كەيدە وڭىنان, كەيدە سولىنان سوققان زامانا جەلى ءبىزدىڭ حالىقتى تاۋەكەلدىڭ جەلقايىعىنا قانشا رەت مىنگىزدى ەكەن. سونداي ءبىر مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن سىن ساعاتتا حالقىنىڭ ءسوز باستاعان شەشەنى, توپ باستاعان كوسەمى ساكەن ەدى.
كۇندەردىڭ كەرۋەنى ۇزاپ, ايلار الىستاپ, جىلدار جىلجىپ جاتىر. سىناپتاي سىرعىعان ۋاقىتتىڭ ءوز ايتارى بار. قوعام وزگەردى, زامان وزگەردى, ادام وزگەردى. «جاقسىنىڭ اتى, عالىمنىڭ حاتى قالادى» – دەپ بۇرىنعىلار بەكەر ايتتى دەيسىز بە؟ وسى تۇستا وتكەنگە زەردەلى تۇجىرىم, ءادىل باعا بەرۋ دە حالىقتىڭ ارىنا سىن. ارزان وي, ءۇستىرت پىكىر جاڭساق ۇعىمعا جەتەلەيدى. قانشا زامان وزگەرسە دە ساكەن سەكىلدى كۇردەلى تۇلعاعا بىرجاقتى كەسىم دە, شەشىم دە ايتۋعا بولمايدى. ۇلكەن اقىن, دارىندى ءانشى-كومپوزيتور, تالانتتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, بيىك پاراسات يەسى, ارلى ازامات. ساكەن – حالقىنىڭ باقىتى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن بوزداق. ول بۇگىن دە, ەرتەڭ دە سولاي بولادى. ساكەن – ەڭ الدىمەن حالقىنىڭ ۇلى, ۋاقىتتىڭ پەرزەنتى.
«بار جازام كۇشتىلەرمەن
الىسقانىم,
جىرتقانىم سورلى جۇرتتىڭ
نامىستارىن.
تەڭدىككە ناشار جۇرتتى جەتكىزۋگە
كوپ جاۋىز ۇلىقتارمەن
قارىسقانىم»
– دەيدى ساكەن ءبىر ولەڭىندە. وسى جولداردا ونىڭ سەزىم ءدىرىلى, جان سىرى, جۇرەك ءلۇپىلى بار.
ساكەننىڭ اتاعى – ماڭگىلىك اتاق. نەبارى 43 جاس قانا ءومىر ءسۇرىپ, ونىڭ ءوزىن تالاس-تارتىستا, حالقىنىڭ باقىتى ءۇشىن تولاسسىز كۇرەستە وتكىزگەن ساكەن اعا, كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق اتى اڭىزعا اينالىپ, حالقىنىڭ جۇرەگىنە بەرىك ۇيالاعان. سول سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى سۇلۋ ساكەن, داۋىلپاز ساكەن, ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىمەن دە, قايتالانباس دارا تۇلعاسىمەن دە, تىرشىلىكتەگى ۇلگى-ونەگەسىمەن دە, ارتىنا قالدىرعان مول مۇراسىمەن دە, ەكپىندەي جارقىراپ جيىرما ءبىرىنشى عاسىرعا ەندى. ول ساكەن داڭقى عاسىردان عاسىرعا جەتتى دەگەن ءسوز.
ساكەننىڭ اتى, ءانى, ءسانى ەل اۋزىندا, قايراتكەرلىگى حالىق جۇرەگىندە. تاريحتا, قازاق ءومىرىنىڭ جىلناماسىندا مۇنداي ومىرشەڭ تۇلعا ساناۋلى-اق قانا. ول ارتىنا, حالقىنا اسىل مۇرا قالدىرىپ, كەتتى. «مۇرالاردىڭ ەڭ قىمباتى – ءسوز. ءسوز كۇن شالماس قاراڭعى كوڭىلدى شالادى. كۇن جىلىتپاس سۋىق كوڭىلدى جىلىتادى. اسىلى, ادام دا, نارسە دە توزادى, جوعالادى. اسىل ءسوز ماڭگى جاسايدى. ساكەن ماقساتىنا تۋلاعان تولقىندارمەن الىسا وتىرىپ جەتتى» – دەپ تولعانىپتى ساكەننىڭ تۇستاسى, اسا ءىرى جازۋشى عابيدەن مۇستافين. دالەلدى دە, ادەمى ايتقان.
ساكەن كوكىرەگى وياۋ قازاق بالاسى ءۇشىن قاسيەتتى ۇعىمعا اينالعالى قاشان؟ بيىل «قازاقتىڭ ىرىلەرى, ابايدىڭ ىنىلەرى ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەتتىڭ» (ك.سالىقوۆ) تۋعانىنا 125 جىل. الگىندە ايتقانداي, تاعدىرى ءبىر, تانىمى ورتاق, تۇعىرى بيىك تۇلعالار جۇرتتىڭ ساناسىنا ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەت, ياكي ءۇش ارىس بولىپ ورنىققان. ول ەشبىر رەسمي بۇيرىقسىز-اق, قازاق دەيتىن كيەلى جۇرتتىڭ ارىنىڭ ايدىنىنا, كوڭىلىنىڭ كولىنە قونعان قاستەرلى قۇرمەتتىڭ بەلگىسى.
«... جاس كۇنىڭنەن جايساڭ تاي,
ۇلى دۋدا جارىستىڭ.
«تار جولداردا» تايسالماي
جاۋ قولىندا الىستىڭ.
جاۋعا تۋدى تۋلاتتى,
«اسىعىپ تەز اتتاندىڭ».
جۇرتىڭ جاۋدى قيراتىپ,
مايدان سايىن ماقتاندىڭ.
الۋان اسەم كۇيمەنەن,
اندەتتىڭ «سىر ساندىعىن».
ءتاتتى وي, وتكىر تىلمەنەن
كەڭ دالانى جاردى ءۇنىڭ.
قىزىل جەلدەي گۋلەتكەن,
ءسوزدى سەنىڭ قالامىڭ.
ۇلى ۇرانعا كۇي شەرتكەن,
«دومبىراسى» دالانىڭ.
... جىرلاماسقا تەڭىزدەي,
قۋانىشتىڭ شەگى جوق.
ارداقتالعان وزىڭدەي,
قازاقتا اقىن تەگى جوق» − دەپ اعىنان اقتارىلادى «تۇلپارعا» دەگەن ولەڭىندە قازاق جىرىنىڭ قۇلاگەرى ءىلياس جانسۇگىروۆ. اعىندى اقسۋداي اعىلىپ توگىلگەن اقىننىڭ وسى ولەڭ جولدارىنان-اق ساكەننىڭ شىن قادىرىنە جەتكەن جاننىڭ وعان دەگەن ىستىق ىقىلاسىن اڭعاراسىڭ.
ەندى بەيىمبەت ءمايليننىڭ پىكىرىنە دەن قويايىق:
«...كوركەم ءسوز شەبەرى, سەنىڭ ەڭبەگىڭمەن جاقىن تانىسقانىم 17-جىلدىڭ باسى ەدى. ءالى ەسىمدە, تۇنگى اۋىلدىڭ تۇنشىققان سارىنىن سۋرەتتەگەن ءبىر شىعارماڭ سول جىلى «اباي» جۋرنالىنىڭ ەڭ اقتىق بەتىنە باسىلىپ ەدى. «اباي» جۋرنالىنىڭ سول سانىندا باسقا قانداي شىعارمانىڭ باسىلعانى ەشكىمنىڭ ەسىندە جوق شىعار, بىراق سەنىكى ۇمىتىلماستىق.
سەنىڭ شىعارماڭ ميلليونداعان قازاق ەڭبەكشىلەرىنە ارنالعان ەدى, ەڭبەكشىلەر جۇرتشىلىعى سەن سياقتى پرولەتاريات جازۋشىسىن – ءوز جازۋشىسىن تاني الدى. سەنىڭ شىعارماڭ ميلليوننىڭ قازىناسى بولدى. ساعان ەلىكتەپ مىڭداعان جاستار شىقتى».
«ساكەن اقىندىعىنىڭ زور قاسيەتى – شىنشىلدىعى» – دەيدى ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ. «ونىڭ شىعارمالارىنا بىتكەن سەزىمنىڭ بارلىعى دا ايقىن, اشىق. تۇتاس ءبىلىمدى, جوتالى تۇلعادان تۋاتىن كورنەكتى بۇتىندىگى بار سەزىمدەر. بەلگىلى شىعارمالارىنان ولەڭىن, اڭگىمەسىن, پوەماسىن الساق – بارلىعىندا دا ءسۇيۋى مەن اشۋى, ىرزالىعى مەن نارازىلىعى, ءۇمىتى مەن كۇدىگى ارقاشان بارىنشا شىن سەزىمنىڭ تولقىنى بوپ بىلىنەدى». («قازاق ادەبيەتى», 1936, 12 شىلدە).
ساكەن سەيفۋللين بارلىق جانردا قالام تەربەدى.
ول – قازاق ادەبيەتىندەگى «تار جول, تايعاق كەشۋ» سەكىلدى دۇبىرگە تولى دۇنيەنىڭ دۇرمەكتى وقيعالارىنان قۇرالعان كەڭ قۇلاشتى روماننىڭ, «كوكشەتاۋ» سەكىلدى كوركەم دە شوقتىقتى پوەمانىڭ اۆتورى بولۋىنىڭ ءوزى ساكەن ەسىمىن عاسىرلاردان عاسىرلارعا ارقالاپ اپارار ەدى. ساكەن ەسىمى ۇعىمعا عانا ەمەس, قازاق دەيتىن قاستەرلى جۇرتتىڭ جيىنتىق بەينەسىنە اينالىپ كەتكەندەي. ساكەننىڭ دوستارىنىڭ ءبىرى, ورىستىڭ بەلگىلى قالامگەرى گالينا سەرەبرياكوۆا: «... قازاقستاندا بارلىعى دا شەتسىز-شەكسىز, ۇلان-عايىر, قۇنارلى جەرى دە, مىڭعىرعان مالى دا, تاۋسىلماس قازىناسى مەن ارقىراپ اققان وزەندەرى دە, ەڭ باستىسى – تابيعات دارىندى اياماي بەرگەن ادامدارى دا – عاجايىپ.
مەن ساكەن سەيفۋلليندى وسى قازاقستاننىڭ كىشكەنە ءبىر بولىگى دەپ ۇقتىم. جانە ءوز حالقى مەن ەلىنە جان-تانىمەن بەرىلگەن ۇلكەن ازامات ەكەنىن ءبىلدىم» دەپ تەبىرەنەدى.
قازاقستاننىڭ كىشكەنە ءبىر بولىگى... قانداي تاماشا تەڭەۋ ەدى؟ ساكەنمەن تانىس-بىلىستىگىنىڭ وزىنە كەيىن سور بولىپ جابىسارىن گالينا سۇلۋ ءبىلدى مە ەكەن؟ قايران, زامان-اي, دەسەيشى.
ساكەن – قاي جاعىنان الىپ قاراساڭ دا بولمىسى بولەك, جاراتىلىسى جالقى ءبىرتۋار تۇلعا. 1914 جىلعى قازان قالاسىندا «وتكەن كۇندەر» اتتى العاشقى جىر جيناعى جارىق كورگەننەن باستاپ ونىڭ عۇمىرى, قايراتكەرلىك جولى, شىعارماشىلىق اسۋلارى ءبارى-ءبارى جۇرتىنىڭ كوز الدىندا ءوتتى. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس تۇسىندا ول بۇقارا حالىق جاعىندا بولدى. ساكەننىڭ قايراتكەر تۇلعا رەتىندە قالىپتاسا باستاۋى 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋ كەزەڭىندە اق گۆاردياشىلاردىڭ قولىنا ءتۇسىپ, اتامان اننەكوۆتىڭ ازاپ ۆاگونىندا, كولچاك تۇرمەسىندە ازاپ پەن قورلىق كورگەن تۇستارى قايراتى مۇقالماي, جىگەرى جاسىماي قايراۋداعى ۇستارانىڭ جۇزىندەي الماعايىپ زاماننىڭ زوبالاڭدارىمەن ەگەسكە تۇسكەندەي اسەردە قالاسىڭ.
جيىرماسىنشى جىلدارى ول قازاق كەڭەستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياسي-قوعامدىق ومىرىنە بەلسەنە ارالاستى. كازتسيك-ءتىڭ مۇشەسى, رەسپۋبليكا حالىق اعارتۋ كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى, قازاقستان حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى جانە تاعى باسقا تولىپ جاتقان قوعامدىق ىستەر عاسىر توعىسىندا, ەكى ءتۇرلى يدەيا, ەكى دۇنيە اراسىندا نار اتانداي جۇك ارقالاعان سەيفوللانىڭ ساكەنىنىڭ تۇعىرىن بيىكتەتە تۇسەدى.
ساكەن سەكىلدى تاعدىرلى تالانتتىڭ كەز كەلگەن شىعارماسى ءوز الدىنا زەردەلەپ, زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. جاراتىلىسىنان قايراتكەر تۇلعالار قاشاندا ءوز باعىتىن ءوزى ايقىنداپ, بولمىسقا بارلاۋ, بولاشاققا باعدار جاساعان. ونىڭ جاڭاشىلدىعىن, وزگەشە ىزدەنىستەرىن تۇسىنگىسى كەلمەگەن, بولماسا قاساقانا بۇرمالاعان پيعىلدار ول كەزدە دە از بولماعان. ساكەندى رەۆوليۋتسيونەر اقىن رەتىندە زەرتتەپ, عىلىمي ەڭبەك جازعان كورنەكتى عالىم ە.ىسمايىلوۆ اقىننىڭ كەيبىر شىعارمالارىن كوپە-كورنەۋ بۇرمالاۋشىلار بولعانىن ايتا كەلىپ, سول كەزدەگى قازاپپ باسشىلارىنىڭ ءبىرى م.قايىپنازاروۆتىڭ مىنانداي پىكىرىن كەلتىرەدى. «سوڭعى كەزدە باسىلىپ شىققان ساكەننىڭ «كوكشەتاۋى» سالت-سانا جاعىنان بارىپ تۇرعان زياندى كىتاپ. اقسۇيەكتەر ءداۋىرىن جىرلايدى. قازىرگى كوكشەتاۋداعى جاڭا سوتسيالدى قاتىناستى ايتپايدى». مىنە, اقىنعا دەگەن وكتەم ساياساتتىڭ كوزقاراسى. قاي زاماندا دا بيلىكتىڭ بيشىگى شىن اقىننىڭ ماڭدايىن دا, ماڭايىن دا وسىپ وتكەن. الگىندەي پىكىرلەردى ەستىگەن ساكەننىڭ ەت جۇرەگى ەزىلمەدى, جانى كۇيزەلمەدى دەيسىز بە؟
قازاق ادەبيەتىنىڭ كوزى ءتىرى ابىز اقساقالى, اكادەميك سەرىك قيراباەۆ «ساكەن تۋرالى جاڭا ءسوز» («قازاق ادەبيەتى», №38, 23 قىركۇيەك 1994 جىل) ماقالاسىندا: «ساكەن رەۆوليۋتسيانىڭ قىزىل تۋىن كوتەرىپ ادەبيەتكە كەلگەندە, قازاقستاندا ونىمەن قاتار تۇرار ادام بولمايتىن. جالعىزدىعىنا قاراماستان, ول جاڭا ادەبيەتتىڭ ۇرانشىسى بولدى, ونىڭ جاس كادرلارىن تاربيەلەپ, ولارعا باعىت سىلتەدى. ەڭبەكتەرىمەن جانە جاڭا قۇرىلعان جاس كۇشتەردى جيناپ, جاڭا ادەبيەتتىڭ نەگىزىن قالادى, قابىرعاسىن تۇرعىزدى, اياعىنان تىك قويدى. مۇنى قازاق ادەبيەتى زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ءبارى ايتقان, مويىنداعان. تاريحي بۇل باعاعا ەشكىم تالاسپايدى» دەپ ءتۇيىندى ءسوز ايتادى.
ساكەننىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى كەزىندە جازىلعان «ساكەننىڭ تاريحتاعى ورنى حاقىندا» ماقالاسىندا كورنەكتى ساكەنتانۋشى, پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆ: «... سونىمەن كەڭەس قۇلادى, پارتيا تارادى, كوممۋنيستىك يدەولوگيا مانسۇقتالىپ جاتىر. تاريحتاعى جاڭا بەت − كەڭەس زامانى دەگەننىڭ سەركەسى دە, ەركەسى دە, جىرشىسى دا, جارشىسى دا بولعان ساكەندى قايتەمىز؟ ونىڭ تاريحتاعى ورنى قايسى؟ قانداي ءىسىن قادىرلەپ, قانداي ءىسىن مانسۇقتايمىز؟»
وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنىڭ اۋزىمەن ايتىلعان وسى ساۋال ءالى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق.
ساكەن سەكىلدى تاعدىرلى تۇلعاعا جاڭا ۋاقىت, جاڭا ۇرپاقتىڭ كوزىمەن قاراۋ كەرەك. ونىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ, ەڭبەكتەرىن باسقاشا سارالاۋ – تەك مەرەيتويلار كەزىندە وتكىزىلەتىن شارا بولماۋعا ءتيىس. ساكەنگە قانداي دا ءبىر باعا بەرەردە سول ۋاقىتتاعى قازاق قوعامىنىڭ ساياسي ءومىرىن ەسكەرىپ, تاريح تارازىسىنا سالماسا بولمايدى.
ساكەننىڭ مەرەيتوي جىلى كەزىندە ايتار ويدىڭ ءبىر پاراسى وسى ەدى. وركەنى وسكىر وركەنيەتتى ەلدىڭ ورەندەرى سەيفوللانىڭ ساكەنىنىڭ اتىنا دا, زاتىنا دا شاڭ تۇسىرمەي كەلەر كۇندەردىڭ كوش-كەرۋەنىندە دە جۇرەك تۇكپىندە جارقىراتىپ ساقتاۋعا ءتيىس.
سەبەبى, اڭىز ساكەن, ابىز ساكەن, اقىن ساكەن – مەنىڭ حالقىمنىڭ رۋحى!
عالىم جايلىباي,
اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى,
«جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى
