فوتونى تۇسىرگەن سارسەنبەك قىزايبەك ۇلى
جۇيرىك باپتاۋ – تۇپتەپ كەلگەندە اتتى شىنىقتىرۋ دەگەن ءسوز. ياعني, جۇيرىكتى باپتاپ, جاراتۋداعى ماقسات – ونى ەڭ الدىمەن شاباتىن كۇيگە جەتكىزۋ كەرەك. جۇيرىك باپتاۋعا دەن قويعان ادام اۋەلى, باپتاۋعا ۇستاعان جىلقىسىنىڭ جاي-جاپسارىن جاقسى ءبىلۋى كەرەك. جۇيرىكتىڭ تابيعاتىنا, بىتىمىنە, سيپاتىنا بايلانىستى ونى جاراتۋ, باپتاۋ ادىستەرى دە ءار الۋان بولادى. ويتكەنى, قازاقى جىلقىنىڭ ىشىندە ءارتۇرلى جاراتۋدى سۇيەتىنى بار. ءبارىن ءبىر تاسىلمەن باپتاۋ قاتە. ويتكەنى, ءاربىر ات ءبىر-ءبىر الەم. ونىڭ تابيعي مىنەزى باپ تىلەۋ ەرەكشەلىگى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. سول سياقتى, ءاربىر اتبەگىنىڭ ات باپتاۋ ءادىس-ءتاسىلى ءار باسقا.
جۇيرىك جىلقى جەرگىلىكتى تابيعاتىنا, جايىلعان جەرىنە, ورنالاسقان مەكەنىنە قاراي باپتالادى. الدىمەن ونىڭ تۇقىم-تەگىنە, ءبىتىم-نىشاندارىنا نازار اۋدارعان ءجون. ويتكەنى, بايىرعى قازاق جىلقىسى ءبىر قالىپقا قۇيىپ قويعانداي بىركەلكى جاساندى تۇقىم ەمەس. سوندىقتان دا, ءارتۇرلى جاراتۋدى سۇيەتىن, ءار الۋان جۇيرىكتەر بولۋى زاڭدىلىق. ءبىرى توقجاراۋ كۇيىندە جاقسى شاپسا, ەندى ءبىرى ابدەن جەڭىلدەپ ءىش تارتىپ, جاراعان جاعدايدا جاقسى شابادى. قايسى ءبىرى قابىرعاسىنىڭ جىگى بىلىنبەي, جاڭبىرلىعى وسىلماي سەمىز قالپىندا بابى قانسا, كەيبىرەۋلەرى ابدەن ارىپ, ارسا-ارساسى شىعىپ, قابىرعاسى ىرسيىپ ارىعاندا جاقسى شابادى.
سول سەبەپتى, سەمىزدەۋ جۇيرىكتى ارىقتاتامىن دەپ ءجيى-ءجيى تاڭاسىرىپ نەمەسە سۋعا سالىپ توڭدىرۋ ءىسى قاتەلىككە ۇرىندىرۋى مۇمكىن. تەر الۋدىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ ورىنسىز شاپقىلاۋدان دا ساق بولعان ءجون. اۋەلى, باپتاۋعا ۇستاعان جۇيرىكتى اياڭداتىپ, جەلدىرىپ, قىسقا شاپقىن جاساۋ ارقىلى جاراتۋ – ونىڭ تىنىسىنىڭ كەڭەيۋىنە, بۇلشىق ەتتەرىنىڭ شيراۋىنا, ءسىڭىرىنىڭ سوزىلماي بەكۋىنە, تۇلا بويىن اۋىرلاتقان اششى تەرىنىڭ دۇرىس شىعۋىنا سەپ.
اتبەگى اۋەلى جۇيرىكتىڭ – قارا ەتتىلىگىن نەمەسە ماي ەتتىلىگىن جازباي تانۋى ءتيىس. جاياسى جالپايىپ, جونى تىرسيىپ تۇراتىن ق ۇلىن ساۋىر قارا ەتتى جۇيرىكتەردى جاراتىپ, ارىتامىن دەپ جىلىك مايىن ءۇزىپ الۋ نەمەسە ولپى-سولپى, ارقاسى اربيعان, قابىرعاسى ىرسيعان, كەلبەتى جۇپىنى بىراق ءىش مايىنان ارىلماعان جۇيرىكتى ارىپ كەتكەن ەكەن دەپ قاتەلەسۋ وپ-وڭاي.
جۇيرىكتىڭ بابى جىلىندا
قازاقتا: «جۇيرىكتىڭ بابى جىلىندا» دەگەن ءسوز بار. بۇل تىركەستىڭ ماعىناسى: جۇيرىكتى جاراتۋ ءىسى جازدىڭ 40 كۇن شىلدەسىندە (ماۋسىم-شىلدە ايلارىنداعى شۋاقتى كۇندەردى ايتادى) بايلاپ-باپتاپ جارىسقا قوسۋمەن شەكتەلمەي, بايگە اتتىڭ بابىن جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە ءجىتى قاداعالاپ, باقىلاۋدى ايتادى.
شىن جۇيرىكتىڭ بابىن جىل بويى بۇزباعان ءجون. ناعىز اتبەگىلەر جۇيرىكتى جىل بويى باپتاعان. مىسالى, قىستا كوك جوڭىشقا, اق س ۇلى بەرىپ سەمىرتەدى. سودان سوڭ كوكتەمگى قار سۋىمەن ءبىراز كۇن ورىسكە جىبەرىپ, سارى شوپكە جايادى. تەك قارا ەتىن قالدىرىپ, ءىش مايى مەن قازىسىن جەڭىلدەتەتىن بولعان.
جۇيرىك جىلقىنى باپتاۋدان باسقا ۋاقىتتاردا قيناماي, اياق-قولىنا اقاۋ تۇسىرمەي ءمىنىپ جۇرەدى. تاجىريبەلى اتبەگىلەردىڭ ايتۋى بويىنشا, جىلدىڭ 365 تاۋلىگىنىڭ 150 كۇنىندە جۇيرىكتى كادىمگى كۇندەلىكتى مىنىسكە سالعان دۇرىس. 150 تاۋلىك دەگەنىمىز – 5 اي. وسى بەس ايدىڭ ءبىر ايى جازعى باپتاۋ مەرزىمى. تامىز-قىركۇيەك ايلارىندا جازداي بايلانعان جۇيرىكتى ۇيىرگە جىبەرىپ سەمىرتەدى. قازان ايىندا قولعا ۇستاپ, جەڭىل-جەلپى جۇرىسكە سالىپ, بىرنەشە رەت تاڭاسىرىپ بايقايدى. ودان كەيىن قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا جىلقىعا بوس جىبەرەدى. قاڭتار-اقپان ايلارى تۋعان سوڭ قولدا ۇستاپ, ءارى-ءسارى قيناماي ءمىنىپ, جەڭىل تەرىن الۋ ارقىلى بويىنداعى ارتىق-اۋىس زاتتاردان (شلاگ) ارىلتادى.
دەنەسى كىشكەنتاي ق ۇلىن ساۋىر جۇيرىكتەر ەتكە سۇيەنىپ شاباتىندىقتان اركەز سەمىزدىكتى سۇيەدى. بۇلاردى 15-20 كۇن جاراتىپ 4 رەت تەرلەتىپ, تاڭ اسىرسا جەتىپ جاتىر. ال, ەتكە تۇتقىر, قول-اياعى دىڭگەكتەي ساقا جۇيرىكتەردى كەمىندە 30 - 35 كۇن جاراتىپ, 7-8 رەت قاراجارىسقا سالىپ تەرلەتىپ, تاڭ اسىرۋ كەرەك.
كوكتەمنىڭ ءساۋىر-مامىر ايلارىندا ءبىر ايعا جۋىق قولدا ۇستاپ قىستىڭ سۋىق كۇندەرى اقاۋ العان سىڭىرلەرىن سوزدىرىپ, اياق-قولىنىڭ بۇلشىق ەتىن شيراتادى. وسىلاي قامداعان جۇيرىكتىڭ ءىشى مولشەردەن تىس مايلانبايدى, كۇش-قۋاتى كەمىمەي قالپىن ساقتايدى.
ءار مەزگىل سايىن ۇيىردە جۇرگەن جۇيرىكتى قايتا-قايتا ۇستاپ مىنىسكە سالۋدىڭ ءمانى – دەنەسىنە جينالعان بوس سۋدان تەرلەتۋ ارقىلى ارىلتىپ, مايىن قارا ەتىنە ءسىڭىرۋ بولىپ تابىلادى.
سەمىز, قوڭدى جىلقىنىڭ بابى ۇزاققا سوزىلادى. ونداي جۇيرىكتى ۇستاعان ساتتەن باستاپ العاشقى 24 تاۋلىك ىشىندە: 7 دۇركىن ارامتەرىن الىپ, 3 دۇركىن قاراجارىسقا سالادى. ودان كەيىنگى 20 تاۋلىكتە: 5 دۇركىن قىسقا شاپقىن (6-12 شاقىرىمعا 4-5 جىلقىنى اۋىزدىق تالاستىرىپ شاپتىرۋ) جاساپ, 2 دۇركىن قاراجارىسقا قاتىستىرادى. كەلەسى 15 تاۋلىك ىشىندە: 2 دۇركىن قىسقا شاپقىن, 1 دۇركىن قاراجارىسقا قاتىستىرادى.
جالپى كوشپەلىلەردىڭ جۇيرىك باپتاۋ, ياعني, اتبەگىلەردىڭ ات جاراتۋ مەرزىمى: جاسى جەتكەن, جىل سايىن باپتالىپ ۇيرەنگەن ساقا جۇيرىكتەردى 30-40 كۇن بايلاپ, 5-6 دۇركىن تەرىن الىپ, 10-13 دۇركىن بوي جازدىرىپ ء(ارتۇرلى قاراجارىستار) شاپتىرادى.
دونەن جانە بەستى جۇيرىكتەردى باپتاعاندا: 15 تاۋلىك ىشىندە 3-4 مارتە تەرىن الىپ, 5-7 دۇركىن جارىسقا سالادى. قۇنان-تايلاردى باپتاعاندا: 3 دۇركىن تەرىن الىپ, 4-5 دۇركىن جارىسقا جىبەرەدى.
ات باپتاۋدىڭ مەرزىمى مەن ءادىس-ءتاسىلى جىلدىڭ ءارتۇرلى مەزگىلىنە بايلانىستى (قىس, جاز, كوكتەم, كۇز) وزگەرىپ تۇرادى. وسى جايدى تولىق مەڭگەرگەن ادامدى «ناعىز اتبەگى» دەپ ەسەپتەگەن.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
