ينتەللەكتۋالدىق قابىلەتى جوعارى بالالاردى 12-13 جىلدىق ليتسەي, گيمنازيا جانە ارناۋلى مامانداندىرىلعان وقۋ ورىندارى ارقىلى دايارلاۋ الەمدىك ءبىلىم بەرۋ تاجىريبەسىندە بۇرىننان بار ءۇردىس. ال قازاقستان پرەزيدەنتى «دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپتەردى مەملەكەتتىك قولداۋ جانە دامىتۋ» تۋرالى جارلىعىنا 1996 جىلى قول قويدى. قابىلەتتى بالالارعا ساپالى ءبىلىم بەرۋدى ماقسات ەتكەن گيمنازيالاردىڭ ءبىرى – ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋت جانىنان اشىلعان «پەداگوگيكالىق ليتسەي». بۇل 2000-2001 وقۋ جىلىنان باستاپ «وبلىستىق دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان مەكتەپ» بولىپ وزگەرتىلدى.
ليتسەيدىڭ وزگە گيمنازيالاردان ايىرماشىلىعى – بىلىمدىك-ادىستەمەلىك دەڭگەيى ينستيتۋتتىڭ عىلىمي-ماتەريالدىق بازاسىندا ۇيىمداستىرىلۋىندا. بۇل وقۋ ءۇردىسى دارىندى بالالارعا ءبىلىم بەرۋدىڭ تالابىنا سايكەس ۇيىمداستىرىلۋىنا قولايلى جاعداي جاسادى. سول كەزدەگى ينستيتۋت رەكتورى تۇياقباي رىسبەكوۆ وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم الۋىنا, تۇرمىستىق جاعدايىنا ىڭعايلى بولۋى ءۇشىن ينستيتۋتتىڭ ءبىر عيماراتىن ليتسەيگە بوساتىپ بەردى. سونداي-اق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك, ماتەريالدىق بازاسىن ستۋدەنتتەرمەن بىردەي پايدالانۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. ليتسەيدىڭ ۇزدىك كورسەتكىشتەرگە جەتۋىنە م.وتەمىسوۆ اتىنداعى بقمۋ-دىڭ عالىمدارى, ادىسكەرلەرى, وقىتۋشىلارى ەرەكشە ۇلەس قوستى.
دارىن – وتە كۇردەلى قۇبىلىس. ول تۋرالى عىلىمي تەوريالىق تۇسىنىكتەر دە ءارتۇرلى. ءبىز تاجىريبەمىز بويىنشا دارىندى – بالاعا ءبىلىم الۋدا عىلىمنىڭ ءتۇرلى سالاسىندا جوعارى جەتىستىككە جەتۋىنە كومەكتەسەتىن قابىلەت باعىتىندا الدىق. وسى نەگىزگە سۇيەنىپ, بالانىڭ اقىل-وي جاعىنان دامۋىنا بارىنشا ءتيىمدى جاعداي جاساي وتىرىپ, ولاردى ينتەللەكتۋال ماماندىقتارعا دايارلاۋدا جالپى ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋگە, ناقتى بەيىندى كاسىبي باعدارلى ءبىلىم بەرۋگە ەرەكشە ءمان بەردىك.
دارىندى بالالار مەكتەبىندە بىرىڭعاي ءبىلىم-تاربيە جۇيەسى الەمدىك جانە وتاندىق وزىق تاجىريبەلەرگە سۇيەنە وتىرىپ جۇزەگە اسۋدا. وسى كەزگە دەيىن ليتسەي تۇلەكتەرى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە تەك گرانت نەگىزىندە قابىلدانىپ كەلدى. «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا 100-دەن استام تۇلەك الەمدىك دەڭگەيدە ءبىلىم الىپ, عىلىم كەڭىستىگىنە ەركىن ەنۋدە. ءبىز بىرىڭعاي بەيىندى ءبىلىم بەرۋ ىسىندە جەكەلەگەن پاندەردى تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن انگلو-ساكسوندىق جۇيەنى جانە ءار وقۋشىنىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتىن دامىتۋ باعىتىنداعى فينليانديالىق جۇيەنى پايدالانامىز. بۇل باعىتتار الەمدە عانا ەمەس, ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا دا ەرەكشە تيىمدىلىگىن كورسەتتى. وقىتۋ ۇدەرىسىن ءار وقۋشىنىڭ قابىلەت مۇمكىندىگىنە قاراي جۇرگىزە وتىرىپ, بىرىڭعاي بەيىندى ءبىلىم بەرۋ مودەلىن جۇزەگە اسىرۋعا قولايلى بولدى. ول شاعىن توپتار ارقىلى ءار وقۋشىنى دارالاپ تاڭداعان باعدارىنا قاراي تەرەڭدەتىپ بەيىندى ءبىلىم بەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. ەكىنشىدەن, فرانتسيا, گەرمانيا, قىتاي ەلدەرىندەگى تاڭداۋ جانە مىندەتتى پاندەردەگى ساباقتى 80-90 مينۋت ۇزاقتىقتا وتكىزۋ قولعا الىندى. ۇشىنشىدەن, ءبىلىم ستاندارتىن وقۋشىلاردىڭ جۇيەلى, تۇراقتى مەڭگەرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جاپوندىق ءبىلىمدى باقىلاۋدىڭ مونيتورينگتىك ادىستەرىنە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. بۇل وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم الۋ, مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىنىڭ دەڭگەيىن كۇندەلىكتى, توقساندىق, جىلدىق باقىلاۋ ارقىلى جوعارى تيىمدىلىگىن كورسەتكەن يننوۆاتسيالىق ءتاسىلدىڭ ءبىرى بولدى.
دارىندى بالالار مەكتەبىنىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى − «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا 150-دەن استام ليتسەي تۇلەگىنىڭ ءبىلىم الۋى. ولاردىڭ ۇلكەن شوعىرى, باعدارلاما العاش قولعا الىنعان كەزدە-اق ۇلىبريتانيادا (گ ۇلىم نۇراباەۆا, گۇلجان اشىعاليەۆا, الفيا ەرمۇقاشەۆا, ارايلىم نۇراباي, مارلەن مەندىباەۆ), امەريكادا ء(ۇمىت قاجىعاليەۆا, التىنگۇل تۇراليەۆا, اسەل ەسەنگەلديەۆا), مالايزيادا (انارگۇل يمانعاليەۆا, ارمان مىرزابولاتوۆ, لۋنارا باتىرحانوۆا, جانار داۋلەتوۆا), قىتايدا (ازامات بيسەنوۆ, ايجان قۋانىشقاليەۆا, لاۋرا وتەمىسوۆا), تۇركيادا (جاندوس شولاقوۆ, تالعات شۋميەۆ) ءبىلىم الدى. ولاردىڭ قاتارىندا, سول ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىپ ءجۇرىپ ءارتۇرلى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كونكۋرستاردىڭ جۇلدەگەرلەرى بولعان د.يمانعاليەۆ, ءا.ساليموۆا, ب.مۇراتوۆ, ءا.اقانوۆا, ا.بەكەسوۆا, ا.كۋشاەۆ, د.مولداشەۆا سياقتى تۇلەكتەرىمىز بار. سولاردىڭ ءبىرى – دارحان يمانعاليەۆ 2007 جىلى مەكتەپتى «التىن بەلگىمەن» ءبىتىرىپ, قبتۋ-دىڭ «اقپاراتتىق تەحنولوگيا» فاكۋلتەتىنە ءتۇستى. پرەزيدەنت ستيپەندياسىنىڭ يەگەرى اتانىپ, ۋنيۆەرسيتەتتى ۇزدىك ديپلوممەن ءتامامدادى. كەيىن «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا ۇلىبريتانيانىڭ مانچەستەر ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ ءجۇرىپ, «Codejam» باعدارلاماسى بويىنشا يسپانيا, قىتاي, يتاليا, ۇلىبريتانيا, جاپونيا ستۋدەنتتەرى قاتىسقان حالىقارالىق جارىستا جەڭىمپاز اتاندى.
بۇدان ەلىمىزدىڭ ءبىر ءوڭىرىنىڭ وزىنەن-اق وركەنيەتتى ەلدەردىڭ جاستارىمەن ينتەللەكتۋالدىق قابىلەتى مەن ءبىلىمى دەڭگەيلەس جاستار بار ەكەنىن كورە الامىز. سونىمەن قاتار م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ جانىنداعى ا.ن.كولموگوروۆ فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىن اياقتاعان 20-عا جۋىق وقۋشىمىز رەسەيدىڭ لومونوسوۆ, گۋبكين, باۋمان اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الدى. سونداي-اق ەلىمىزدەگى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە, قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جانە گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ, ۇزدىك ءتامامداۋدا.
ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا «...اسا ءبىلىمدى ادام عانا, تابىستى بولۋدىڭ باستى فاكتورىنا اينالادى» دەگەن بولاتىن. ەلىمىزدە رۋحاني جاڭعىرۋعا قاتىستى مادەني شارالار جۇزەگە اسىرىلعانىمەن, ءبىلىم سالاسى بويىنشا ناقتى جوبالار قولعا الىنباي كەلەدى. ينتەلەكتۋالدىق ماماندىقتارعا دايىندايتىن جاڭا ءتيپتى يننوۆاتسيالىق مەكتەپتەر عىلىمي ورتالىقتارمەن, ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەۋى قاجەت. ناتيجەسىندە دارىندى جاستار عىلىمعا, الەمدىك دەڭگەيدەگى ىرگەلى ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبىلىم الۋعا جاستايىنان بەيىمدەلەدى. مىسالى رەسەيدىڭ ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, ءنوۆوسىبىر سەكىلدى ءىرى قالالارىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەر جانىندا وزدەرىنە تالاپكەر دايىندايتىن بىرنەشە ينتەلەكتۋالدىق مەكتەپ بار. ايتالىق ءبىر عانا م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ جانىندا ا.ن.كولموگوروۆ مەكتەبى بۇكىل ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك بازاسىن وزىنە وڭتايلى پايدالانىپ وتىر.
ەلىمىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەر شەتەل وقۋ ورىندارىمەن بايلانىس ورناتقانىن العا تارتادى. بىراق ءوز وقۋ ورىندارىنا ساپالى تالاپكەر دايىندايتىن جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەرمەن بايلانىسى جوق. اسىرەسە پەداگوگيكالىق ماماندىققا تۇسەتىن تالاپكەردىڭ ءبىلىم ساپاسىنىڭ جوعارى بولۋى – كوكەيكەستى ماسەلە. قازىر ارناۋلى مەكتەپتەردە عانا ەمەس, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ وزىندە ساۋاتتى مۇعالىم ازايىپ بارادى. جىل ساناپ بۇل ماسەلە كۇردەلەنە تۇسۋدە. ەگەر ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ بازاسىندا پەداگوگيكالىق باعدارداعى بەيىندى, جاڭا ءتيپتى يننوۆاتسيالىق مەكتەپتەر جۇمىس ىستەسە, مۇعالىمدىك ماماندىققا ساپالى كادر دايارلاۋ جۇيەلى جولعا قويىلار ەدى.
قولدا بار الەمدىك جانە وتاندىق يننوۆاتسيالىق تاجىريبەلەردى قولدانۋ ارقىلى ءبىلىمدى دە تاربيەلى ۇرپاق قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ەلباسى «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى جولداۋىندا دا ءبىلىم ماسەلەسىندە بىرنەشە ماسەلەگە جەكە-جەكە توقتالدى. اسىرەسە ەلباسىنىڭ «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ وقىتۋ جۇيەسى مەن ادىستەمەسى مەملەكەتتىك مەكتەپتەر ءۇشىن بىرىڭعاي ستاندارت بولۋعا ءتيىس. بۇل مەكتەپ ءبىلىمىن رەفورمالاۋدىڭ قورىتىندى كەزەڭى بولادى» دەگەن تاپسىرماسى باعانادان بەرى ايتىپ وتىرعان ينتەللەكتۋالدىق قابىلەتى جوعارى بالالاردى دايارلاۋدىڭ وزىق ۇلگىسى ەلىمىزدە قولعا الىنعانىن كورسەتەدى.
ناسىپقالي داۋلەتوۆ,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى
باتىس قازاقستان وبلىسى
