– ۆيكتور فەدوروۆيچ, بوتاي مادەني-تاريحي مۋزەي قورىعى بۇگىندە ماڭىزى جوعارى نىسانداردىڭ بىرەگەيى. عالامدىق دەڭگەيدە زەرتتەلگەن مەكەننىڭ ءالى دە ەكى عاسىرعا جۋىق مول قورى تۋرالى زەرتتەۋلەرىڭىزدە ءجيى ايتىپ ءجۇرسىز...
– قازاقستان تاريحىندا بوتاي ەسكەرتكىشتەرىنىڭ الەۋەتى زور ەكەنى راس. جۋىردا مەملەكەت باسشىسى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ دالا وركەنيەتىندەگى ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ, اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى مەن جىلقى شارۋاشىلىعى جەر جۇزىنە ۇلى دالادان تاراپ, شارۋاشىلىق پەن اسكەري سالاداعى تەڭدەسسىز رەۆوليۋتسياعا جول اشقاندىعىنا قاتىستى ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارعانى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ العا قويعان ماقساتتارى قازاقستان حالىقتارىنىڭ باي تاريحي مۇراسىنىڭ ءوزارا تەرەڭ بايلانىسىنا نەگىزدەلەدى. بۇل بارلىق ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق, مادەني جانە رۋحاني سالاداعى ىقپالداستىعى دەيتىن بولساق, قازاقستاننىڭ ەجەلگى جانە ورتا داۋىرلەردەگى حالىقتار تاريحىنىڭ تاجىريبەسىن دامىتۋ ەۋرازيا ستراتەگياسىنا زور سەرپىن بەرەتىنى ءسوزسىز. قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ەۋرازيا تاريحىنىڭ مىس-تاس عاسىرلارىنا, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى IV-III مىڭجىلدىقتار قويناۋىندا جاتقاندىعىن انىقتادى. وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ سوڭعى وتىز جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە اشقان عاجايىپ ىزدەنىستەرى بوتاي, بەرەل, ەسىك, ت.ب. ەنەوليت مەكەندەرىنىڭ قازاقستاننىڭ, سونداي-اق بۇتىندەي ەۋرازيانىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق تاريحىنداعى عىلىمي جەتىستىكتەرىنىڭ دالەلى رەتىندە بەلگىلى بولدى. قالىپتاسۋى تاريحي-تابيعي ۇدەرىستەرگە بايلانىستى بولىپ كەلەتىن ءارى ءارتۇرلى مادەنيەتتەردىڭ ءوزارا ىقپالداستىعىنان قالىپتاسقان بوتاي مادەنيەتى وسى كەڭىستىكتى ۇزاق جىلدارداعى مەكەنىنە اينالدىردى.
– وتكەن جىلدان باستاپ كيەلى مەكەندە اشىق اسپان استىنداعى بوتاي-بۋراباي مۋزەيىن جاساۋ تۋرالى يگى شارالاردىڭ قولعا الىنعانى بەلگىلى. مۇنداي جاعدايدا بوتايداعى ارحەولوگيالىق جۇمىستار قالاي جالعاسىن تاباتىن بولادى؟
– اشىق اسپان استىنداعى بوتاي-بۋراباي تاريحي مۇراجايىنىڭ اشىلۋى وتاندىق عىلىمنىڭ ورىستەۋىمەن قاتار, تۋريزم سالاسىنىڭ دامۋىنا دا سەرپىن بەرەتىنى ءسوزسىز. وسى جۇمىستارعا بايلانىستى قازىرگى كەزدە ءارى قارايعى زەرتتەۋ نىساندارىنىڭ شەكاراسى وقشاۋلانىپ, تاريحي مۇراجايدىڭ ناقتى اۋماعى انىقتالۋدا.
– ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى IV مىڭجىلدىقتا سولتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستان اۋماعىندا جىلقىنىڭ قولعا ۇيرەتىلگەندىگى ارحەولوگيالىق جاڭالىقتاردىڭ شوقتىعى بولدى. وسىعان وراي كەيىنگى جىلداردا انىقتالعان تىڭ دەرەكتەر جايىندا ايتىپ بەرسەڭىز.
– بىرنەشە ميلليونداعان جىلداردان كەيىن ادامزاتتىڭ اتقا ءمىنۋ كەزەڭىنە ءوتۋى دالا وركەنيەتىنىڭ باستاماسىنا اينالدى ءارى الەمدىك تاريحي ۇدەرىستەرگە زور سەرپىن بەرگەنى انىق. بۇل قۇبىلىستىڭ تاريحي ماڭىزى تەرەڭدە جاتىر. بوتاي مادەنيەتى قالىپتاسقان ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى IV مىڭجىلدىقتان باستاپ XVII-XVIII عاسىرلارداعى يندۋستريالىق داۋىرگە دەيىن, ۇلى دالاداعى بارلىق ەۆوليۋتسيالىق وركەنيەت ۇدەرىستەرىندە عانا ەمەس, ەجەلگى الەم كەڭىستىگىندە دە جىلقى ماڭىزدى رولگە يە بولدى. قازاقستاندىق عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, بوتايلىقتاردىڭ زەرتتەۋ اۋماعىندا بۇگىنگە دەيىن 360 مىڭنان استام جىلقىنىڭ ازىق رەتىندە پايدالانعاندىعى انىقتالدى. ات سۇيەكتەرىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگى ەڭبەك قۇرالدارىن جاساۋعا, تۇرعىن جاي قابىرعاسىن تۇرعىزۋعا پايدالانىلدى.
– ال بوتاي جىلقىلارىنىڭ بۇگىنگى تاق تۇياقتىلارمەن ۇقساستىعى قانداي؟
– تابيعي توزىمدىلىگى, جىلدامدىققا بەيىمدىلىگى تۇرعىسىنان الساق, قازىرگى جىلقىلارعا كەلەدى. ولاردىڭ اسىرەسە جەرگىلىكتى جابىلارعا سايكەستىگى انىقتالعان. جابىلار بوتاي ۇيىرلەرىنىڭ كوشىرمەسى دەۋگە نەگىز بار. بوتاي جىلقىلارى باسقا سيپاتتارى جاعىنان پرجەۆالسك جىلقىلارىنا دا جاقىنداۋ. گەنەتيكالىق ۇردىستەردە كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ كەزدەسىپ وتىرۋىن زاڭدىلىق دەيتىن بولساق, بۋدانداستىرۋدىڭ سالدارىنان گەنەتيكالىق تۇرلەر جويىلىپ كەتكەن. الايدا زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ رەتىنە قاراي ءالى دە تىڭ مالىمەتتەردىڭ پايدا بولاتىنى ءسوزسىز. بوتاي مادەنيەتى مىڭجىلدىقتارعا سوزىلعانىمەن وندا قازىرگى زامانمەن گەنەتيكالىق ۇيلەسىم تاباتىن دەرەكتەر مول. تاريحي-مادەني ۇدەرىستەر بۇل ماڭدا جىلقىلاردىڭ ۇيىرىمەن باعىپ-كۇتىلگەندىگىن, بوتاي مادەنيەتى تۇسىندا قولعا ۇيرەتىلگەندىگىن دالەلدەپ بەردى.
ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىV-ءىىى مىڭجىلدىقتاردا دالا كليماتى ايتارلىقتاي ىلعالدى ءارى وسىمدىككە باي بولىپ كەلدى. پالەوگەوگرافتار مەن توپىراقتانۋشى عالىمداردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ول زامانداردا ءشوپتىڭ بيىكتىگى 2 مەترگە دەيىن جەتكەن. ءدال وسى كەزەڭدە مۇندا ميلليونداعان جىلقىلار مەكەندەدى. باسىم كوپشىلىگى جابايى بولعاندىقتان, ولاردى اۋلاۋ ءۇشىن ۇيرەتىلگەن اتتاردىڭ مىنىلگەندىگى دايەكتەلىپ وتىر. بۇگىندە بوتاي جىلقىلارىن قولعا ۇيرەتۋدىڭ باسقا دا ارحەولوگيالىق دەرەكتەرىنىڭ مول قورى جيناقتالدى. ال ىدىستاردا قىمىز مولەكۋلالارىنىڭ انىقتالۋى بوتايلىقتاردىڭ تۇتىنعان تاعامدارىنىڭ ەتنيكالىق ماركەرىن كورسەتەدى.
– وسى قورىمنان تابىلعان بوتاي تايپالارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا بايلانىستى باسقا دا دەرەكتەردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولدى. ولاردىڭ قۇرىلىس جۇرگىزۋدەگى ءادىس-تاسىلدەرىندە دە كوپتەگەن قىزىقتى مالىمەتتەر كەزدەسەدى...
– ەنەوليت كەزەڭىندە شارۋاشىلىق-مادەنيەتتىڭ دالا تۇرلەرى قالىپتاسىپ, مىڭداعان جىلدار بويى ساقتالىپ كەلدى. جىلقىشىلاردىڭ مەكەنى بىرنەشە اۋماققا ءبولىندى. ولار العاش رەت ەرەكشە ساۋلەت تاسىلدەرىن قولدانا وتىرىپ اعاش قۇرىلىستار سالا باستادى. جارتىلاي جەرتولە ۇيلەر اعاشتان, بالشىقتان, ات سۇيەكتەرىنەن, اعاش قابىقتارى, جەر قىرتىسىنان تۇرعىزىلا باستادى. ۇيلەردىڭ اۋدانى 120 شارشى مەترگە دەيىن جەتتى. ولار كوپ بۇرىشتى ءارى تىرەۋسىز وتە مىعىم ەتىپ, ءبىر-بىرىنە قابىستىرىلا بوي كوتەردى. بۇل ءۇي قۇرىلىسىندا ەڭ تاپقىر ءارى ەرەكشە تاسىلدەر ەدى. بوتايلىقتار مىس قۇرالداردى پايدالاندى. ولار اسا شەبەر, زەرگەر, سۋرەتشى, تىپتەن مەديتسيناعا يكەمدى بولدى. سول كەزەڭدە ادامنىڭ مي قابىعىنا ترەپاناتسيا جاساۋىنىڭ ءوزى فانتاستيكالىق قۇبىلىسقا ءتان بولاتىن. بوتايلىقتار پايدالانعان كەيبىر بۇيىمداردىڭ جاسالۋ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراپ تاس عاسىرىنا تيەسىلى ەكەندىگىنە سەنۋ قيىن.
– ارحەولوگيالىق مالىمەتتەر بويىنشا بۇگىندە بوتاي قونىسىنىڭ اۋماعى كەڭەيىپ 30 گەكتارعا جۋىقتاپ قالدى. ءالى كۇنگە دەيىن ەجەلگى مەكەننەن جاڭا ارتەفاكتار تابىلۋدا. وتكەن جىلى دا تىڭ ۋچاسكەلەر زەرتتەلگەنى بەلگىلى.
– بۇگىنگە دەيىن بوتاي قورىمدارىنان ءۇش ءجۇز مىڭنان استام جالدىگەر تابىلعانى بەلگىلى. بۇگىندە جادىگەرلەردىڭ سانى ەمەس, عالىمداردى ونىڭ ماڭىزدىلىعى قىزىقتىرادى. اسىرەسە جىلقىلاردىڭ, يتتەردىڭ جاڭادان تابىلعان قاڭقالارىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلمەك. بوتاي تايپالارى سونداي-اق دالا مالشىلارىنىڭ كۇنتىزبەسىن العاش ويلاپ تاپقانى بەلگىلى. ولاردىڭ تىرشىلىگى جىل بويعى شارۋاشىلىق قىزمەتىنىڭ تارتىبىنە بايلانىستى بولدى. قىستا ولار 20-30 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان مەكەندەردە تۇرسا, كوكتەمدە تۇرعىنداردىڭ ءبىر بولىگى جىلقىلارمەن بىرگە تورعايدىڭ تەرەڭ سايلارىنا, جەزقازعان وڭىرىندەگى ۇلىتاۋ سىلەمدەرىنە قاراي ىعىستى. ولار تالدان, اتتىڭ تەرىسىنەن جاسالعان لاشىقتاردى ۋاقىتشا ۇيشىك رەتىندە پايدالاندى. العاشقى لاشىقتاردىڭ پايدا بولۋىنىڭ ءوزى ەرەكشە. ونى بالىق اۋلاعاندا پايدالاناتىن, بالشىقپەن سىلانعان ءارى تالدان ورىلگەن سەبەتتىڭ قاراپايىم دا مىقتى قۇرىلىمى ەرەكشە قىزىقتىردى. توڭكەرىلگەن سەبەت بوتايلىقتاردىڭ لاشىعىنىڭ ۇلگىسىن سيپاتتاپ تۇرعانداي... بوتاي تايپالارى كەشەندى شارۋاشىلىق جۇرگىزگەن. اڭشىلىق, بالىق اۋلاۋ, ءۇي كاسىبىندە سۇيەك, اعاش, تاس وڭدەۋمەن دە اينالىسقان. قىشتان قۇيىلعان اس ءۇي ىدىستارىن ءتۇرلى ورنەكتەرمەن قاشاپ جاساعان. قولدانىستاعى ىدىستاردىڭ بىرىندە بەينەلەنگەن دوڭگەلەك سۋرەتى بوتايلىقتاردىڭ اربانى پايدالانعاندىعىنان حابار بەرەدى. وسىلايشا جىلقىشىلاردىڭ قانداي بولماسىن اشقان جاڭالىقتارى تاجىريبەگە ەنىپ, ءداستۇرلى تاربيەنىڭ وزەگىنە اينالدى, اتادان بالاعا مۇرا بولىپ, ەۋرازيانىڭ دالالى جانە ورماندى القاپتارىنا مىڭداعان جىلدار بويى تاراپ كەلدى.
– بوتاي تاريحي كەشەنىنە بۇگىندە وتاندىق عالىمدارمەن قاتار شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەردىڭ دە اتسالىسقانى بەلگىلى. قازىرگى كەزدەگى ىقپالداستىق ماسەلەسى قالاي جالعاسىن تابۋدا؟
– 1990 جىلدارى بىرقاتار كورنەكتى عالىمدار بوتايداعى جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋمەن بايلانىستى دەرەكتەردى انىقتادى. دەۆيد ەنتوني, دوركاس براۋن, نوربەرت بەنەكە, انجەلا فون دەن دريش, مارشا لەۆين, ساندرا ولسەن, ت.ب. عالىمدار وسى تاقىرىپقا وراي كەڭ كولەمدەگى زەرتتەۋلەرىن جاريالادى. بوتاي زەرتتەۋلەرىنە سونداي-اق گەرمانيا, اقش, ۇلىبريتانيا, رەسەي, فرانتسيا, دانيا, قىتاي, ليتۆا سياقتى ەلدەردەن كوپتەگەن عالىمدار ارالاستى. ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرى بولىپ تابىلاتىن عالىمدار بوتاي جادىگەرلەرىن زەرتتەۋدە زاماناۋي ءادىس-جۇيەلەردى پايدالاندى. تىپتەن بوتايدا الەمدەگى عىلىمنىڭ ەڭ جاڭاشا ىزدەنىستەرى مەن ادىستەرى العاش رەت جۇزەگە استى دەۋگە نەگىز بار. عاجايىپ مەكەن عالىمدارعا ەرەكشە سەرپىن بەرە وتىرىپ, يننوۆاتسيالىق دۇنيەلەردى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. بوتاي بۇگىندە جاس عالىمداردى وقىتۋعا ارنالعان ورتالىق. ارحەولوگيا ۇزدىكسىز ءارى ادامزاتپەن بىرگە جاساساتىن تاريحي ءۇردىس بولعاندىقتان, ونى جۇرگىزۋ ءۇشىن ءار كەز جاڭا تالاپتار قاجەت ەكەندىگى ءسوزسىز. كاسىبي مامانداردىڭ ۇزدىكسىز دايىندالۋى, زەرتتەۋ نىساندارىنىڭ زاماناۋي قوندىرعىلارمەن جابدىقتالۋى, عالىمداردىڭ عىلىمنان قول ۇزبەي اينالىسۋى ۋاقىت ۇدەسىنەن تۋىنداپ وتىر. وسى ورايدا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, دامىتۋدا شەتەلدىك ارىپتەستەردىڭ تاجىريبەسىن نازارعا الىپ وتىرۋدىڭ ماڭىزى زور. سەبەبى بوتاي سياقتى ەلىمىزدىڭ تاريحقا تۇنعان ولكەلەرىندە ارحەولوگيا عانا ەمەس, عىلىمنىڭ بارلىق سالاسى ءۇشىن ىزدەنىستەرگە مول مۇمكىندىك بار.
اڭگىمەلەسكەن
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى
