كەرەگەسى كەڭ, بوساعاسى بەرىك
سارسەنبى, 18 قاڭتار 2012 7:01
ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان كەزدە جان-جاققا جول اشىلىپ, وزگە ۇلت وكىلدەرى تاريحي وتاندارىنا كەتىپ جاتتى. قازاق جەرىن وتانىم, ەلىم, ءۇيىم دەگەندەرى قالدى. شەتتە جۇرگەن اعايىندارىمىز دا اتامەكەنگە ورالا باستادى. ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت. قايتا ورالعان قازاقتىڭ ەندى ەشقايدا كەتپەيتىنى, ءوز ەلىندە بوساعا بەكىتەتىنى انىق ەدى. ال, تالاي جىلدار ۇيىمەن-ءۇيى كورشىلەس, بالالارى بىرگە ويناپ وسكەن, وزدەرى بىرگە قىزمەتتەس بولىپ ءبىر جەردە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرىن دە وگەيسىتپەي, ورتاق وتانعا بىرىكتىرۋ ەگەمەندىكتى ورنىقتىرۋدىڭ تاعى ءبىر ماقسات-مۇددەسىنە اينالدى.
سارسەنبى, 18 قاڭتار 2012 7:01
ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان كەزدە جان-جاققا جول اشىلىپ, وزگە ۇلت وكىلدەرى تاريحي وتاندارىنا كەتىپ جاتتى. قازاق جەرىن وتانىم, ەلىم, ءۇيىم دەگەندەرى قالدى. شەتتە جۇرگەن اعايىندارىمىز دا اتامەكەنگە ورالا باستادى. ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت. قايتا ورالعان قازاقتىڭ ەندى ەشقايدا كەتپەيتىنى, ءوز ەلىندە بوساعا بەكىتەتىنى انىق ەدى. ال, تالاي جىلدار ۇيىمەن-ءۇيى كورشىلەس, بالالارى بىرگە ويناپ وسكەن, وزدەرى بىرگە قىزمەتتەس بولىپ ءبىر جەردە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرىن دە وگەيسىتپەي, ورتاق وتانعا بىرىكتىرۋ ەگەمەندىكتى ورنىقتىرۋدىڭ تاعى ءبىر ماقسات-مۇددەسىنە اينالدى.ء سويتىپ, قازاقستان دەپ اتالاتىن جەردە تىنىشتىقتى ساقتاپ, ۇلتتار دوستىعىن نىعايتۋ ماقساتى قالىپتاستى. ەلباسىنىڭ ورتاق مۇددەگە جۇمىلدىرعان تاتۋلىق, ىنتىماقتاستىق, بەرىك دوستىقتى ساقتاۋ ساياساتى, ەل ىشىندە قولداۋ تاپتى.
بۇل كۇندەرى وتان, تاۋەلسىزدىك, تۇراقتىلىق, تۇراقتى دامۋ دەگەن ۇعىمدار ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ جۇرەك-جادىنان بەرىك ورىن العان. تاۋەلسىزدىك العانىنا جيىرما جىلداي ۋاقىت وتكەن, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سەكىلدى قوعامدىق ينستيتۋت قۇرىلعانىنا 17 جىلداي بولعان قازاقستاندا قحا-نىڭ ەلىمىزدىڭ مەملەكەت رەتىندە ورنىعۋىنا, وركەندەۋىنە, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋىندە قوسقان ۇلەسى از ەمەس. ەلىمىزدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بارلىق ۇلت وكىلدەرىنىڭ ەل مۇددەسىنە ورتاق وتان تىنىشتىعىن ويلاعان بىراۋىزدىلىقتارى, بىرلىكتەرى قۋانتادى. سولاردىڭ قاتارىندا وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋدا تىنىشتىقتى ساقتاۋدا ەلباسىنىڭ ءبىر جاعىنا شىعىسىپ, ونىڭ ساياساتىن جۇرگىزۋدە بەلسەندى قىزمەت اتقارۋدا. وتكەن عاسىرلاردا جەرىمىزگە كەلىپ قونىستانىپ قالعان ورىستار, ۋكرايندار, تاتارلار, بەلورۋستار قاتارىنا اۋىر جىلداردىڭ زوبالاڭى مەن تاعدىر تالكەگىنە تۇسكەن كورەيلەر, نەمىستەر, پولياكتار, چەشەندەر, ينگۋشتار, قاراشايلار, بالقارلار, تاعى باسقالارى كەلىپ قوسىلدى. كوپشىلىك ۇلت وكىلدەرىنىڭ يندۋستريالاندىرۋ تىڭ يگەرۋ جىلدارى كەلىپ, ەلىمىزدى ءوزىمنىڭ وتانىم دەپ تۇرىپ قالعاندارى دا بەلگىلى.
العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, 1996 جىلى وبلىستا پولياكتاردىڭ «پولونيا «ۇلتتىق ەتنومادەني بىرلەستىگى قۇرىلدى. وسى بىرلەستىكتىڭ توراعاسى ۆيتالي سۆينتسيتسكيدىڭ ايتۋىنشا, 41-جىلدارى جەر اۋدارىلىپ كەلگەن پولياكتار قيىن كۇندەرى قازاق جەرىنەن پانا تاپتى. وسى كۇنى وبلىستا تۇرىپ جاتقان مىڭ جارىمعا جۋىق پولياكتىڭ اكە-شەشە, تۋىسقاندارى وسىندا جەرلەنگەن. وتكەن زوبالاڭ كۇندەردى كىم ۇمىتا السىن, «پولونيا» بىرلەستىگى اتا-انالارىنىڭ قۇرمەتىنە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتتى. سونىمەن قاتار, پولشانىڭ پوزنان, بىگدوش قالالارىمەن بايلانىس جاسايدى. ۇل-قىزدارى بىرلەستىكتە انا تىلدەرىن ۇيرەنىپ, سالت-داستۇرلەرىن بىلە باستادى…
ال ماريا زەملەۆسكايا بولسا, ۇلتتىق «جاڭعىرۋ» مەكتەبى پولياك ءتىلى ءبولىمىنىڭ ۇستازى, پولشا ازاماتشاسى. جىل سايىن وبلىس ورتالىعىنداعى ۇلتتىق جاڭعىرۋ مەكتەبىنە كەلىپ تۇرادى. فيلولوگ. سوندىقتان كەز كەلگەن ۇلت ءۇشىن ونىڭ بايلىعى – ءتىلىنىڭ ماڭىزى قانداي ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى. «بۇگىندە الەم قازاقستاندى ىنتىماعى مەن بىرلىگى جاراسقان ءبىرتۇتاس ەل دەپ بىلەدى», دەيدى ول.
«ەلپيدا» گرەك ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى ليۋدميلا يفاندوپۋلونىڭ ايتۋىنشا, بىرلەستىكتە 400-گە جۋىق گرەك بار ەكەن. ۇلكەندەر ءوز بىلەتىندەرىن كىشكەنتايلارىنا ۇيرەتەدى. گرەكيا ەلشىلىگىمەن بايلانىستا. «باسقا بىرلەستىكتەرمەن ءبىزدى بىرىكتىرىپ, باسىمىزدى قوساتىن نارسە – ول بىرلىك, تاتۋلىق», دەيدى ل.يفاندوپۋلو. ال اقتوعاي اۋدانى حاركوۆ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, چەشەن-ينگۋش ەتنو-مادەني بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى ەليك اليسۋلتانوۆ سوناۋ قيىن-قىستاۋ كەزدە ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنە پانا بولعان قازاق حالقىنا العىس بىلدىرەدى. ول قۋعىن-سۇرگىن كۋاگەرلەرىنىڭ ەستەلىكتەرىن كىتاپ ەتىپ شىعارۋ ۇسىنىسىن جەتكىزدى. وبلىستىق فيليالدىڭ بەلسەندى مۇشەسى الەكساندر ۆەرەششاك اتا-انام 1957 جىلى قازاقستانعا كەلدى. باياناۋىلدىقتار ءۇش بالالى اكە-شەشەمدى باۋىرىنا باستى. اۋىلدا تۇرىپ, ءتىلدى ۇيرەندىك, دەيدى. 2009 جىلى وبلىستاعى ت.شەۆچەنكو اتىنداعى ۋكراين مادەنيەتى سەرىكتەستىگىنىڭ توراعاسى ميحايل پاريپسامەن بىرگە كيەۆ قالاسىنا بارعان. قازاق ونەرىنە قۇشتار ەكەنىن ايتادى.
«سول كەزدە ەلشىلەر الدىندا قازاق ونەرىن پاش ەتىپ, دومبىرامەن ءان سالعانىمدا, جۇرت تاڭقالىستى. ولار مەنەن: ء«وزىڭ – ۋكراينسىڭ. قازاقشا سويلەيسىڭ. ول جاقتا سوندا ۇلتشىلدىق بار ما, وزگە ۇلت وكىلدەرىنە قىسىمشىلىق جاسالماي ما؟» دەگەن ساۋالدارىن قويدى. ال مەن بولسام ەلىمىزدە ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرەتىنىن, سونداي-اق ءار ۇلتتىڭ ءوزىنىڭ مادەنيەتىن, انا ءتىلىن ناسيحاتتاۋعا ەشقانداي شەكتەۋ جوق ەكەنىن جەتكىزدىم», دەيدى ا.ۆەرەششاك. ال اقسۋ قالالىق سلاۆيان مادەنيەتى ورتالىعىنىڭ مۇشەسى يۋري مونزيكوۆ بولسا, ءوزىنىڭ وبلىستاعى سلاۆيان مادەنيەتى ورتالىعىنداعى «رۋسسكيە ۋزورى» انسامبلىمەن كوپتەگەن ەلدەردى ارالاسا دا, تۋعان جەرى – ەرتىس ءوڭىرىن, پاۆلوداردى ساعىنىپ, ورالعانشا اسىق بولاتىنىن ايتادى. ال, احمەت دزەيتوۆ بولسا, ەكىباستۇز قالاسىنىڭ «ۆايناح» چەشەن-ينگۋش ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى. وبلىستا چەشەن-ينگۋش ۇلتىنىڭ 4 مىڭ وكىلى ءومىر سۇرۋدە. ۇلتىمىزدىڭ تاريحىن, سالت-داستۇرلەرى مەن ءتىلىن قۇرمەت تۇتۋعا, سونداي-اق قازاق مادەنيەتىنە قۇرمەتپەن قاراۋعا تاربيەلەۋ ماقساتىندا چەشەن-ينگۋشتار بىرلەستىك اياسىنا بىرىكتى, دەيدى ول. مىسالى, «ۆوزروجدەنيە» نەمىستەر قوعامىنىڭ مۇشەسى يۆان كوحتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى بەس جىل ىشىندە ەلىمىزگە كوپتەگەن بۇرىنعى وتانداستارىمىز – نەمىستەر قايتا ورالعان كورىنەدى. «بۇل – ءبىزدىڭ وتانداستارىمىزدىڭ كەلەر ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن ەلىمىزبەن بايلانىستىرىپ وتىرعاندىعىنىڭ دالەلى. ءبىز وسى جەردە ءومىر ءسۇرىپ, قالاعان ىسىمىزبەن اينالىسا الامىز. گەرمانيامەن بايلانىسىمىزدى ۇزبەي, مادەنيەتىمىزدى دامىتۋدامىز. بىلتىر ەكىباستۇز قالاسىندا تۇراتىن نەمىستەر وتباسىندا ۆيلەن, گەنريح, ەلەن دەگەن ۇشەم دۇنيەگە كەلدى», دەيدى ي.كوح. رومان پاك, قازاقستان كورەيلەرى قاۋىمداستىعى وبلىستىق فيليالىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى. ول ءتورت جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى جاستار قاناتىنىڭ جەتەكشىسى قىزمەتىن اتقارادى. كورەيلەردىڭ رۋحاني مادەنيەتىن دامىتىپ, ناسيحاتتاۋ جولىندا جاستاردىڭ دا قوسار ۇلەسى باسىم. ء«بىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز – ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق, كونفەسسياارالىق تاتۋلىق پەن بىرلىكتى ساقتاۋ», دەيدى ر.پاك.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا وبلىس ورتالىعىنداعى كۋتۋزوۆ كوشەسى بويىندا ەتنومادەني بىرلەستىكتەر اللەيا-الاڭى اشىلدى. اللەيادا شاعىن تۇردەگى كەسكىندەلگەن ءاربىر ەتنوبىرلەستىكتەردىڭ ۇلتتىق بولمىسىنا ساي جاسالعان مۇسىندەر بار. اللەيا قالالىقتاردىڭ دەمالىس ورنىنا اينالدى. وسىدان ءۇش جىلداي ۋاقىت بۇرىن «دوستىق ءۇيىنىڭ» پايدالانۋعا بەرىلۋ سالتاناتتى راسىمىنە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىستى. بۇل كۇندەرى «دوستىق ۇيىندە» وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ حاتشىلىعى, 18 ەتنومادەني بىرلەستىك, اسسامبلەياسىنىڭ جاستار بىرلەستىگى, ۇلتتىق وركەندەۋ مەكتەبى, 9 قالالىق ەتنومادەني بىرلەستىك, 30-عا جۋىق اۋدان, اۋىلداردا فيليالدارى, جاستاردىڭ 14 ەتنوبىرلەستىگى جۇمىس ىستەيدى. وتكەن جىلى جاز ايلارىندا بۇل بىرلەستىكتەر قاتارىنا قىرعىزدار مەن ۇيعىرلاردىڭ بىرلەستىكتەرى قوسىلدى. 1996 جىلى اشىلعان ۇلتتىق «جاڭعىرۋ» مەكتەبىندە قازىر 17 ەتنوستىڭ ۇل-قىزدارى, اتاپ ايتقاندا, 600-گە جۋىق وقۋشىلار وزدەرىنىڭ انا-تىلدەرىن, سالت-داستۇرلەرىن, تاريحىن وقىپ ۇيرەنۋدە. قازىر قازاق ءتىلى دە وقىتىلا باستاعان. سونىمەن قاتار, 20 ەتنوستىڭ مادەنيەتىن دارىپتەيتىن 42 شىعارماشىلىق ۇجىم جۇمىس ىستەيدى. بىلتىرعى مامىر ايىندا «ماقساتى ءبىردىڭ – رۋحى ءبىر» ۇرانىمەن «دوستىق. بىرلىك. تاۋەلسىزدىك» اتتى ەتنوستىق توپتاردىڭ ءحىV وبلىستىق فەستيۆالى ءوتتى.
سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتە وبلىستىق اسسامبلەيانىڭ فيليالى قۇرىلعان. بىرنەشە جىل قاتارىنان بەلسەندى جاستاردىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم الۋى ءۇشىن رەكتور ەرلان ارىننىڭ گرانتى ءبولىنىپ كەلەدى. ال «دوستىق ءۇيى» مادەني-ساۋىق ورتالىعىندا ءومىر بەلسەندى تۇردە قىزىققا تولى. تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن كلۋبتاردا ساباقتار وتەدى, 18 ۆوكالدىق حور مەن 16 حورەوگرافيالىق ۇجىمعا ءارتۇرلى جاستاعى ادامدار كەلەدى. مۇندا 300 ورىنعا ارنالعان كونتسەرت زالى بار. جاقىندا ء«بىز تۇراتىن ءۇي» اتتى كىتاپ جارىققا شىقتى. شەكارالاس ىنتىماقتاستىقتىڭ «بىرلىك – ەدينستۆو.kz» حالىقارالىق جاستار ەتنومادەني فورۋمى ءوتتى.
مادەني-اقپاراتتىق سالا ارقىلى تولەرانتتىلىققا, ياعني توزىمدىلىككە تاربيەلەۋ جۇمىستارى تۇراقتى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. وبلىس ورتالىعىنداعى «دوستىق» ءۇيى جانىنان مەديا-ورتالىق اشىلعان. ەتنومادەني بىرلەستىكتەر ء«تىل – قاتىناس قۇرالى» اتتى رەسپۋبليكالىق تىلدەر فەستيۆالىنە قاتىستى. ال «شەۆچەنكو اتىنداعى ۋكراين مادەنيەتى قوعامداستىعى» قوعامدىق بىرلەستىگى «ەرتىس بويىنداعى دومبىرا مەن بوندۋرا داۋىسى» اتتى شىعارماشىلىق كەش وتكىزدى. ەكىباستۇز قالاسىندا «دوستىق ءۇيى», شارباقتى اۋدانىندا ەۆرەيلەردىڭ «مەركاس» ەتنومادەني بىرلەستىگى اشىلعان. اتالعان اۋداننىڭ ورلوۆ اۋىلىندا ۋكراين ۇلتىنىڭ وكىلدەرى كوپ تۇرادى. قازىر بۇل اۋىلدا قازاق جانە ۋكراين تىلىندە ءان ايتاتىن «كرينيتسى» اتتى انسامبل بار.
وسىنداي بىرلىكتى, بەرەكەلى تىنىس-تىرشىلىككە اۋەلدەن باس بولعان وبلىستا ەكى ادام بولدى. ءبىرى وسى كۇنگە دەيىن ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وكىلدەرى تەبىرەنە, ساعىنا ەسكە الاتىن مارقۇم قانات ءدارجۇمان ۇلى. جاقسى ادامنىڭ سوڭىندا جىلى ءسوز, ۇلاعاتتى ەستەلىكتەر قالدى. وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جۇمىسىنىڭ اياعىنان قاز تۇرۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. وزگە ۇلت وكىلدەرى كوپ تۇراتىن وبلىستاعى تىنىشتىق پەن بىرلىك, تاتۋلىق, دوستىق ءۇشىن ەڭبەك ەتتى. ەكىنشىسى ءوزىمىزدىڭ زارا اپامىز. اق كيمەشەگىن كيىپ الىپ, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر قۇرىلىپ جاتقان كەزدەن باستاپ, تىنىمسىز بەلسەنە ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. بارلىق ەتنوستار وسى ءبىر اپامىزدىڭ دا اينالاسىندا جۇرەدى. اتالعان ەكى ادام دوستىق تۋىن كوتەرگەن وسى ورتالىقتىڭ قوزعالماس قازىعى ىسپەتتى. بۇل جاقسى جول ونەگەسىن بۇگىندە گۇلبارام ناۋرىزباەۆا, يديات ابدىحالىقوۆ جالعاستىرىپ كەلەدى. ورتاق ىسكە جۇمىلعان, ءمان-ماقساتى ۇلكەن وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن بۇل كۇندەرى سەيسەنباي جەتپىسباەۆ باسقارادى.
فاريدا بىقاي.
پاۆلودار.
