياق-قولىن جەرگە تيگىزبەي ماقتاعان دىبىس وپەراتورلارىڭنىڭ وزگەلەردەن ەش ارتىقتىعى جوق، سىلبىر قيمىلدايتىن بىرەۋ عوي»، − دەپ شاراسىزدىعىن بىلدىرەدى. سوندا رولان بىكوۆ: «ساشا، سەن ونىڭ جۇرەگىنە وت جاعا ءبىلدىڭ بە؟ وعان ءرول جازىپ بەردىڭ بە؟ ءرول جازىپ بەرمەسەڭ ول نەنى ويناۋى كەرەك؟» دەپ جاۋاپ بەرەدى.

تاعى ءبىر مىسال. اتاقتى وپەراتور ۆاديم نوسوۆتى «قابىلەتسىز، بولاشاعى جوق» دەپ اتتاي التى جىل جۇمىس ىستەگەن ونى «موسفيلم» جۇمىستان بوساتىپ جىبەرەدى. وسى كەزدە اندرەي تاركوۆسكي ونى جۇمىسقا شاقىرادى. «يۆاننىڭ بالالىق شاعى»، «اندرەي رۋبلەۆ» اتتى فيلمدەردە ونىڭ تالانتى جالىنداپ اشىلىپ، كوپتەگەن حالىقارالىق فەستيۆالدەردە «ەڭ ۇزدىك كينووپەراتور» دەگەن اتاققا يە بولادى. دەمەك، «موسفيلمدەگى» تانىمى تومەن كاسىپقويلار وعان ءرول جازىپ بەرە الماعان، تالانت كوزىن اشا الماعان. بۇل كەلتىرىلگەن مىسالدار رەجيسسەر شەبەرلىگىنە بايلانىستى. ال ستسەناريست شەبەرلىگى دەگەن نە جانە ءبىز ونى قالاي ءتۇسىنىپ، قالاي باعالايمىز؟ ازىرگى اڭگىمە كينودراما جازۋعا ماشىقتانىپ جۇرگەن جاس تالاپكەرگە ارنالعاندىقتان، ەڭ اۋەلى ءبىز سيۋجەت قۇرۋدان، سول سيۋجەتتى ءبىرتۇتاس كونسترۋكتيۆتى كومپوزيتسياعا كەزەك-كەزەگىمەن باعىندىرا بىلۋگە باسا نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. وقيعانى ءبىر سارىنمەن بايانداپ، ءبىر بوياۋمەن بوياي بەرۋ كورەرمەندى جالىقتىرىپ جىبەرەدى. وقيعادا كۇرت سىنۋ، كۇرت وزگەرىستەر، ويعا كەلمەگەن بۇرىلىستار الماسىپ وتىرۋى شارت. مىسالى، جىگىت اسكەرگە كەتىپ بارا جاتىر. قوشتاسار ساتتە قىز جىگىتىنىڭ وزىمەن ءسۇيىپ قوشتاسقانىن قالاپ تۇر. جىگىتتىڭ باتىلى جەتپەي تايساقتاپ تۇر. سول كەزدە قىز ەسىنەن تانىپ قۇلاپ قالادى. جىگىت ونىڭ اۋزىنان ۇرلەپ تۇرعىزىپ الادى.

قارا كيىم كيگەن ەكى ادام جاس جىگىتكە:

− ءسۇي! – دەپ بۇيىرادى.

− سۇيگىم كەلمەيدى.

− ءسۇي دەيمىن! سۇيمەسەڭ اتىپ تاس­تايمىن!

ول ەڭكەيگەندە، ءبىز تابىتتى كورەمىز. تابىتتا كارى كەمپىر جاتىر. نەمەرەسى ونىمەن قوشتاسۋى كەرەك.

كۇلكى مەن قايعىنىڭ كەنەت الماسۋى. بۇل ەپيزود كينوعا عانا ءتان كورىنىس. ەگەر ساحنالىق كورىنىس بولسا كورەرمەن تابىتتا جاتقان كەمپىردى كورىپ وتىرار ەدى دە بۇل كورىنىستىڭ ەش قۇپياسى بولماس ەدى.

كەز كەلگەن وقيعانىڭ وزىنە ءتان درا­مالىق سيتۋاتسياسى بار. درامالىق سيتۋا­تسيا كۇشەيگەن سايىن كەيىپكەر وبرازى دا كۇردەلەنە تۇسەدى. ول ءوز ماقساتىنا جەتۋ جولىندا تالاي-تالاي كەدەرگىلەرمەن كۇرەسۋىنە تۋرا كەلەدى، ال كورەرمەن باس­تى كەيىپكەردىڭ جەڭىسكە جەتۋىن قالاپ، ونىڭ تاعدىرىمەن ورتاقتاسىپ وتىرادى. درامالىق سيتۋاتسيا ساسپەنسكە ۇلاسادى.

ساسپەنس – تازا اعىلشىن ءسوزى، اۋديتوريانىڭ وقيعاعا ەموتسيونالدى رەاكتسياسى: قورقۋ، جان اشۋ، ۇرەيلەنۋ، تەبىرەنۋ، ءتۇڭىلۋ، ىزالانۋ، تاعى-تاعىلار. وسى تەرميننىڭ اۆتورى حيچكوك فرانتسۋز رەجيسسەرى ف.تريۋففوعا: «مەن بەلگىلى ءبىر وقيعانى جازعاندا مەنى بارىنەن بۇرىن تولعاندىراتىنى مىنەزدەر ەمەس، سىقىرلاپ تۇرعان تەپكىشەكتەر»، − دەپتى. «ول قالاي؟» − دەپ سۇرايدى تريۋففو. «سىقىرلاپ تۇرعان اعاش تەپكىشەك مەنىڭ كەيىپكەرىم جۇگىرىپ كەلە جاتقاندا وپىرىلىپ قۇلاپ ءتۇسۋى مۇمكىن. مىنە، بۇل – ساسپەنس».

وسىعان قاراپ، الفرەد حيچكوكقا دەيىن ساسپەنس دەگەن تەرمين بەلگىلى بولماعان دەپ ويلاۋىمىز كەرەك پە؟ مۇمكىن ەمەس. شەكسپير دراما ونەرىنىڭ بارلىق سىرىن وتە جاقسى ءبىلدى جانە عاجاپ پايدالانا ءبىلدى. بۇل – ساسپەنس.

رومەو دجۋلەتتانىڭ ولگەنىن ەستىپ، سولاي قاراي قۇستاي ۇشىپ جۇگىردى. ول دجۋلەتتانىڭ ءولىپ قالعان بولىپ تابىتتا ءتىرى جاتقانىن بىلمەيدى. ال ونىڭ ءتىرى ەكەنىن ءبىز بىلەمىز، سوندىقتان رومەونىڭ دجۋلەتتا باسىن كوتەرەردەن قاس-قاعىم ءسات بۇرىن ونىڭ تابىتىنىڭ جانىنا كەپ ءوزىن-ءوزى ولتىرگەنىنە جان ۇشىرا قايعىرامىز.

دوستوەۆكسيدىڭ «قىلمىس پەن جازا» رومانىندا راسكولنيكوۆ وسىمقور كەمپىردى بالتامەن شاۋىپ ءولتىرىپ جاتقاندا، ونىڭ نەمەرە ءسىڭلىسى باسقىشپەن كوتەرىلىپ كەلە جاتىر. ۇيدە سۇمدىق كىسى ءولىمى بولىپ جاتقانىن ءبىز بىلەمىز، ال ول بىلمەيدى. بۇل دا ساسپەنستىڭ ايقىن ءبىر كورىنىسى.

درامانىڭ اريستوتەل انىقتاپ كەتكەن كلاسسيكالىق ءۇش دەڭگەيى بار. باسى، ورتاسى، اياعى. دەمەك، وقيعا باستالادى، داميدى، اياقتالادى. ەكسپوزيتسيا، كۋلميناتسيا، فينال. بۇل فورمۋلالاردىڭ بارىندە كورەرمەن ەموتسيالىق اسەر ىقپالىندا، ياعني، ساسپەنستە بولسا، فينالدىق بولىكتە ول كاتارسيستىك كۇيدە – تولقۋ مەن تەبىرەنۋ ارقىلى تازارۋ كۇيدە بولادى. ءار وقيعادان ءار ادام ءارتۇرلى اسەر الادى. شەكسپيردىڭ ءبىر عانا «گاملەت» تراگەدياسىنان ءار ادام ساسپەنس پەن كاتارسيستىك كۇيدى ءار باسقا سەزىنەدى. شەكسپير تراگەدياسىنىڭ تەرەڭىنە بويلاي الماي وقيعاعا ءۇستىرت قاراعان كەيبىر كورەرمەننىڭ: «ماسساعان سپەكتاكل بولعانىڭا – التى بىردەي ادام ءولىم قۇشىپ، ساحنا ولىككە تولىپ كەتتى! بۇل – سپەكتاكل ەمەس، بارىپ تۇرعان قاساپحانا عوي!» دەپ رەنجۋى دە مۇمكىن. ونداي ادامدار بولعان، ءالى دە بار. ولار وقيعانى عانا ءتۇسىنىپ، شىعارمانىڭ جانىن، جۇرەك سوعىسىن ۇعىنا الماعاندار. جارايدى، وندايلارعا كەشىرىممەن دە قاراۋىمىزعا بولار. ال ۇلى ويشىل، دانىشپان جازۋشى لەۆ تولستويدى قاي كاتەگورياعا جاتقىزۋىمىز كەرەك؟ ول شەكسپيردىڭ ەڭ اتاقتى «گاملەت»، «ماكبەت» سياقتى شىعارمالارىن ولتىرە سىناي كەلىپ: «ادامدار شەكسپيردى جالعان ماداقتاۋدان نەعۇرلىم تەزىرەك ارىلسا، سوعۇرلىم وزدەرىنە وزدەرى جاق­سىلىق جاساعان بولار ەدى» دەپ وزىنشە قاتال ۇكىم شىعارعان-دى.

«ماكبەتتى» ەرەكشە زەيىن قويىپ وقىپ شىقتىم – سايقىمازاق پەسا. چۋركين دەگەنىڭ بارىپ تۇرعان قاراقشى».

«يۋلي تسەزاردى وقىپ شىقتىق – مەيلىنشە وسپادارسىز شىعارما.

«گاملەت» − بارىپ تۇرعان تۇرپايى، دورەكى، ادامگەرشىلىكتەن جۇرداي، مەي­لىنشە جيىركەنىشتى، ءارى ءمان-ماعى­ناسىز شىعارما».

ۇلى سۋرەتكەردىڭ مۇنداي قاتال ۇكى­مىنە ادەبيەتشى قاۋىم وسى كۇنگە دەيىن تۇسىنە الماي باس قاتىرىپ كەلەدى. بۇعان نە سەبەپ؟ شەكسپير پەسالارىنداعى ديالوگتار مەن مونولوگتاردىڭ استارىندا بۇعىپ جاتقان زور پوەتيكالىق قۋات پەن كەيىپكەردىڭ جان تۇبىندەگى تەرەڭ تراگيزمدى اڭعارا الماعانى ما، الدە، اڭعارعىسى كەلمەدى مە؟ وسىنىڭ انىق-قانىعىنا جەتە الماعان ادەبيەتشى قاۋىم اينالىپ كەلىپ: «قايتەرسىڭ، تالعام دەگەن وسى!» دەپ قورىتىندى جاساۋمەن تىندى.

دراماتۋرگيا – ينتريگا. كونفليكت. كەيىپكەرلەر اراسىنداعى تارتىس ديالوگ ارقىلى بەرىلىپ وتىرادى. ءماتىن اراسىنداعى رەماركالار بولماسا، وندا ۇزىن-سونار بايانداۋ، سۋرەتتەۋ دەگەن جوق. پروزا دا، دراماتۋرگيا دا، ستسەناري دە ادەبيەت. بىراق ەكەۋىنىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بار. پروزادا كەيىپكەردىڭ سىرت پوشىمى، كيىم-كيىسى، كۇندەلىكتى تىرشىلىكتەگى ادەتى، اۋا رايى، ءۇي سىرتىنداعى توسىن كورىنىستەر، شەگىنىستەر سياقتى تولىپ جاتقان شتريحتار شىعارما ارحيتەكتونيكاسىنا ءسىڭىمدى بوپ قابىلدانعانمەن، دراماتۋرگيا ونى كوتەرمەيدى. دراماتۋرگيا مەن ستسەناريدىڭ قاس جاۋى – كوپسوزدىلىك. پروزادا، اسىرەسە قازاق قارا سوزىندە ءبىر وتباسىنىڭ شاي ءىشۋ ءساتىن 5-6 بەتكە سوزىپ سۋرەتتەيتىن بولسا، درامادا «پالەنشەنىڭ وتباسى داستارقان باسىندا شاي ءىشىپ وتىر» دەپ ءبىر-اق رەماركامەن بەرۋگە تۋرا كەلەدى. سوندىقتان دا كەيىپكەردىڭ مىنەز-قۇلقى مەن ىشكى پسيحولوگياسى، تارتىسى، كۇيزەلىسى، قۋانىش-قايعىسى ءبارى-ءبارى دە ديالوگ ىشىندە بولۋعا ءتيىس. مۇندا ءاربىر قيمىل-ارەكەت، ءاربىر رەپليكا دراماتۋرگتىڭ بەزبەنىندە ون ولشەنىپ، ون رەت سۇرىپتالىپ بارىپ قاعازعا تۇسەدى. ول سوزدەر وقيعانى ىلگەرى الىپ بارۋشى، نەمەسە كوڭىل كۇيدىڭ تەمپەراتۋراسىن ءبىلدىرىپ قانا قوياتىن قارىم-قاتىناس قۇرالى ەمەس، ساحنادا، يا بولماسا ەكراندا ورىنداۋشى اكتەردىڭ مۇدىرمەي، كىبىرتىكتەمەي، شاتاسىپ قالماي ايتۋى­نا لايىقتالعان ءتىل بولۋى ءتيىس. ايتىلۋى قيىن سوزدەردەن تۇراتىن قۇرمالاس سويلەم، ارالاس-قۇرمالاس سويلەمدەر، نەمەسە پروزادا قۇندى دەپ باعالاناتىن ءبىر بەتكە سوزىلاتىن مونولوگتار كو­رەرمەننىڭ قابىلداۋ قابىلەتىن تۇساپ، اكتەردىڭ ءجيى شاتاسۋىنا، نەمەسە ءماتىندى ۇمىتىپ قالۋىنا اكەپ سوعادى. بۇعان قاراپ، دراماتۋرگيانىڭ ءتىلى جايداق بولۋى كەرەك دەگەن ۇعىم تۋماۋى ءتيىس. ءار ادامنىڭ ءتىلى ءار باسقا، اركىمنىڭ سويلەۋ مانەرى تاعى بار. درامتۋرگ پەسا، نەمەسە ستسەناري جازۋ ۇستىندە ءوزى ابدەن زەرتتەپ بىتكەن كەيىپكەرلەرىنىڭ مىنەز-قۇلقى مەن بولمىسىنا ساي ءار ادامنىڭ وزىنە لايىق تىلدىك قورىن جاساپ بەرۋى ءتيىس. مۇنىڭ ءبارىن بىلاي قويعاندا، 400-500 بەتتىك رومان وقيعاسى كومپيۋتەرلىك ولشەممەن ساناعاندا 30-35 بەتتەن اسپاۋى ءتيىس. سوندىقتان دا بولسا كەرەك، ءجۇز پروزايككە ورتا ەسەپپەن ءبىر دراماتۋرگتەن كەلەدى ەكەن.

تەاتر تەاتر بوپ، كينو ونەر بوپ قالىپتاسقالى بەرى ولار وزدەرىنە ەڭ قاجەتتى «ازىققا» مۇقتاج بوپ كەلەدى. ول ازىقتىڭ اتى – دراما، ول ازىقتىڭ اتى – ستسەناري. قازىرگى كۇندە تەاتر رەجيسسەرلەرى دە، كينو رەجيسسەرلەرى دە اۋىزدارىن اشسا «جوق» دەگەن ءسوز شىعادى: «جاقسى پەسا جوق، جاقسى ستسەناري جوق!» ال ءجۇز جازۋشىعا ءبىر دراماتۋرگتەن كەلەتىنىن ەسكەرسەك، سول از دراماتۋرگتەردىڭ ءبارى دە كينو­­ستسەناريست بوپ قالىپتاسا الماي­دى. درامالىق شىعارما ساحنادا كور­سەتىلگەندە رەجيسسەر نە كورسەتەدى، قالاي كورسەتەدى، اۋديتوريا قالاسىن، قالاماسىن سول كورسەتىلىممەن قاناعات تۇتادى. سپەكتاكلگە كورەرمەننىڭ بەرەر باعاسى باسقا اڭگىمە، مۇندا ايتىلاتىن وي – تەاتر مۇمكىنشىلىگىنىڭ شەكتەۋلى بولاتىندىعىندا. ال كينودا مۇلدە باسقا. كينوتۋىندىنىڭ تاعدىرى رەجيسسەر مەن اكتەردىڭ، نەمەسە وپەراتور مەن دىبىس رەجيسسەرىنىڭ ونەرىنە عانا ەمەس، شوفەردىڭ كوڭىل كۇيىنە دە بايلانىستى. كينو – كوماندالىق ونەر. رەجيسسەر قانداي كوماندا جيناي بىلەدى – ناتيجە دە سوعان بايلانىستى. ستسەناري تاماشا، رەجيسسەر تالانتتى، بىراق كوماندا ناشار بولسا، كينو دا سولاي بولىپ شىعادى.

(جالعاسى بار)

دۋلات يسابەكوۆ

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار