اۋدان جايىنداعى دەرەكتەردە ەرتىس وزەنىن جاعالاي جايقالعان مۇنداعى قاراعايلار بەس تىزبەك قۇراپ وسكەندىكتەن اۋدانعا بەسقاراعاي اتاۋى بەرىلگەندىگى ايتىلادى. «سەمەي ورمانى» تابيعي رەزەرۆاتىنا قاراستى ورماننىڭ 60 پايىزىنىڭ وسى اۋدان اۋماعىندا ورنالاسقانى بەلگىلى. «جۇرگەن سوڭ كۇندە كورىپ باۋىرىندا, تاۋلاردىڭ بيىكتىگى بايقالمايدى» دەگەندەي, وبلىسىمىزدا بەسقاراعاي اۋدانىنىڭ بارلىعىن بىلگەنىمىزبەن بۇل ءوڭىردىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن وسىنداي وزگەشەلىكتەرگە يە ەكەندىگىن بايقاماپپىز. دۇرىسى, ءمان بەرمەپپىز. وسى جولى جۇمىس ساپارىمەن بارعاندا بۇعان كوز جەتكىزىپ, وزىمىزگە جاڭالىق اشقانداي بولدىق.
«ۇسىگەن ءسابىز» نەمەسە بۇرشىك تەرۋ پروتسەسى قالاي جۇرەدى؟
بەسقاراعاي, كاتونقاراعاي نەمەسە مارقاكولگە قاراي بەت الساڭىز, جولدىڭ قوس قاپتالىنان نەمەسە تاۋ بوكتەرىنەن, جوتا بەتكەيلەرىنەن سۇلۋ قاراعايلاردى كورەر ەدىڭىز. ءتىپتى كوزىڭىزدى الا الماي, كولىك تەرەزەسىنەن قايتا-قايتا قاراي بەرەرىڭىز انىق. اسىقپاي جۇرسەڭىز, از-كەم ايالداپ, سۋرەتكە تۇسەتىنىڭىزگە دە كۇمانىمىز جوق. الايدا سول ءسىز تامسانىپ كەلە جاتقان قاراعايلاردىڭ كەيبىرىنە 200, كەيبىرىنە 100 جىل بولعانىن ويلاپ كوردىڭىز بە؟ ءسىز سۋرەتكە تۇسكەن قاراعايدىڭ ءبىر جىلدا قانشا سانتيمەترگە وسەتىنىن ءتىپتى دە ويعا الماعانىڭىزعا ءباس تىگەر ەدىك. حوش, ماسەلە وندا ەمەس. ءبىز جۇرت ءبىر كۇندە ءوسىپ شىققانداي قىزىعا تاماشالايتىن قاراعايلاردىڭ قالاي, قانداي ەڭبەكپەن وسىرىلەتىنىن «سەمەي ورمانى» تابيعي رەزەرۆاتىنا قاراستى كانونەركا فيليالىنىڭ تۇقىمباعىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسقاندا بىلدىك.
تۇقىمباقتاعى جۇمىس كۇزدە, ناقتىراق ايتساق, قازان ايىندا قاراعايدىڭ بۇرشىگىن جيناۋدان باستالادى ەكەن. بۇرشىك دەگەنىمىز – ءىشى تولعان قاراعايدىڭ تۇقىمى. بۇرشىكتىڭ قاۋاشاعىنداعى تۇقىم ءتيىننىڭ دە سۇيىكتى اسى. تەرىلگەن بۇرشىك ءبىر قاراعاندا ۇسىگەن سابىزگە ۇقسايدى ەكەن. ءوزىم قويمادان العاش رەت كورىپ, تاڭعالدىم, بۇعان دەيىن بۇرشىك دەپ ويلاپ جۇرگەنىم ورمان ىشىندەگى ءپىسىپ, شاشىلىپ قالعانى ەكەن. قىسقاسى, تۇقىمباقتا قازان-قاراشا ايلارىندا بۇرشىك تەرۋ جۇمىسى قارقىن الىپ, جەلتوقساندا بۇرشىكتى كەپتىرۋ پروتسەسى باستالاتىن كورىنەدى. ۇسىگەن ءسابىز سەكىلدى بۇرشىگىڭىز جاقسىلاپ كەپتىرگەننەن كەيىن بارىپ قانا اشىلادى ەكەن. كەپتىرۋ ۋاقىتى – 40 ساعات. «50-60 گرادۋس ىستىق تەمپەراتۋرادا كەپتىرەمىز. بۇرشىك اشىلعاندا ىشىنەن ۇرىق شىعادى. بيىل ءبىز 11 توننا بۇرشىك تەردىك. ءار فيليالدىڭ جوسپارى ءارتۇرلى. اۋەلى وزىمىزدىكىن, ودان كەيىن باسقا فيليالداردان تۇسكەن بۇرشىكتەردى كەپتىرەمىز», دەيدى تۇقىمباق باستىعى سىرىم ەلەمەس.
كەپتىرىلگەن بۇرشىك ءارى قاراي سۇرىپتاۋعا جىبەرىلىپ, ساپالى تۇقىم ىرىكتەلگەننەن كەيىن ارنايى تەحنيكا كومەگىمەن كىشكەنە ىدىسقا (وزدەرى كاسسەتا دەپ اتايدى) ءبىر-ءبىر داننەن جەكە-جەكە سالىنادى ەكەن. سالىنعانعا دەيىنگى توپىراققا سۋ قۇيۋ, تىڭايتقىش قوسۋ دەگەن پروتسەستەرى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. كاسسەتاعا سالىنعان تۇقىم ودان كەيىن ءۇش جىلىجايعا (ارقايسىسىنا 550 مىڭ دانادان) جىبەرىلىپ, بۇل جەردە ناۋرىز ايىنان مامىر ايىنا دەيىن كۇتىمگە الىنىپ, مامىردا قار ەرىپ, كۇن جىلىنعاندا دالاداعى شىنىقتىرۋ الاڭىنا شىعارىلادى. ءيا, دەنە شىنىقتىرۋ ءپانى دەگەن سەكىلدى كىشكەنە قاراعايلار دا «دەنەسىن» شىنىقتىرادى.
«شىنىقتىرۋ الاڭى نە ءۇشىن كەرەك؟ كىشكەنە قىلتاناق قاراعايلاردى كۇنگە, سۋىققا شىنىقتىرۋ, بويلارىن ۇيرەتۋ ءۇشىن قاجەت. ءۇش جىلىجاي بوساعاننان كەيىن تاعى دا قاراعاي كوشەتتەرىن اكەلەمىز. شىنىقتىرۋ الاڭىندا كوشەتتەر كۇزگە دەيىن تۇرادى. سەنەسىز بە, سەنبەيسىز بە, وسى ۋاقىت ىشىندە, ياعني التى اي مولشەرىندە قاراعاي بار بولعانى 7-15 سانتيمەترگە وسەدى. قاراعايدى وتىرعىزۋ, بەكىتىلگەن جوسپارعا سايكەس جان-جاققا تاراتۋ جۇمىستارى كۇزدە باستالادى. قاراعايدى كوكتەمدە دە ەگىپ جاتادى. ءوزىم كۇزدە وتىرعىزعاندى قولاي كورەمىن. ويتكەنى قىس بويى جاۋعان قار كوكتەمدە ەرىپ, سۋ تامىرلارعا بارادى. كوكتەمدە ەكسە, ماۋسىم, شىلدەدە كۇن ىستىق بولسا, جاس كوشەتتەر سولىپ قالۋى مۇمكىن», دەيدى تابيعات جاناشىرى.
كوشەتتەردى شاپشاڭ ءوسىرۋ – شۆەد تەحنولوگياسى
قاراعايدى كۇزدە وتىرعىزۋ, كوشەتتەردى وسىلاي كۇتىپ-باپتاۋ شۆەد تەحنولوگياسى كورىنەدى. قازىر جارتى جىلدا ءوسىپ شىعاتىن 15 سانتيمەترلىك قاراعاي بۇرىن تابيعي جاعدايدا, دالادا ەكى جىل بويى وسىرىلگەن ەكەن. تۇقىمباقتا اۋەلى جىلىجايدا, سوسىن شىنىقتىرۋ الاڭىندا وسىرىلگەن قاراعاي كوشەتتەرىن ساقتايتىن توڭازىتقىشى بار ۇلكەن قويما جۇمىس ىستەيدى. سىرىم مۇرات ۇلى ءبىزدى سونداي قويمانىڭ بىرىنە كىرگىزىپ, ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قۇرىلعان, بۇگىندە جايقالعان ورمانعا اينالعان استانا ماڭىنداعى جاسىل بەلدەۋگە كوكتەم تۋا جىبەرىلەتىن 50 مىڭ دانا قاراعاي كوشەتتەرىن كورسەتتى. تۇقىمباق قىزمەتكەرلەرى ەلوردا ىرگەسىندەگى ورمان القابىنا بۇعان دەيىن دە 50-100 مىڭ دانادان كىشكەنە قاراعاي كوشەتتەرىن بىرنەشە مارتە جىبەرگەن ەكەن. ورمان القابى دەگەننەن شىعادى, مەملەكەت باسشىسى استانادا وتكەن جاستار جىلىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا: «ەل تəۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا قاراي «جاسىل ەل» قوزعالىسىنىڭ بازاسىندا «جاسىل قالا – جاسىل اۋىل» جالپىۇلتتىق جوباسىن ىسكە قوسۋ قاجەت. 20 جىلدا استانانىڭ اينالاسىندا قولمەن وتىرعىزىلعان ورمان پايدا بولدى. بۇل – 80 مىڭ گەكتار جاسىل ەكپەلەر, سونىڭ نəتيجەسىندە قالانىڭ ءىشى ەكولوگيالىق جاعىنان تازارا ءتۇستى. استانانىڭ ۇلگىسى بويىنشا بۇكىل وڭىردەگى ەلدى مەكەندەردىڭ جاسىل ەكوجۇيەسىن دامىتۋ قاجەت» دەگەن ەدى. ء«بىزدىڭ وبلىستاعى اۋدانداردىڭ بارلىعى بەسقاراعاي, كاتونقاراعاي, مارقاكول سەكىلدى اعاشقا باي ەمەس. ەگەر اباي, تارباعاتاي, اياگوز اۋداندارى اعاش وتىرعىزۋ جاعىنان كومەك سۇراسا, جاردەمدەسۋگە دايىنسىزدار ما؟» دەپ سۇرادىق تۇقىمباق باسشىسىنان. جوعارىدا اتالعان اۋدانداردا, ونداعى اۋىلداردا ورمان القاپتارىنىڭ سيرەك ەكەندىگى جەرگىلىكتى جۇرتقا بەلگىلى. «بەسقاراعايدىڭ قاراعايى بۇل اۋدانداردى جەرسىنە قويا ما ەكەن؟! اۋەلى جەردى زەرتتەۋ كەرەك. ءبىز تەك قاراعاي كوشەتتەرىن وسىرۋمەن شۇعىلدانامىز. اعاش ەگۋمەن اينالىساتىن ارنايى مەكەمەلەر بار. سولاردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋ كەرەك شىعار», دەدى س.ەلەمەس.
قاراعاي قانشا جىل ءومىر سۇرەدى؟
بەسقاراعاي اۋدانىنداعى بۇل تۇقىمباق جىل سايىن 3 ميلليون دانا قاراعاي كوشەتتەرىن ءوسىرىپ, شىعارادى ەكەن. وسىرىلگەن كوشەتتەر ورتەنگەن جەرلەرگە, كارى اعاشتاردىڭ ورنىنا, ەلىمىزدەگى ورمان شارۋاشىلىعى فيليالدارىنا جىبەرىلەتىن كورىنەدى. سىرىم مۇرات ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا «سەمەي ورمانى» رەزەرۆاتىنا 135 مىڭ گەكتارعا, كانونەركا فيليالىنا قاراستى تۇقىمباققا 1 مىڭ گەكتار جەرگە اعاش وتىرعىزۋ قاجەت.
2016 جىلى بۇۇ باعدارلاماسى اياسىندا اشىلعان تۇقىمباقتا بۇگىندە 35 ادام قىسى-جازى تۇراقتى تۇردە ەڭبەك ەتەدى. ال جاز كەزىندە 50-گە جۋىق كىسىنى ۋاقىتشا جۇمىسقا الادى. الايدا, ورتالىق ازياداعى جالعىز تۇقىمباق قىزمەتكەرلەرىن تولعاندىرعان ماسەلەلەر دە جوق ەمەس. «بىزدەگى ءبىر ماسەلە – جالاقىنىڭ ازدىعى. جازدا كۇن ىستىقتا ەڭبەكتەپ, ءشوپ ج ۇلىپ, كۇتىپ-باپتاۋ وڭاي ما؟ قىزمەتكەرلەردىڭ الاتىن جالاقىسى 40 پەن 60 مىڭنىڭ ارالىعىندا. ولاردىڭ جالاقىلارىن 100 مىڭ تەڭگەدەن اسىرسا جاقسى بولار ەدى», دەيدى تۇقىمباق باسشىسى.
سىرت كوزگە سۇلۋ كورىنگەنىمەن قاراعايدىڭ وتە باياۋ وسەتىنىن ەلدىڭ ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەۋى مۇمكىن. جاي اعاشتار جىلىنا 1-1 جارىم, ءتىپتى 2 مەترگە دەيىن وسسە, قاراعاي سۋى مول, جەرى قۇنارلى بولعاننىڭ وزىندە ءارى كەتسە 50 سانتيمەتر قوسادى. «نەگە باياۋ وسەدى دەيسىز بە؟ تابيعات سولاي جاراتقان. ناعىز جەتىلدى, ءوستى, ءپىستى دەگەن قاراعايعا جوق دەگەندە 80 جىل كەرەك. مىنا ءبىز ءوسىرىپ جاتقان كىشكەنە قاراعايلاردى ءبىز دە, ءبىزدىڭ بالامىز دا كورمەيدى. 80-90 جىلدان كەيىن عانا 20 مەتردەن اسادى. ەڭ بيىك قاراعاي – 30 مەترگە, قالىڭدىعى 1 مەترگە دەيىن بارادى. كەيبىر قاراعايلار 200 جىل ءومىر سۇرەدى. بەسقاراعايدىڭ رەليكتى قاراعايلى ورمانى ەلىمىزدىڭ ەشبىر ايماقتارىنا ۇقسامايدى. مۇنداي ورمان الەمدە تەك كانادادا عانا بار. وسى قۇندىلىعىمىزدى, وسى بايلىعىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋىمىز كەرەك», دەيدى تابيعات جاناشىرى.
ازامات قاسىم,
«Egemen Qazaqstan»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
بەسقاراعاي اۋدانى
