سوڭعى ون جىلدا اسكەردەگى قىلمىس ەكى ەسە تومەندەدى. اسكەري سالا سوڭعى جىلدارى قاشقىندىق, ءبولىمدى ءوز بەتىمەن تاستاپ كەتۋ جانە اسكەري م ۇلىكتى جوعالتۋ سياقتى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردان تولىعىمەن ارىلعان. ارينە, ادەتتە اسكەري سالا باسشىلىعى ءتاۋىر كورسەتكىشتەردى ماقتانىشپەن ايتىپ, ەسەپ-قيساپتارىندا ءولىم-ءجىتىم, الىمجەتتىك پەن باسقا دا وعاش ارەكەتتەردى جاسىرىپ قالۋعا تىرىسادى. بىراق «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدىنىڭ» كەرى كەلىپ, ۇساق-تۇيەك سانالاتىن وقيعالاردىڭ ءوزى قورعانىس سالاسىنىڭ حالىقارالىق بەدەلىنە دە كەرى اسەرىن تيگىزەرى انىق.
رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا, بىلتىر اسكەردەگى اۋىر قىلمىستاردىڭ سانى 132-دەن 98-گە (26%), ال اسا اۋىر قىلمىستار 5-تەن 2-گە دەيىن (60%) تومەندەگەن. بىراق بۇل كورسەتكىشكە توقمەيىلسۋگە بولماس. ويتكەنى اسكەري ۆەدومستۆولاردا قارۋ مەن وق-دارىلەردىڭ ساقتالۋى, اسكەردىڭ ۇرىسقا ازىرلىگى, مەملەكەتتىك شەكارانى كۇزەتۋ, ازاماتتاردى اسكەري قىزمەتكە شاقىرتۋ مەن اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋى سالاسىنداعى كەمشىلىكتەر كوپتەپ تىركەلگەن. باس اسكەري پروكۋراتۋرانىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, قابىلدانىپ جاتقان شارالارعا قاراماستان, اسكەري ءتارتىپتى نىعايتۋ قىزمەتىندە شەشىلمەگەن ماسەلەلەر جەتىپ-ارتىلادى. وسى رەتتە, اسكەري سالادا, ونىڭ ىشىندە قورعانىس ىستەرى دەپارتامەنتتەرىندەگى سىبايلاس جەمقورلىق نەمەسە پاراقورلىققا قاتىستى بىرەر دەرەكتى ايتۋعا بولادى.
ماسەلەن, وتكەن جىلدارداعى دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتىپ قارار بولساق, بىلتىر سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ۇلتتىق بيۋرو قىزىلوردا وبلىستىق قورعانىس ىستەرى دەپارتامەنتىنىڭ باستىعىن 600 مىڭ تەڭگە پارا الدى دەپ ايىپتادى. ول كەزەكتى اسكەري شەن بەرۋ, تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتۋ جانە قىزمەتتە قامقورلىق كورسەتۋ ءۇشىن قىزمەتتەستەرىنەن 20 مىڭ مەن 150 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا پارا الىپ وتىرعان دەگەن كۇدىككە ىلىكتى. ال اتىراۋ قالالىق قورعانىس ىستەرى باسقارماسىنىڭ باستىعى دا جەكە تۇلعانىڭ ۋاقتىلى اسكەري ەسەپكە تۇرماعاندىعى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتپاۋ جانە جاسى كەلگەننەن كەيىن اسكەري بيلەت بەرۋ ءۇشىن 70 مىڭ تەڭگە الدى دەگەن كۇدىكپەن تۇتىلدى. سونداي-اق جەمقورلىققا قارسى قۇرىلىم بۇرىنعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى سايرام اۋدانىنىڭ اسكەرگە شاقىرۋ قىزمەتىنىڭ باستىعىن جەرگىلىكتى تۇرعىندى اسكەري بورىشىن وتەۋدەن بوساتىپ جانە وعان اسكەري بيلەت جاساپ بەرۋ ءۇشىن 35 مىڭ تەڭگە پارا الدى دەگەن كۇدىكپەن ۇستالدى.
ەڭ جامانى اسكەرگە جىبەرىپ-جىبەرمەۋ, زاڭسىز اسكەري بيلەت بەرۋ, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتپاۋ ءتارىزدى زاڭسىزدىقتار ابدەن جۇيەلەنىپ, زاڭداستىرىلعانداي اسەر قالدىرادى. ال ەڭ سوراقىسى, بۇل – ۇستالعاندار عانا, سوندا ازىرگە ۇستالماعاندار قانشا؟
باس اسكەري پروكۋراتۋرانىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, بىلتىر سىبايلاس جەمقورلىق بويىنشا قىلمىس 34 پايىزعا نەمەسە 94-تەن 62-گە دەيىن تومەندەگەن.
قورعانىستىڭ ولشەمى تەك قاراجات ەمەس
قازاق جاستارىنىڭ جۇرەگىنە وتانشىلدىق سەزىمىن ۇيالاتىپ, ەرلىك پەن ورلىكتىڭ ۇلگىسى رەتىندە مىسال قىلاتىن باتىرلاردان ءبىزدىڭ حالقىمىز كەندە ەمەس. العاشقى اسكەري داستانعا ارقاۋ بولعان قوبىلاندى باتىر مەن داڭقتى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ارالىعىندا تالاي ەرلەرىمىز وتان قورعاۋدىڭ بىرەگەي ۇلگىسىن كورسەتتى. سوندىقتان اسكەري الەۋەتتى تەك قارۋلى كۇشتەردىڭ قارجىلاندىرۋىمەن ولشەۋ اسا ادىلەتتى بولا قويماس. قازىر ەلىمىزدىڭ قورعانىس سالاسىنا ون ەكى نولدىك تسيفرلارعا تەڭ قاراجات بولىنۋدە.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ حالىقارالىق ىستەر قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, گەنەرال-لەيتەنانت اباي تاسبولاتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر قارۋلى كۇشتەردىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل.
– قورعانىس سالاسىنىڭ بۇگىنگى احۋالىنا باعا بەرۋ ءۇشىن, وتكەن شاققا دا قاراۋ ارتىقتىق ەتپەيدى. ماسەلەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى كەشەندى اسكەري جاتتىعۋ وتكىزۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولاتىن. قارۋ-جاراقتىڭ, اسكەري تەحنيكانىڭ باسىن قۇراپ, جانارمايدى شەلەكتەپ جيناپ, جىلىنا ءبىر رەت قانا جاتتىعۋ وتكىزىلەتىن. قازىر ونداي ۇلكەندى-كىشىلى ءىس-شارالار كۇنى-ءتۇنى ءجۇرىپ جاتىر. ەڭ باستىسى, ماسەلەن, 2002 جىلى قورعانىس سالاسىنىڭ بيۋدجەتى 9 ملرد تەڭگەنىڭ شاماسىندا بولسا, قازىر 360 ملرد تەڭگەگە جەتتى, – دەيدى ا.تاسبولاتوۆ.
دەمەك, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ قارجىلىق قيىنشىلىقتاردان قۇتىلىپ, قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى جۇكتەگەن مىندەتتەردى ابىرويمەن اتقارۋعا شاماسى جەتەدى.
ستاتيستيكا سويلەسە
ءبىر ماسەلە انىق. قازىرگى جاستاردىڭ اراسىندا اسكەري بورىشىن وتەۋگە قۇلشىنىپ وتىرعاندار از ەمەس. بىراق بۇل ۇمتىلىستىڭ ارتىندا وتانشىلدىق سەزىممەن قاتار, پەندەشىلىكتىڭ دە سيپاتى بارىن مويىنداۋ كەرەك. ويتكەنى پوليتسيادان باستاپ, قاراپايىم كۇزەتشى, ءتىپتى بىرقاتار مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە تەك اسكەري بيلەتى بار ادامدار عانا قابىلداناتىندىقتان, بۇرىنعى قاشىپ-پىسۋ, «اق بيلەت» دەگەندەر جايىنا قالدى. ەرتەرەكتە بالاسىن اسكەردەن قالدىرۋ ءۇشىن ايانبايتىن اتا-انا, قازىر ۇلدارىن اسكەرگە جىبەرۋ ءۇشىن جانىن سالادى. ءتىپتى وسى ارادا «بارماق باستى, كوز قىستى» ارەكەتتەرىنىڭ دە تىركەلەتىنى بەلگىلى. ويتكەنى سۇرانىس بار. وسى سۇرانىستى, سونداي-اق اسكەر ساپىنداعى ءولىم-ءجىتىمدى ازايتۋ ماقساتىندا اسكەرگە شاقىرىلۋشىلارعا قويىلار تالاپ تا كۇشەيدى. ولاردىڭ ەڭ باستىسى – بوزبالالاردىڭ دەنساۋلىق جاعدايى.
وسى ورايدا, قازاقستان قارۋلى كۇشتەرى باس شتابى ۇيىمداستىرۋ – جۇمىلدىرۋ جۇمىستارى دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, پولكوۆنيك ارداق كۋكاتوۆتان اسكەرگە شاقىرىلۋشىلاردىڭ 2018 جىلعى مەديتسينالىق كوميسسيا كورسەتكىشتەرىمەن تانىستىق. ناقتى دەرەك مىناداي: بىلتىر اسكەرگە شاقىرىلعانداردىڭ 79,1 پايىزى جارامدى دەپ تانىلعان. 10,5 پايىزى اسكەر قاتارىنا جاراماي قالعان. ال جاستاردىڭ 10,4 پايىزى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ۋاقىتشا شاقىرۋ مەرزىمىنە كەرى شەگەرىلگەن.
– اسكەرگە جاراماي قالعاندارعا ىشكى ورگانداردىڭ سىرقاتى, حيرۋرگيالىق جانە نەۆرولوگيالىق اۋرۋلار تۇساۋ بولدى, – دەيدى ا.كۋكاتوۆ.
رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەرگە تالداۋ جاساساق, اسكەرگە جارامدى جاستار ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە كوپتەپ شوعىرلانعان سياقتى. ويتكەنى تۇركىستان وبلىسىنان اسكەرگە شاقىرىلاتىندار سانى باسقا وڭىرلەردەن اناعۇرلىم كوپ. ماسەلەن, قاتارداعى وبلىستار جىلىنا شامامەن 1,5 مىڭ جىگىتتى اسكەر ساپىنا قوسىپ وتىرسا, بۇل وڭىردەن اسكەرگە اتتاناتىندار سانى 4 مىڭنان اسادى.
ال بۇل جىگىتتەر اسكەر ساپىندا ءبىر جىلدا نە ۇيرەنەدى جانە قازىر اقىلى نەگىزدە «اسكەري بيلەت» الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن اسكەري-تەحنيكالىق مەكتەپتىڭ قاجەتى قانشا دەگەن ساۋالداردى اسكەري عالىم اباي تاسبولاتوۆقا كولدەنەڭ تارتتىق.
– قورعانىس سالاسىنىڭ باستى مىندەتى – ەلباسى تاپسىرماسى بويىنشا كاسىبي اسكەر قۇرۋ. سوندىقتان اسكەردەگى اۋىر جانە جاۋاپتى مىندەتتەر كەلىسىمشارت نەگىزىندە قىزمەت جاسايتىن كاسىبي اسكەريلەرگە جۇكتەلگەن. قازىرگى اسكەردىڭ 75 پايىزى سول كاسىبيلەر, ال 25 پايىزى – بورىشىن قىسقا مەرزىمدە وتەۋشىلەر. دەمەك, اسكەر قاتارىنا جاستاردى شەكەسىنەن شەرتىپ تاڭداپ الۋعا مۇمكىندىك بار. ال قالعان جاستار قايتپەك؟ قارۋلى كۇشتەر ساپىنا جىلىنا الىناتىنى ءارى كەتكەندە 35 مىڭ ادام. ال اسكەرگە شاقىرۋ جاسىنداعىلار سانى ميلليونعا جۋىقتايدى. سوندىقتان قورعانىسقا قاجەتتى الەۋەتتى قالىپتاستىرۋ, ياعني جاستارعا قارۋ ۇستاۋ مەن ساپتا تۇرۋدى ۇيرەتۋ ءۇشىن اسكەري-تەحنيكالىق مەكتەپتەر جۇمىس ىستەۋدە. اقشاسىن تولەيدى, اسكەري بيلەتى مەن ارنايى ماماندىعىن الىپ شىعادى. باستاپقىدا مەن بۇعان قارسى بولعانىممەن, كەيىن دۇرىستىعىنا كوزىم جەتتى. ال جاۋىنگەرلەرگە ءبىر جىلدىق مەرزىم دە قازىر ءتيىمدى ەكەندىگىن دالەلدەپ وتىر, – دەيدى ا.تاسبولاتوۆ.
كۇنى كەشە جاستار جىلىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاۋەلسىزدىك رۋحىمەن ءوسىپ كەلە جاتقان بۇگىنگى جاس بۋىن – ءبىزدىڭ ەرتەڭگى ءۇمىتىمىز, سەنىمدى تىرەگىمىز» دەگەن بولاتىن. دەمەك, ەندى وتان قورعاۋدىڭ – ابىرويلى مىندەت ەكەندىگىنە باسىمدىق بەرىلە تۇسپەك. سونىمەن قاتار وفيتسەرلەر وتانشىلدىق سەزىمنىڭ كىرشىكسىز ۇلگىسىن كورسەتىپ, اسكەردىڭ بەدەلىن كوتەرە تۇسۋدەن ايانباۋ قاجەت. «وتان ءۇشىن وتقا ءتۇس – كۇيمەيسىڭ» دەگەن ناقىل ءىس جۇزىندە ناقتى ۇلگى, جارقىن مىسالدارمەن ورنەكتەلۋى ءتيىس.
سەرىك ابدىبەك,
«Egemen Qazaqstan
