...ءبىز بارعاندا اجەي ۇيقىسىنان جاڭا تۇرىپ جاتىر ەكەن. شاماسى, قارتتىق كىرگەن سوڭ, ۇيقىنىڭ دا مەزگىلى اۋىساتىن شىعار دەپ شامالادىق. ءجۇز بەس جاسقا كەلسە دە, قاميدا اجەي تىڭ, دەنەسىن تىك ۇستايدى, تىستەرى قالاداي. كوزى دە شىراقتاي جانىپ تۇر ەكەن, ءىس تىگۋدەن ءالى قول ۇزبەپتى. تەك, قۇلاعى ءسال ناشار ەستيدى ەكەن. ءبىزدىڭ ءبولىپ-ءبولىپ ايتقان ءسوزىمىزدى ەستيدى دە, تەز-تەز سويلەسەك, ۇقپاي قالىپ, قايتالاپ سۇراپ وتىردى. ونىسىن جۋىپ-شايىپ:
– ە, شىراقتارىم, ءجۇز بەس جىلدان بەرى بۇل قۇلاق تا شارشاعان شىعار, قايتسىن ەندى, – دەپ ءبىزدى ءبىر كۇلدىردى.
ايتپاقشى, توعىزىنشى مۇشەلىن تولتىرۋعا جاقىنداعان كەيۋاناعا سالەم بەرۋگە سىرىم اۋدانىنىڭ اكىمى تولەگەن تورەعاليەۆ, اۋداندىق ءماسليحات حاتشىسى شىنار دۇيسەنعاليەۆا, جەتىكول اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى سالاۋات عابدۋللين دە ارنايى كەلگەن ەدى. عاسىر-اجەنىڭ شوبەرە-شوپشەگىمەن جاستى «بالالار» تۋعان كۇن يەسىنە سىي-سياپاتىن ۇسىنىپ, تىلەكتەرىن ايتتى. اڭگىمە اراسىندا كوپ جاساۋدىڭ سىرى دا ءسوز بولدى.
– جارىقتىق اكە-شەشەم ومىردەن ەرتە كەتتى. قازاقتا مارقۇمنىڭ تۋىستارىنا كوڭىل ايتا كەلگەندە «توپىراق استىنداعى جاسىن بەرسىن» دەگەن جۇباتۋ ءسوز بار عوي. سول تىلەك قابىل بولىپ, اللا تاعالا اكەمىز بەن انامىزدىڭ توپىراق استىنداعى جاسىن بىزگە بەرگەن شىعار. وزىممەن بىرگە تۋعان اپكەم 80-نەن اسىپ قايتتى. مەنىڭ وتىرىسىم وسى عوي, – دەيدى ساناسى تۇنىق, ويى سەرگەك كەيۋانا.
قاميدا اجەنىڭ جاستىق ءومىرى قيىندىقپەن ءوتىپتى. حح عاسىردىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلگەن ول الاساپىران زاماننىڭ ادامزات باسىنا سالعان سىناعىن تۇگەل كوردى دەسە دە بولعانداي. توعىز جاسىندا جەتىم قالىپتى. جالعىز اپاسى قاليلا باس-كوز بولىپ, قوس جەتىم جىلاي ءجۇرىپ جەتىلىپتى. بالالىعى جەتىمدىكتىڭ, جاستىعى سوعىستىڭ جالىنىنا شارپىلعان قاميدا اۋىلدا ەردىڭ دە, ايەلدىڭ دە جۇمىسىن قاتار اتقارىپ, تىنىم تاپپاپتى.
1942 جىلى, كسرو سوعىستان قيراي جەڭىلىپ جاتقان ەڭ قيىن كەزدە كولحوز جۇمىسشىلارىن تىزىمدەپ, تەمىر جول سالۋعا جولدانىپتى. ارينە, «جۇمىسشىلاردىڭ» دەنى – ايەلدەر عوي. جىمپيتىدان شىققان بريگادا اتىراۋدان ءارى اسىپ, جەم, ويىل, ساعىز باعىتىنداعى تەمىر جول قۇرىلىسىنا قاتىستى. تۇيەگە جۇك ارتىپ, جايداق اتقا مىنگەسىپ, ارىپ-اشىپ, جاداپ-جۇدەپ جۇرەتىن جۇمىسشىلار بيىكتىگى ۇيدەي قارا توپىراقتى قولداپ تاسىپ, شويىن جولدىڭ جانىنا توگەدى. بۇل جۇمىستا ايەلدەر ەركەكتەردىڭ ورنىندا ءجۇردى.
قاميدا اجە كەيىن كولحوزدىڭ سيىرى مەن جىلقىسىن باقتى. «كوكتەمنەن كۇزگە دەيىن شاشاۋ شىعارماي باققان مالدى كۇزدە اسكەرگە كولىك, ازىق رەتىندە الىپ كەتەتىن» دەپ ەسكە الادى كەيۋانا.
قاميدا اجە سۇراپىل سوعىس اياقتالعان سوڭ, 1946 جىلى عانا تۇرمىس قۇردى. قۇداي قوسقان قوساعى ىرىسپەن نەكەلەسىپ, بەس ۇل, ءۇش قىزدى ومىرگە اكەلدى. بۇگىندە سول ۇرپاقتارىنان 28 نەمەرە, 34 شوبەرە, 15 شوپشەك ءسۇيىپ وتىر ەكەن.
اجەي بۇگىندە ۇلى تالاپ پەن كەلىنى باقىتمارالدىڭ قولىندا تۇرادى. باقىتمارال اپايدىڭ ايتۋىنشا, ەنەسى تەك تابيعي, قۇنارلى تاعامداردى ۇناتىپ جەيدى ەكەن. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, عاسىر-اجە سينتەتيكالىق ماتادان تىگىلگەن كيىمدى كيمەيدى. تەك تابيعي ماتادان, ءجۇن-تەرىدەن تىگىلگەن كيىمدى عانا تۇتىنادى.
قاميدا اپايدىڭ اينالاسىنا, ۇلى مەن كەلىنىنە ءجيى قوياتىن ءبىر ساۋالى بار: «وسى مەن سوزدەن شاتاسىپ, اڭگىمە اراسىندا باسقا نارسە ايتىپ كەتپەيمىن بە؟! مەنى قاراپ جۇرىڭدەرشى! اللا تاعالا اقىل-ەسىم دۇرىس تۇرعاندا, الجاستىرماي-شاتاستىرماي السا, سودان باسقا ارمانىم جوق» دەيدى ەكەن.
نەبارى ءبىرجارىم كلاستىق ءبىلىم الىپ, ساۋاتىن لاتىن الىپبيىمەن اشقان قاميدا اپامىزدىڭ قولىنا العاش تۇسكەن باسىلىم – «سوتسياليستىك قازاقستان» بولىپتى.
– ول كەزدە تەلەديدار بولمادى, بەرتىن كەلە دە نەكەن-ساياق كەزدەستى. حالىقتىڭ كوزى مەن قۇلاعى – گازەت پەن راديو بولدى عوي. ەلدىڭ باستى ۇنقاعازى سانالاتىن «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى لاتىن الىپبيىمەن شىعاتىنى ەسىمدە. كەيىن ءالىپبي اۋىسقاندا, ەجىكتەپ وتىرىپ كيريلليتسانى دا مەڭگەرىپ الدىم, – دەيدى قاميدا اجە.
ۇلكەن ومىرگە, جەر-جيھان جاڭالىقتارىنا ەلىمىزدىڭ باس گازەتى ارقىلى جالعانعان قاميدا اجە ءالى كۇنگە دەيىن ءبىزدىڭ گازەتىمىزدى قاداعالاپ وتىرادى ەكەن. كوزاينەگىن كيىپ الىپ, گازەتتە جاريالانعان ماقالالاردى, ءتىپتى ەكسپەريمەنت رەتىندە باسىلىپ جۇرگەن لاتىن ارپىندەگى جازبالاردى دا وقىپ تۇرادى.
– مال سوڭىندا كۇنۇزاق دالادا جۇرگەندە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىن كۇتەمىز. جاز كۇندەرى پوشتا, حات-حابار, گازەت قولعا ءبىر-ەكى كۇندە تيەتىن. ال قىلىشىن سۇيرەتكەن قىستا پوشتاشى ات-شاناسىن قارعا ومبىلاتىپ, ءۇش-ءتورت كۇندە ارەڭ جەتەتىن. پوشتاشىنى اتىنان تانىپ, «قانداي جاقسى جاڭالىق كەلدى ەكەن؟!» دەپ, گازەتتى تالاسا-تارماسا وقيتىن ەدىك. ءارىپ تانىمايتىندارعا گازەتتى ءوزىمىز وقىپ بەرەمىز. ول كەزدە گازەتتى جىرتۋ دەگەن جوق. «سوتسياليستىك قازاقستاندى» تەگىستەپ بۇكتەپ جيناپ قويامىز, – دەپ ەسكە الادى كەيۋانا.
وسىدان بەس جىل بۇرىن, «التىن القالى» انا 100-گە تولعاندا ۇرپاقتارى جىمپيتىدا ات شاپتىرىپ توي جاساعان ەدى. قۇدايعا شۇكىر, ۇرپاقتارىنىڭ ءبارى – ءبىلىمدى, پەداگوگ, زاڭگەر, كاسىپكەر. قولىنداعى تالاپ اعايدىڭ ءوزى شارۋا قوجالىعىن اشىپ, كاسىبىن دوڭگەلەتىپ وتىر. اقاۋلى كولىك, سىنعان تەحنيكانى جوندەۋدە الدىنا جان سالمايتىن شەبەر.
– ءيا, اللا, مەنىڭ كورگەنىمدى ۇرپاعىم كورمەسىن, ولارعا بەينەتىمدى ەمەس, جاسىمدى بەرسىن! – دەيدى عاسىر-اجە.
– ءاۋمين! – دەيمىز ءبىز بەتىمىزدى سيپاپ.
شىنار مولدانيازوۆا
باتىس قازاقستان وبلىسى
