ەرتەدە قۋعىن كورىپ, تارىداي شاشىراپ, ەلدەن ەرىكسىز شالعاي كوشكەن قازاقتار بۇگىندە تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا ءوز ەركىمەن بارىپ جايلانىپ جاتىر. وعان قازىر تاڭدانبايتىن بولدىق. جات ەلدە ماڭگىلىككە قالىپ قويايىق دەگەن ەشكىم جوق. ويلارى – ۇيرەنسەك, بىلسەك, ەلگە – جاس مەملەكەتىمىزگە پايدالىسىن الىپ قايتا ورالساق. سولاردىڭ ءبىرى – ءاپىلحان بادىراققۇلوۆ. ءبىر توپىراقتا, ءبىر اۋىلدا تۋىپ-وستىك. ول مەكتەپتى بىزدەن ءبىر سىنىپ جوعارى ءبىتىردى. كەيىن الماتىدا اۋىلداس بولعاندىقتان دا ۇزاق جىل بىرگە ارالاسىپ, قارىم-قاتىناس جاساپ تۇردىق. مەن – گازەتتە, «پوليتەحتىڭ» اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسى (اسۋ) فاكۋلتەتىن بىتىرگەن ول – الماتى اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتىندا ينجەنەر-ەلەكترونشى بولىپ قىزمەت ىستەدى. تاۋ بالاسى ەمەس پە, الپينيزممەن بەرىلە اينالىستى. ءسويتىپ ءجۇرىپ الپينيست ورىس قىزىنا ۇيلەندى. كسرو قۇلاپ جۇرت جاقسى ءومىر ىزدەگەن تۇستا, ءاپىلحان گەرمانيادان اۆتوكولىك قۋىپ كەلىپ ءجۇردى. يت ارقاسى قياننان الماتىعا جەڭىل كولىك «مازدا»-دان باستاپ, سەگىز دوڭعالاقتى اۋىر جۇك تاسىمالداۋشى «ماN»-عا دەيىن تالماي تاسىدى-اي, سابازىڭ! ونىڭ ەرەكشە ەڭبەكقورلىعىنا اۋىلداس قۇربى-قۇرداستارى بالا كەزدەن ءتانتى ەدىك. سودان جۇرە-كەلە الماتىدا فيرما اشتى – اۋديو-ۆيدەو تەحنيكالار ساتىپ كوردى.
ءاپىلحان جاسى 60-قا تاياعاندا فرانتسۋز تىلىنە دەن قويدى (ول كەز – ونىڭ نەمىس, اعىلشىن تىلدەرىن ءبىر كىسىدەي مەڭگەرىپ تاستاعان تۇسى). كاناداعا بارماق, سول ەلدەگى ەكىنشى ءتىلدى ءبىلىپ الىپ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ء(ىت) سالاسى بويىنشا قىزمەت ىستەۋ ويى بار ەكەن. حاباردار ءجۇردىم. ءبىرىنشى سىناقتان تاماشا ءوتتى. ەكىنشىسى التى ايدان سوڭ ەدى, وكىنىشكە قاراي, «جاسىڭىز اسىپ تۇر» دەگەن سىلتاۋمەن تىزىمنەن سىزىلىپتى, ءبىر جىلعى دايىندىق, شەلەكتەپ توككەن تەر تەككە كەتتى. ۇنەمى جىميىپ, كەيدە كەڭكىلدەپ ك ۇلىپ الاتىن ءاپىلحاننىڭ سونداعى مويىعان ءتۇرىن بايقامادىم. ءاپىلحاننىڭ «كانادادان قالدىرعان» 60-ىن شاعىن توپ جيىلىپ, الماتىنىڭ «ۆەراندا» مەيرامحاناسىندا تويلاپ تا تاستادىق. ءبىر قىزىق ايتايىن. 2014 جىلى مەن قىزمەت ىستەيتىن امەريكالىق مەكەمەگە, مەنىڭ وتىنىشىممەن, ءاپىلحان ءىت-ينجەنەر ماماندىعى بويىنشا تۇيىندەمە تاپسىردى. بىزدەگى ونىڭ ەكى ارىپتەسى, اسىرەسە, امەريكالىق ديرەكتور (ول دا «اي-ءتيشى» مامان بولاتىن) ءبارى, شىنىن ايتايىن, «تەز شاقىر دا شاقىر» دەپ «قىرىلىپ» قالا جازدادى. اۋىلداسىمنىڭ بۇعان دەيىن بىرنەشە شەتەلدىك مەكەمەلەردە كومپيۋتەرلىك قىزمەت سالاسىنداعى ىستەگەن تاجىريبەسىنە سىرتتاعىلار «اھ» ۇرىپ جاتقاندا, كەرەمەت بىلىكتى دوسىم ءۇشىن مەنىڭ دە توبەم كوككە جەتكەندەي ماساتتاندىم. قاتتى ءسۇيسىندىم. كەلدى. بىراق ايلىققا قوسىمشا ءوزى سۇراعان ەكى ءجۇز اقش دوللارىن قوسپاعانى ءۇشىن ءاپىلحان كەلىسىمگە قول قويماي كەتتى. مەكەمەدەگى قازاقستاندىق ەكىنشى ديرەكتوردىڭ «ەكى اي قىزمەت ىستەڭىز, امەريكالىق ەڭبەك تارتىبىنە ساي سىزگە ايتقان سومانى سوسىن قوسامىز» دەگەنىنە كونبەدى عوي ءاپىلحان سوندا كونبەدى. ءبىر جاعى ەكىنشى ديرەكتوردىڭ قىتىمىرلىعىنا كەيىگەن ءبىزدىڭ مەكەمە «اي-تيشىلەرىنىڭ» «مىقتى جىگىت, ءوزىنىڭ باعاسىن بىلەدى» دەگەنى دە ەسىمدە.
تىنىمسىز دوسىم ءبىر كۇنى «جاڭا زەلانديادان ءبىر قىزمەت تاپتىم, قۇداي قالاسا, كيرا ەكەۋمىز ازاندا ۇشامىز. ارالعا بارىپ, جايلاسىپ الايىن, سودان سوڭ, حابارلاسارمىن, كەشىر...» دەپ تەلەفون سوعىپ تۇر. «اق جول!» تىلەپ, اياق استىنان ايتارعا ءسوز تاپپاي قالا بەردىك!
سودان بەرى دە ارادا ءۇش جىلدان اسا ۋاقىت زىمىراپ ءوتىپتى. سكايپقا توتەننەن شىققان ءاپىلحانىم «سيدنەيدەن, اۋستراليادان حابارلاسىپ تۇرمىن» دەيدى. «وي, سەن جاڭا زەلاندياعا كەتتىم دەپ ەڭ عوي» دەيمىن تۋىسقانىمنىڭ داۋىسىن ەستىپ, ءجۇزىن كورگەنىمە قۋانىپ. «جاڭا زەلانديا مەن اۋستراليانىڭ اراسى الماتى مەن استانانىڭ قاشىقتىعىنداي-اق, تەك شالقىپ جاتقان مۇحيتتىڭ سۋى دەمەسەڭ؟!. قازىر سيدنەيدە تۇرىپ جاتىرمىز» دەيدى ادەتتەگى تانىس كۇلكىسىمەن. بايلانىسۋعا قولىنىڭ تيمەگەنىن, جۇگىرىپ ءجۇرىپ جۇمىس ىستەگەنىن, ءتىپتى, ۇيقى-كۇلكى كورمەگەنىن ءبىر دەمدە بايانداپ شىقتى. ارينە, سەندىم, سەنبەگەندە شە, ول مەن بىلەتىن ارتىق ءسوزى جوق ءاپىلحان ەمەس پە؟! قازىر سيدنەيدە جاز ورتاسى ەكەن. «استانادا – -40 گرادۋس دەيدى, سيدنەيدە – +40 گرادۋس. قولىمىز قالت ەتسە, سۋعا تۇسەمىز. مەن سەرفينگكە جامان ۇيرەنىپ الدىم, مۇحيتتىڭ تولقىنىنا ۇرىنعىم كەلەدى دە تۇرادى. كەرەمەت...» دەيدى. ءاپىلحاننىڭ اۋىلداعىداي «جامان ۇيرەنىپ الدىم» دەگەن ءسوزى كوڭىلىمە حوش بەردى. «جەردىڭ ءبىر ءبۇيىرى اۋستراليادا ءجۇرىپ تە قازاقشانى ۇمىتپاي كۇشتى سويلەيسىڭ عوي ءوزىڭ...» دەپ ريزا كوڭىلىمەن ءبىر كۇلدىرىپ الدىم. اۋستراليانىڭ نەگىزىن قالاعان اعىلشىندار بولعاندىقتان دا وندا اعىلشىندىق ءتارتىپ پەن تالىمگە, وتە-موتە ءتىلى جاعىنا باسىمدىق بەرىلەدى ەكەن. «اقش-تىڭ ءتىلى مەن سلەنگى بۇل جەردە كادەگە دە اسپايدى, بىلەسىڭ بە؟ تازا اعىلشىنشا ءومىر, تالاپ وتە كۇشتى» دەدى. ء«ۇش جىل بويى جۇگىردىم (تەر توكتىم دەگەنى.). قازىر جۇگىرمەيمىن, ءبىر بولمە بەردى. بۇل جەردە ول حان سارايىنا كىرگەنمەن تەڭ. اۋستراليا استاناسىندا ورنالاسقان بارلىعى بەس بانككە جانە ءىرى ءۇش كومپانياعا كومپيۋتەرلىك ەڭ جاڭا تەحنولوگيالىق جەلى بويىنشا قىزمەت كورسەتەمىز. مەن توپتاعى جەتەكشى مامانمىن. ارىپتەستەرىم دە, باس وفيستەگى جەتەكشىلەرىم دە سىيلايدى. ارينە, سونداي دارەجەگە كوتەرىلۋ وڭاي بولمادى...»
شىن جۇرەكتەن قۋانىشتى ەكەنىمدى جەتكىزدىم. دەرەۋ كوپشىلىككە ايان وقيعانى العا تارتىپ ء«اپىلحان, «سيدنەي-2000» وليمپياداسىندا ءبىزدىڭ بەكزات ساتتارحانوۆ... وليمپيادا چەمپيونى اتانعان, سول جارىس وتكەن سارايعا بارا الدىڭ با؟» دەيمىن. «ول – «وليمپيك پارك» دەپ اتالادى. كۇن سايىن قاسىنان وتەمىن – جاياۋ دا, كولىكپەن دە. بەكزات ساتتارحانوۆ, ەرماحان يبرايموۆ, ولگا شيشيگينا... وليمپيادا چەمپيوندارىنىڭ اتى-ءجونى ەسكەرتكىش رەتىندە جازىلعان. بارى سول. قازىر ول كۇندەلىكتى قالا حالقى جاتتىعاتىن, جارىس وتكىزەتىن سپورت الاڭى سانالادى.»
ءاپىلحان ەكەۋمىز الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى مىڭ-سان بۇلاق-باستاۋدىڭ ورتاسىندا جايىلىپ جايلاسقان جالعىز اۋىلدا تۋىپ-وستىك. ءشوبى شۇيگىن, سۋى ءمولدىر, شىعى ساف... بىرەسە قىمىزدى, بىرەسە قىپ-قىزىل بوپ سۇرلەنگەن قازىنى, تابا ناندى, جۇپار شاشقان الما باقتى, قىزعالداقتى, شاقپاق تاستى ايتىپ, جاستىق شاقتى ءابدان ەسكە الدىق. ساعىنىپ-اق قالىپتى... ءاپىلحان كەنەت «جاقسى قىزمەت, جاقسى ەل, ايلىق جاقسى, قۋانىپ ءجۇرسىڭ-اۋ دەيتىن شىعارسىڭ؟ شىنىمدى ايتايىن, قۋانىشتى ويلاۋعا ۋاقىت جوق. ءىت ومىرىندەگى جەدەل وزگەرىستەردىڭ تەزدىگى ول جايلى ويلاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. Network Administrator جاڭاردى, IIS Admin باسقاشا, Database Admin تۇرلەنىپ تۇر, Cloud Administration تۋرالى اڭگىمە مۇلدەم باسقا» دەپ اشىلدى-اي ءبىر. ول ايتقان اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق باعدارلامالاردىڭ كوبىنەن بەيحابار بولسام دا, اڭگىمەسىن ۇي تىڭداپ, ء«ىشىن بوساتتىرىپ» الدىم. ارينە, سونىڭ ءبارىن قازىرگى زاماننىڭ جۇردەك ساتىندە مەڭگەرىپ قانا قويماي, قولدا ۇستاۋ ءۇشىن دە باعدارلاماشى-ينجەنەرگە بىلىكتىلىك پەن ۋاقىت قاجەت. كاسىبي قىزمەتىندە ءبىر مينۋت قالعۋعا بولمايتىنىنا قاراماستان ءاپىلحاننىڭ ادەتتەگىدەي سپورتتان قول ۇزبەۋى دە وزىنە عانا ءتان العىرلىعى مەن ويلىلىعى دەپ ءتۇيدىم. ونسىز بولمايدى.
ءاپىلحاننىڭ ءاربىر اڭگىمەسىنەن (ۆاتساپپەن نەمەسە سكايپپەن) ايتەۋىر, ءبىر قىزىق ەستيمىن, عاجاپ! سەن ونى ايتاسىڭ, ءبىر مارتە كيرا ەكەۋمىز العاشقى جىلى ەدى, بريسبەن قالاسىنان سيدنەيگە پويىزبەن قايتتىق. تانىمايتىن جەر. جۇگىمىز بار, اسىعىپ ءجۇرىپ كيرا كىشكەنتاي قول سومكەسىن ۆاگوندا قالدىرىپ كەتكەن. ۇيگە كەلگەن سوڭ ءبىر-اق ءبىلىپ, قاتتى وكىندىك. ىشىندە تولقۇجاتتان باسقا دا كەرەكتى الەۋمەتتىك كاردتار, 300 دوللارداي اقشا قالعان. سەنەسىڭ بە 3 كۇننەن سوڭ ۇيگە تۇيىنشەك كەلدى. ورامانىڭ سىرتىندا جازىلعان حاتتا «حانىم, كەشىرىڭىز, ءسىزدىڭ 300 دوللار اقشاڭىزدان 7 دوللار الىپ, پوشتا قىزمەتىنە تولەدىم» دەپ جازىپتى. مىنە, كوردىڭ بە؟! ارىپتەستەرىم العاشىندا «سەنىڭ اتى-ءجونىڭدى ايتۋ تىلگە قيىنداۋ ەكەن ء(اپىلحان بادىراققۇلوۆ!). قىسقاشا «الەكس» دەپ اتاساق قارسى ەمەسسىز بە دەپ قيىلدى. مەن ايتتىم, بىزدە بالا تۋعان كەزدە قۇلاعىنا ونىڭ ەسىمىن اتاپ ءۇش رەت ايقايلايدى. ول اتتى وزگەرتۋ حالىقتىق داستۇرگە قارسى شىعۋ دەدىم. ۇيرەنىپ الدى. باس وفيستەگى ەڭ ۇلكەن باستىعىمىز وتە قاتال, كىرپياز ءارى ماڭعاز كىسى ەدى, قازىر ول دا ء«اپىلحان» دەيدى.
جۇبايى مەدبيكە كيرانى اعىلشىن تىلىنە وقىتقان دا ءوزى. قازىر ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ اۋسترالياداعى ورىس كەلىنى سونداعى پاكىستاندىقتارعا, ۇندىستەر مەن قىتاي جۇمىسشىلارىنا اعىلشىن ءتىلىنىڭ الىپپەسىن ۇيرەتەدى. «وتباسىلىق بيۋدجەتكە ازداپ بولسا دا تيىن-تەبەن ءتۇسىپ جاتىر» دەپ كۇلەدى ءاپىلحان. – مۇندا قۇرىلىس ماتەريالى سوندايلىق قىمبات ەمەس. ال قۇرىلىسقا كەرەكتى قۇرال-سايمان – سۋ تەگىن. ەسەسىنە جۇمىس قولى ۋداي قىمبات قوي, ۋداي قىمبات. سوندىقتان سوڭعى ءۇش جىلدا جيناعان اقشامىزعا قالانىڭ ءبىر بۇرىشىنان شامامىز جەتىپ يگەرەتىندەي جەر ساتىپ الدىق. شاعىنداپ ءۇي سالامىز. سەندەر باعدات ەكەۋىڭ قىدىرىپ كەلسەڭدەر, قازاقشالاپ, ۇيدە جاتاسىڭدار, شىن ايتام. ال قوناق ۇيگە بىلەسىڭ بە, قانشا تولەيتىنىڭدى, ەستىسەڭ شوشيسىڭ, اۋسترالياعا كەلگىڭ كەلمەيدى...» ءيا, تىنىمسىز ءاپىلحان ەندى سيدنەيدىڭ تورىنەن ءۇي سالماق.
وسى ارادا ءاپىلحان ەكەۋمىزگە عانا ءمالىم ءبىر سىردىڭ قۇپياسىن اشۋعا ءماجبۇرمىن. مۇحيت اسىپ جۇرگەن باۋىرىمنىڭ ول ءۇشىن رەنجىمەيتىنىن بىلەمىن. ونىڭ ارمانى – قازىرگى ول قىزمەت ەتىپ جۇرگەن بانك جەلىسىندەگى كومپيۋتەرلىك قىزمەت ءتۇرىن ءتۇپتىڭ-تۇبىندە قازاقستانعا الىپ كەلۋ. ونىڭ ەش مەملەكەتتىك قۇپيالىعى جوق. پەرنەتاقتادا كۇنى-ءتۇنى وتىرعان اقىل يەسى قالاي شەشسە, سولاي بولادى. ونداي مۇمكىندىك بار ءاپىلحاندا. «بۇل سەكىلدى قىزمەت ەتۋ جەلىسى تمد-دا جوق. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى... سوندا كورشىلەر بىزبەن بايلانىسۋعا مۇددەلى بولادى.» «نەگە قازىر ەمەس؟» «بىرىنشىدەن, ولار بۇل قىزمەت تۇرىنە دە, ماعان دا ءدال قازىر ءزارۋ ەمەس, ەكى جىلدان سوڭ, بالكىم ودان دا بەرى, ءومىردىڭ ءوزى سالاعا وسى جەلىنى قوسادى, ۋاقىت ماجبۇرلەيدى.» وزىنە دە, سوزىنە دە, ارينە, ىسىنە دە سەنىمدى ءاپىلحانىم ءدال وسىلاي دەدى.
ايتا بەرسە, بۇل ءاپىلحاننىڭ اڭگىمەسى تاۋسىلمايدى. قىزىعى دا كوپ. وسىندايدا عوي ء«تۇۋ شىركىن, ءار قازاق وسى ءاپىلحانداي بولساي-شى؟!» دەگىڭ-اق كەلەدى ەكەن. ءاپىلحان تۋرالى ءبىر قوسپاسى جوق وسى جازعان ماقالام ارقىلى وقىرمانعا تيتتەي وي سالماق نيەتىم ەدى. ءومىر اعىسى مەن مۇحيت تولقىنىن تەڭدەي تىزگىندەگەن العىر دا قايسار جاننىڭ ەرەكشە ەڭبەكقورلىعى, ومىرگە قۇشتارلىعى كوپكە ۇلگى بولار-اۋ دەگەن ۇمىتتەمىن. ءتىل ۇيرەنۋدىڭ جاس تالعامايتىنىن كورسەتكەن ءاپىلحان! ەل-جەر تالعاماي ونەر-بىلىمگە قۇشتارلىقتىڭ شىنايىلىعىن كورسەتكەن بۇل ءاپىلحان! باياعىداي ەمەس, قازىر ءاپىلحانداي جەر شارىنىڭ ءار بۇرىشىندا قازاقتىڭ رۋحىن, تۋىن كوتەرىپ جۇرگەن ازاماتتارىمىز قانشاما! سولار تۋرالى دا ءبىر ءسات ويلانىپ قويايىقشى دەمەك ەم! قاي تاراپتا جۇرمەسىن, ولاردىڭ جۇرەكتەرى «مەنىڭ قازاقستانىم!» دەپ دۇرسىلدەي سوعىپ تۇراتىنى جانە اقيقات. ونى مەن ءاپىلحاننان بۇگىنگى بولمىسىنان وتە جاقسى بىلەمىن!..
تالعات ءسۇيىنباي,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
