وسى ورايدا قازاقتىڭ تاريحىن وبرازدار, ۇلتتىق حاراكتەر, ادام تاعدىرى ارقىلى اجارلاپ, ۇلت رۋحانياتىنىڭ قۇندىلىعىن جۇرەككە جەتكىزە جازۋدىڭ شەبەرلىگىن تانىتقان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قاراش-قاراش وقيعاسى» (1927, 1936, 1960) اتتى پوۆەسىندە بەينەلەنگەن تاريحي تۇلعالار اكەلى-بالالى رىسقۇل مەن تۇراردى تانۋ مەن تانىتۋ توڭىرەگىندە وي وربىتسەك ارتىق بولماس دەپ ويلايمىز. ويتكەنى اتالعان ەكى تۇلعا دا تاريح پەن ءسوز ونەرىندە دە, اۋەزوۆتىڭ عانا ەمەس, قازاقتىڭ قۇنانبايى مەن ابايىنداي وشپەس ءىز قالدىرعان اتاقتى دا ارداقتى ازاماتتارى.
ۇلىلىق – ومىرگە ۇلى ۇرپاقتار كەلتىرەتىن حالىققا ءتان قاسيەت ەكەندىگىن دە وسى تاريحي تۇلعالار تاعدىرى ۇمىتتىرماسى تاعى انىق.
مۇحتار اۋەزوۆ – جازۋشى جاۋاپكەرشىلىگىن جەكە ادامنىڭ ەمەس, بۇكىل حالىق تاعدىرى, جانى, پسيحولوگياسى, تابيعاتى, وي-ارمانى, مىڭ قاتپارلى ىشكى قۇپيا سىرلارى مەن ءتۇرلى سەزىمدىك كوڭىل كۇيلەرى, پسيحولوگيالىق, كوركەمدىك-ەستەتيكالىق, ەموتسيالىق قۇبىلىستارى, ت.ب. دەپ قابىلداعان قالامگەر. سوندىقتان دا بولار م.اۋەزوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ باستى ەرەكشەلىگىنىڭ ءوزى كەيىپكەرلەرىنىڭ ءتۇپ تۇلعالارى (پروتوتيپتەرى) بار ەكەندىگى. كەلەشەكتەگى كوركەم شىعارماسىنا وزەك بولار وقيعانى زەرتتەۋشىلىك زەردەگە سالماي, سۋرەتكەرلىك سۇزگىدەن وتكىزبەي, وقيعا وتكەن ءوڭىر مەن كەيىپكەردىڭ وسكەن ورتاسى مەن تۇرعان جەرىن ەگجەي-تەگجەيلى تانىپ, كوڭىلىنە تۇيمەي قولىنا قالام الماعان قالامگەردىڭ بۇل قاسيەتىن بۇكىل مۇحتارتانۋشى عالىمداردىڭ (ز.احمەتوۆ, ك.سىزدىقوۆ, م.مىرزاحمەت ۇلى, ر.نۇرعالي, ت.اكىم, ت.جۇرتباي, ت.ب.) زەرتتەۋلەرىندەگى پىكىرلەر مەن جازۋشى مۇراعاتىنداعى جولجازبالار, «اباي جولىنان» باستاپ «وسكەن وركەنگە» دەيىنگى شىعارمالارىن جازۋ بارىسىندا جيناعان قويىن داپتەرلەرى, كۇندەلىكتەر توبى دالەلدەسە كەرەك. اسىرەسە, جازۋشىنىڭ وڭتۇستىك وڭىرگە ساپارى جونىندەگى تولىق مالىمەتتى كورنەكتى عالىم, ابايتانۋشى, مۇحتارتانۋشى م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ «اۋەزوۆ جانە اباي» (الماتى: «قازاقستان», 1996, 272-ب.) زەرتتەۋىنەن دە قاراۋعا بولادى.
كورنەكتى سۋرەتكەردىڭ ءار تۋىندىسىنىڭ جازىلۋ تاريحى مەن شىعارماشىلىق ءومىربايانىنىڭ وزەگىن قۇرايتىن تۆورچەستۆولىق ءتاسىل «قاراش-قاراش وقيعاسى» پوۆەسىندەگى كەيىپكەرلەر تاعدىرى مەن تابيعاتىن بەينەلەۋدە دە ەرەكشە كورىنەدى. ايتالىق, سونداعى باس كەيىپكەر باقتىعۇل – ومىردەگى رىسقۇل, كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, ديپلومات, كوسەمسوزشى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ (1894-1938) اكەسى. باقتىعۇل-رىسقۇلدىڭ (1859 جىلى تۋعان, قايتىس بولعان جىلى بەلگىسىز) پوۆەستەگى بەينەسى مەن تاريحتاعى تۇلعاسى ءبۇتىن ءبىر كوركەمدىك تۇتاستىقتى قۇراپ, كەيىپكەردىڭ تابيعي بولمىسى, مىنەز-قۇلقى, ءىس-ارەكەتتەرى, ونىڭ ءومىر سۇرگەن ورتاسى, ونداعى جەر-سۋ اتتارى, تابيعات كورىنىستەرى شىنايىلىعىمەن تالاي جۇرتتى ءتانتى ەتكەنى بەلگىلى.
سانا-تۇيسىگى وياۋ, سانالى ازاماتتىڭ ارمانى ەركىندىك ەكەنى امبەگە ايان.
بۇگىنگى ءبىزدىڭ ماقساتىمىز بۇل شىعارمانى تالداۋ ەمەس, ۇلى سۋرەتكەر مۇحتار اۋەزوۆ تاعدىرىنداعى ءارى اۋەزوۆ تانىعان, مويىنداعان, تۋىندىسى ارقىلى الەمگە تانىتقان تاريحي تۇلعالار – تۇرار رىسقۇلوۆ پەن ونىڭ اكەسى, «قاراش-قاراش وقيعاسى» پوۆەسىندەگى باستى كەيىپكەر – باقتىعۇلدىڭ ءپروتوتيپى – رىسقۇل تاعدىرىنىڭ تاعىلىمىن تاعى ءبىر جادىمىزدا جاڭعىرتىپ, جاس ۇرپاققا بەرەر ۇلگىسىنە ءۇڭىلۋ. ويتكەنى ۇلى قالامگەردىڭ قولىنان شىققان ءاربىر ءسوز, ءاربىر بەينە قازاق تاريحى, قازاق ادەبيەتىمەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ, ۇرپاعىمىزدىڭ ءوز ۇلتىنا دەگەن, ونى قۇراعان تاريحي تۇلعالارعا دەگەن قۇرمەتى مەن ماقتانىشىن تۋعىزارى حاق. ەلباسى ايتقان «... ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرىن» قۇرايتىن قازاقتىڭ داڭقتى ۇلدارىنىڭ ءبىرى تۇرار رىسقۇلوۆ ۇلى سۋرەتكەردىڭ زامانداسى, رۋحتاسى عانا ەمەس, ونىڭ الەم ادەبيەتىنە ەڭ كوپ اۋدارىلعان داڭقتى تۋىندىسىنا تاقىرىپ تاۋىپ بەرۋىمەن دە ەل ەسىندە.
ەندى قازاقستان مەن ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ شارۋاشىلىعى مەن مادەنيەتىن دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان تاريحي تۇلعا تۇرار رىسقۇلوۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تانىستىعى, دوستىعى قايدا, قاشان باستالدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپتى كورنەكتى تاريحشى عالىم كەڭەس نۇرپەيىسوۆتىڭ «مۇحتار اۋەزوۆ ەنتسيكلوپەدياسى» (الماتى: «اتامۇرا» باسپاسى, 2011) دەگەن ەڭبەگىنەن الامىز. قازاقتى ورنى تولماس قايعى-قاسىرەتكە ۇشىراتقان ءستالينشىل-گولوششەكينشىل «كىشى وكتيابر» ساياساتىنا قارسى شىعىپ, اشارشىلىققا ۇشىراعان حالقىنا ارا تۇسكەن كورنەكتى قوعام قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ الاشوردا جەتەكشىلەرىمەن يدەيالاس, رۋحتاس بولىپ بىرگە ەڭبەك ەتكەنى تاريحتان بەلگىلى. ت.رىسقۇلوۆ ءوزى بيلىك باسىندا وتىرعان كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تاشكەنتتە عىلىمي, پەداگوگيكالىق جانە شىعارماشىلىق جۇمىسپەن شۇعىلدانۋىنا كوپ قامقورلىق كورسەتكەن.
ال رىسقۇلدىڭ وجەت بەينەسى مۇحتاردى قاتتى قىزىقتىرىپ, ونىڭ ءومىربايانىن وزەك ەتەر شىعارما جازۋدى جوسپارلايدى. جازۋشىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا تۇرار 1923 جىلى جەتىسۋ وبلىستىق رەۆوليۋتسيالىق تريبۋناسىنىڭ توراعاسىنا حات جازىپ, اكەسى ر.جىلقايداروۆتىڭ سوت ءىسى تۋرالى مۇراعات دەرەكتەرىن ىزدەستىرىپ, الدىرتادى.
كورنەكتى عالىم, اكادەميك رىمعالي نۇرعالي جازۋشىنىڭ وڭتۇستىككە ساپارىنىڭ تاريحى ىلگەرىدە-اق باستالعانى, ونىڭ تاشكەنتتە جۇرگەندە تاريحي تۇلعا تۇرار رىسقۇلوۆپەن بىرگە ءجۇرىپ, سىرلاس سەرىك بولعانى, ونىڭ ارتى ت.رىسقۇلوۆتىڭ ءومىرى, اكەسىنىڭ تاعدىرى تۋرالى كوپ تومدىق شىعارما جازۋ يدەياسىنا ۇلاسقانى, سونىڭ ناتيجەسىندە «قاراش-قاراش وقيعاسى» اتتى تاماشا تۋىندىنىڭ ومىرگە كەلۋ تاريحى تۋرالى ايتا كەلىپ: «...«قاراش-قاراش وقيعاسى» ويدان الىنباعان. بۇل جاعىنان م.اۋەزوۆ وقشاۋ جازۋشى. ول جەر, كەيىپكەر اتىن وزگەرتپەيدى. ادەبيەتشىلەر پوۆەسكە ارقاۋ بولعان ت.رىسقۇلوۆتىڭ اكەسىنىڭ باسىنان وتكەن وقيعا ەكەنىن دۇرىس ايتادى. گەوگرافيالىق اتاۋلار ءسال وزگەرگەن, ادام اتتارىندا وزگەرىس بار. مۇندا كۇرەسكەر بار. مۇنداعى اتىلعان وق – عازيزالاردىڭ كەگى. باقتىعۇل ساناسىنداعى پسيحولوگيالىق قۇبىلىستاردى, ساپالىق ەۆوليۋتسيانى كورەمىز», دەپ جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق زەرتحاناسىنان سىر شەرتەدى (ر.نۇرعالي. «م.اۋەزوۆ جانە الاش. ادەبيەتتەگى ۇلتتىق رۋح». كومەكشى وقۋ قۇرالى. الماتى: «سانات», 1997).
جالپى, ادەبي شىعارما تاريحىن تۇگەندەۋ, اۆتوردىڭ يدەيالىق-شىعارماشىلىق ماقساتتارىن انىقتاۋ, ياعني شىعارماشىلىق ۇدەرىستى قاداعالاۋ, ت.ب. سىندى عىلىمي-تەوريالىق ماسەلەلەر ادەبيەتتانۋشىلار مەن مۇحتارتانۋشى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە ءار كەزدەرى ءارتۇرلى دەڭگەيدە جازىلىپ ءجۇر جانە ءالى دە زەرتتەلىپ كەلەدى. بۇل – ماتىنتانۋداعى ماڭىزدى ماسەلەلەر. شيرەك عاسىر بويى شەك قويىلعان بۇل شىعارما 1960 جىلى قازاق تىلىندە, ال 1961 جىلى «درۋجبا نارودوۆ» جۋرنالىنىڭ №7 سانىندا ا.پانتيەلەۆتىڭ اۋدارماسىمەن «ۆىسترەل نا پەرەۆالە» دەگەن اتپەن ورىس تىلىندە جارىق كوردى. سودان كەيىن عانا جولى اشىلعان تۋىندى از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءتۇرلى جيناقتاردا بىرنەشە رەت جارىق كورىپ, كوپتەگەن شەت تىلدەرىنە اۋدارىلىپ كەڭىنەن تانىلدى.
كوكەيىندە قوردالانعان مول ءبىلىمى, كوزى كورىپ, كۋا بولعان, ۇزبەي ىزدەنىپ, جازىپ جۇرگەن تاريحي فاكتىلەرى مەن قازىنا-قورى باي مۇراسى بار مۇحتار اۋەزوۆتىڭ سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن شىعارمالارىنىڭ 50 تومدىق تولىق جيناعىنان (الماتى: «عىلىم», 1997-2011ج.ج.) وزگە دە مۇراجايىنداعى اراب, لاتىن, ورىس گرافيكاسىمەن, ءتۇرلى سيامەن, قارىنداشپەن جازىلعان قولجازبالارى ءالى دە قوڭدى. وسى قولجازبا, جولجازبالار مەن العاشقى جىلدارى اق قاعازعا ءوز قولتاڭباسىمەن تۇسكەن تۇپنۇسقالارىنداعى اپتىعى باسىلماعان اسىعىس-وي اعىمدارى ارناسىنان اسىپ-توگىلىپ جاتقان مۇحيتتاي تەرەڭدىكتى تانىتادى. ويدا ابدەن ءپىسىرىلىپ, تولعاعى جەتكەن تاقىرىپتارىن كەيىن تاجىريبەسى مولايىپ, تۇرمىسى تۇزەلگەن مەزەتتە ماشينيستكاعا, ستەنوگرافيستكاعا ايتىپ جازدىرۋدى داعدىعا اينالدىرسا دا ايتىلماي قالعان سىرلارى, جازىلماي قالعان قانشاما قۇندى ويلارى, جوسپاردا بولعان, بىراق قاعازعا تۇسپەگەن قانشاما تريلوگيالار مەن 7 كىتاپتان دا اسىپ جىعىلاتىن شىعارمالار شوعىرى ەلەس بەرەتىندەي. جوعارىدا كەلتىرىلگەن قىسقا-قىسقا ادەبي فاكتىلەر مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ويىندا بولعانىمەن, ورىندالىپ ۇلگەرمەگەن تالاي تۋىندىلارىنىڭ تۋماي جاتىپ تۇنشىقتىرىلعانىن دا تانىتادى. الايدا, سول 60 جىلدىق ءومىرىنىڭ ءوزىن نايزانىڭ ۇشىندا وتكىزسە دە ۇلت مۇراتى جولىندا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ وشپەس ۇلگى-ونەگەسىن كورسەتىپ, «قاراش-قاراش وقيعاسى» سىندى ولمەيتىن كوركەم مۇرالاردى ۇرپاققا ميراس ەتىپ كەتتى.
وسى ورايدا, ەلباسىنىڭ ماقالاسىندا ايتىلعان مىندەتتەر مەن جوسپارلاردى ۇلى تۇلعالاردىڭ تۋىندىلارى توڭىرەگىنەن تاراتىپ, ىسكە اسىرا بىلسەك, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قۇنارى ارتىپ, قاتارى كوبەيەرى ءسوزسىز. «...ەلىمىزدىڭ تاريحي كەزەڭدەرىن كەڭىنەن قامتي وتىرىپ, « ۇلى دالا تۇلعالارى» اتتى عىلىمي-كوپشىلىك سەريالاردى شىعارىپ, تاراتۋ جۇمىستارىن جۇيەلەندىرۋ جانە جانداندىرۋ قاجەت», دەگەن ەلباسى تالابىنا سايكەس, ولاردىڭ حالىق ساناسىنداعى بەينەلەرىن ماڭگىلىك قالدىرۋ ءۇشىن ادەبي-مەموريالدىق ەسكەرتكىشتەردى كوبەيتىپ, ءتول تاريحىمىزدى تىڭ مالىمەتتەرمەن تولىقتىرىپ, عىلىمي, مادەني, ادەبي اينالىمعا ەندىرۋ – كۇن تارتىبىندەگى ماڭىزدى ماسەلە. اسىرەسە, م.اۋەزوۆ تاعدىرىنداعى تاريحي تۇلعالاردىڭ تاعىلىمىنا تاۋەلسىز وي-سانا تۇرعىسىنان قايتا قاراپ, ولاردىڭ ۇلت رۋحانياتىنداعى قادىر-قاسيەتىن باعالاۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بورىشى بولسا كەرەك. وسى رەتتە م.اۋەزوۆتىڭ «قاراش-قاراش وقيعاسىنداعى» تاريحي كەيىپكەر, كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى باقتىعۇل-رىسقۇل الەم ادەبيەتىنە ەڭ تانىمال ادەبي كەيىپكەر عانا ەمەس, ۇلت تاريحىنان دا الار ورنى بار تۇلعا ەكەندىگىن ەسكە ۇستاعانىمىز ابزال.
ماسەلەن, 1903 جىلى بەلگىلى گەوگراف عالىم دميتريەۆتىڭ «رىسقۇل القابى» دەپ اتاۋ بەرىپ, كارتاعا تۇسىرگەن تالعارداعى ەڭ بيىك تاۋ-اسۋلار ۇلى جازۋشىنىڭ كەيىپكەرى باقتىعۇل-رىسقۇل باعىندىرعان بيىكتىك ەكەندىگىن جۇرتشىلىقتىڭ كوبى بىلە دە بەرمەيدى. 1923 جىلى تاشكەنتتە شىققان ورىستىڭ اتاقتى گەوگراف عالىمى نيكولاي دميتريەۆتىڭ «تالعار-ىلە الاتاۋدىڭ ەڭ بيىك شىڭى» دەگەن ءىرى عىلىمي زەرتتەۋىندە رىسقۇل تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: «...1903 جىلى 28 يۋلدە مەن تالعاردىڭ كۇنگەي جاعىنداعى مۇزارتقا شىقتىم... مەنىڭ باعىما قاراي جول كورسەتۋشى بولىپ شىعىس تالعار بولىسىنىڭ قازاعى رىسقۇل جىلقايداروۆ جولىقتى... رىسقۇل مەنى بۇرىن ەشبىر كارتاعا تۇسىرىلمەگەن قيامەت قيىن جولدارمەن الىپ ءجۇرىپ, تالعاردىڭ تۋ سىرتىنان شىعارىپ, ەسىك وزەنىنىڭ باستالاتىن كوزىنەن ءارى الىپ باردى. سونىڭ ارقاسىندا مەنىڭ 1903 جىلعى ساياحاتىم ەلەۋلى عىلىمي ناتيجەلەرگە جەتتى. بۇل تابىستارىم ءۇشىن مەن ءوزىمنىڭ جول باستاۋشىم رىسقۇلعا قارىزدارمىن. ونىڭ مەنى نەبىر قيىن قۇزداردان, جىپ-جىلتىر مۇزداردان جول تاۋىپ, اسقان قاجىرلىلىقپەن, ايلا-ەپتىلىكپەن الىپ جۇرگەنىن كورسەڭىز. تالعار شىڭدارىن ءبىرىنشى زەرتتەۋشى عالىم رەتىندە مەن مۇزارت ەتەگىندەگى ەسىك وزەنىنىڭ ساعاسى باستالاتىن القاپتى «رىسقۇل القابى» دەپ اتاپ, ونىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋعا ءوزىمنىڭ قۇقىمدى پايدالانا وتىرىپ, شەشىم قابىلدادىم. ويتكەنى عىلىم الدىنداعى ونىڭ ەڭبەگى زور».
تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى تريلوگيا جازۋعا مۇمكىندىگى بولماسا دا اكەسى – رىسقۇل-باقتىعۇلدىڭ ماڭگىلىك بەينەسىن سومداعان ۇلى سۋرەتكەردىڭ ورىندالماعان ارمانى التى الاشتىڭ ارداقتىسى اتانعان تۇراردىڭ بيىلعى 125 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەسى قارساڭىندا ماقالاداعى: «...ءبىز, بىرىنشىدەن, اتاقتى تاريحي تۇلعالارىمىز بەن ولاردىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ قۇرمەتىنە اشىق اسپان استىندا ەسكەرتكىش-مۇسىندەر قويىلاتىن « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» اتتى وقۋ-اعارتۋ ەنتسيكلوپەديالىق ساياباعىن اشۋىمىز كەرەك», دەگەن ءسوزى نەگىزىندە جۇزەگە اسار ۋاقىت تا الىس ەمەس سەكىلدى. وڭتۇستىك وڭىرىنە بارعان ساپارىندا تۇلكىباس اۋدانىنىڭ (بۇگىنگى تۇركىباسى) تاماشا تابيعاتىنا ءتانتى بولىپ, «قازاقتىڭ شۆەيتسارياسى» دەگەن م.اۋەزوۆتىڭ ءسوزى الەمدىك تۋريزمگە سۇرانىپ تۇرعان عاجايىپ ايماقتا اتاقتى «قاراش-قاراش وقيعاسى» پوۆەسىندەگى ادەبي بەينەلەردىڭ اشىق اسپان استىنداعى ەسكەرتكىش-مۇسىندەرى ورىن السا, « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» تاريح تورىنەن كورىنىپ, ەلىنە رۋحاني دەم بەرەر ەرلەردى ەسكە الۋ مەن ەل تاريحىنىڭ قۇنارلى قاتپارلارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدىڭ دە رۋحاني قاجەتتىلىگىن تانىتا تۇسەرى اقيقات. ويتكەنى « ۇلىلىق – ومىرگە ۇلى ۇرپاقتارىن كەلتىرگەن حالىققا ءتان قاسيەت» دەگەن دالا دانالىعىن ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال.
گۇلزيا ءپىرالى,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى «اۋەزوۆ ءۇيى» عمو-نىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
