اگرارلىق سالانىڭ بولاشاعى جارقىن

مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حال­قىنا ءداستۇرلى جولداۋىنداعى اگرارلىق سەكتوردى جەدەل دامىتۋعا باي­لانىستى قاعيدالارىن اۋىلداعى اعايىندارمەن بىرگە قازۇاۋ-دىڭ ۇلكەن ۇجىمى دا ەرەكشە ىنتا-ىقىلاسپەن قابىلدادى. ءارى ەلىمىزدىڭ وتكەن ونجىل­دىقتاعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنداعى جەتىستىكتەرى جانە الەمدىك ارەنادا بەدەلى وسكەندىگى ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتتى. قازاق­ستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى جەتىستىكتەرىن مەملەكەت باس­شىسىنىڭ كورەگەن ساياساتىمەن, تاباندى ەرىك-جىگەرىمەن بايلا­نىستىرامىز. بيىلعى جولداۋ – ەلىمىزدىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن ارت­تىرۋدىڭ وزىندىك ستراتەگيالىق جوسپارى, سونداي-اق ءاربىر قازاق­ستاندىقتىڭ الداعى ونجىلدىققا دەگەن ءۇمىتىن ۇكىلەپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق دامۋىمىزدىڭ داڭعىل جولعا ءتۇ­سۋىنە سەنىمىن نىعايتادى. ونداعى قويىلعان مىندەتتەر, سونداي-اق ۇسىنىلعان شارالاردىڭ ىسكە اسىرىلاتىنى­نىڭ كۇمانسىزدىگى ولار­دىڭ عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەلگەندى­گىندە. ەل­باسى تاياۋداعى ونجىلدىقتا تۇر­لاۋلى دا تەڭدەستىرىلگەن دامۋ, جە­دەل ءارتاراپتاندىرۋ جانە ۇلتتىق ەكونو­ميكانىڭ باسەكەگە قابىلەت­تىلىگىن ارت­تىرۋ ەسەبىنەن جۇزەگە اساتىنىن قا­داپ ايتتى. جوبا تەك جۇمىس ارقىلى عانا ەمەس قاداعا­لاۋ ارقىلى دا جۇزەگە اسادى. سون­دىقتان الداعى ون جىلعى دامۋدىڭ باستى قۇجاتىندا ءار وڭىردەگى ءاربىر يندۋستريالىق جوبا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە جۇرتشىلىقتىڭ دا ايرىقشا باقىلاۋىنا الىنۋى كەرەكتىگىن ەسكەر­تەدى. ءسوز جوق, ءارتاراپتان­دىرۋدىڭ باس­تى ماڭىزدى سەگمەنتى اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ ەكەندىگى راس. جولداۋدا ونى دامىتۋدىڭ ءۇش باعىتى كورسەتىل­گەن. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ. ەكىنشىسى – ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. ءۇشىن­شىسى – ەلدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ىسكە اسىرۋ. جولداۋدا بۇل ماقساتتاردى ىسكە اسى­رۋ­دىڭ جولدارى مەن تەتىكتەرى كورسەتىل­گەن. ەكونوميكانىڭ تۇ­راق­تى ءوسۋىنىڭ كىلتى الەمدىك ءتا­جىريبە كورسەتكەنىن­دەي, يندۋس­تريالاندىرۋدى جەدەلدەتۋدە, ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋدا, ادام كا­پي­تا­لىنىڭ باسەكەلەستىك قابىلە­تىن ارت­تىرۋدا ەكەنى ءمالىم. بۇل ءۇشىن جاڭا ين­نوۆاتسيالاردى ەنگى­زۋدىڭ ماڭىزى زور. ەلباسى سون­دىقتان اگروونەركاسىپتىك كە­شەن­دى دامىتۋعا بايلانىستى 2014 جىل­عا قاراي اگروونەركاسىپتىك كەشەندە ءونىم­دىلىكتى كەم دەگەندە ەكى ەسەگە ارتتىرۋ, سول مەرزىمدە ىشكى رىنوكتىڭ 80 پايىزدان استامىن وتاندىق تاعام ونىمدەرى قۇراۋىنا قول جەتكىزۋ, ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ىسكە اسىرۋ مىندەتتەرىن العا قويىپ وتىر. وسى اتالعان باعىتتارداعى جۇمىس­تىڭ ناتيجەلى بولۋىندا ەلىمىزدەگى ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەنىڭ ءتيىمدى ءجا­نە ۇتىمدى قىزمەتىن قالىپتاس­تىرۋ­دىڭ ءرولى ەرەكشە كورسەتىلگەن. وسى تۇرعى­دان كەلگەندە, عىلىمي الەۋەتى وراسان ءبىزدىڭ قازاق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتە­تىنىڭ ورنى ايىرىقشا دەر ەدىم. ۋنيۆەرسي­تەت بىلىكتى عىلىمدار شوعىرلانعان, عى­لىمي-زەرتتەۋدىڭ لەكتى ناتيجەلەرىنە يە, ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سەكتورىندا شەت­ەلدىك يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى بەيىمدەۋ تاجىريبەسى جيناقتالعان ۇجىم رەتىندە ۇلتتىق يننوۆاتسيا­لىق جۇيەدەگى جەتەكشى ورتالىق­تاردىڭ ءبىرى. جولداۋ مىندەتتەرى تۇرعىسىنان قاراعاندا اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدا ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ ارالاسپايتىن سالا­سى جوقتىڭ قاسى. ۋنيۆەرسيتەتتە 700-دەن استام عى­لىم دوكتورى مەن كانديداتى قىز­مەت اتقارادى. ولاردىڭ اگرار­لىق سالاعا كومەگى شەشۋشى سيپاتقا يە. وقۋ ورنىندا قر ۇعا اگرارلىق عىلىمدار بولىمشەسى ورنالاسقان. ونىڭ قۇرامىندا 38 اكادەميك زەرتتەۋ جۇمىستارىنا جەتەك­شىلىك جاساپ وتىر. ءىس جۇزىندە ولار­دىڭ ارقايسىسىنىڭ قالىپ­تاس­قان عىلىمي مەكتەبى بار. مۇ­نىمەن قاتار ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە 3 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, 3 عى­لىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ناتيجەلى زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن شۇ­عىل­دانادى. سولاردا ىرگەلى جانە قول­دان­بالى باعىتتار بويىنشا ون­داعان تاقى­رىپتاردا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە. جولداۋدا ەلباسى تاپسىرماسى بو­ي­ىنشا ۇكىمەت جەدەل يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى مەن ەل­دى يندۋستريالان­دىرۋدىڭ ەگجەي-تەگ­جەيلى كارتاسىن ازىرلەگەنى اي­تىل­دى. ياعني, الداعى تاياۋ جىلدار­دا نەنى, قايدا جانە قا­شان سالا­تىن­دىعىمىزدىڭ تولىق ءىس-قيمىل جوس­پارى بار دەگەن ءسوز. ەل ەكو­نو­مي­كاسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى شاقتا كىم عىلىمي كومەك سۇرار ەكەن دەپ قا­راپ وتىراتىن ۋاقىت پا؟! ۋني­ۆەر­سي­تەت باسشىلىعى ماسەلەنىڭ وتكىر­لىگىنە بايلانىستى ويلا­سا كەلە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق با­عىت­­تاردىڭ ناقتى نىساندارىنا, قول­­عا الىنا باستاعان جوبالاردىڭ اتقا­رۋشى اكىمشىلەرىنە سول سالا مەن ونىڭ يننوۆاتسيالىق ۇمتى­لىس­­تارىن جەتىك بىلەتىن عالىمدار­دى جىبەرۋدى ءجون كوردى. ولار بارعان جەرلەرىندە جۇمىستىڭ عى­لىمي نەگىزدە ۇيىمداستىرىلۋىنا, ەڭ ۇزدىك يننوۆاتسيالىق جاڭا­لىق­تاردى ەنگىزۋگە تەگىن كومەكتەسەتىن بو­لادى. ماقسات – ماسەلەگە عى­لىمي تۇرعىدان كەلۋدىڭ ارتىقشى­لىق­­تارىنا كوز جەتكىز­دىرۋ. جوبا باسشىلارى ءبىزدىڭ عالىم­داردىڭ ناقتى پايدالى ەكەندىگىنە كوز جەت­كىزگەن كەزدە جۇمىس ءارى قاراي كە­لى­سىم-شارت نەگىزىندە جالعاساتىن بولادى. ەلىمىزدە تۇتاستاي ەكونوميكا بويىنشا ءبىر قىزمەتكەرگە جىلىنا 17 مىڭ دوللاردىڭ وندىرىلگەن ءونىمى كەلسە, دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش ەڭ كەمى 90 مىڭ دول­لار­دى قۇرايدى. وندا اۋىل شارۋا­شىلىعىندا ءبىر جۇمىس ىستەۋشى جىلىنا 50-60 مىڭ دوللاردىڭ ءونىمىن وندىرسە, بىزدە شامامەن بۇل 3 مىڭ دوللارعا جەتەر-جەتپەس قانا. ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. “قو­رىتىندى تۇسىنىكتى, – دەيدى ەلباسى وسى­عان وراي ءوز جولداۋىندا, – بىزگە جاعداي­دى تۇزەتۋ – ونىمدىلىكتى ارتتىرىپ, يننو­ۆاتسيالاردى ەندىرۋ كەرەك”. ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدى­گىن قامتاماسىز ەتەتىن اۋىلشارۋا­شى­لىق ماشينەسى قۇرىلىسىنىڭ مەتالدار تەح­نولوگياسى, اگروەكو­لو­گيا, مال شا­رۋاشىلىعى, ەگىن­شى­لىك سالاسىندا الەمدىك ستاندارت­تار­عا جاۋاپ بەرەتىن ىزدەنىستەر بار­شىلىق. بىزدە قۇرىلعان زەرتحانا نانو دەڭگەيىندە زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە, سونداي-اق ۋنيۆەرسي­تەت عالىمدا­رىنا تاعام ونىمدەرى مەن اۋىل شارۋشىلىقتارىندا گمو قۇ­رامىن انىقتاۋدىڭ جاڭا ەكسپرەسس ادىستەرىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۋنيۆەرسيتەت يننوۆاتسيالىق جا­ڭا­لىقتارى مول جاپون كومپا­نيا­لا­رىمەن تىعىز بايلانىس ور­ناتتى. ء“SHىMADZU” كومپانيا­سى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن عى­لىمي-پراكتيكالىق سەمينار وتكى­زى­لىپ, وندا وسى كومپانيا شىعا­راتىن قۇرال-جابدىقتاردىڭ تۇ­ساۋ­كەسەرى جا­سال­دى. الداعى ۋاقىتتا 50 پايىزدىق جەڭىلدىكپەن وسى قۇرال-جابدىقتار بىزگە بەرىلەتىن بولدى. ول بىزدەگى ەكولوگيا­لىق ورتالىقتىڭ نىسانالى جۇمىس ءىس­تەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. جاپو­نيانىڭ “ىntەractىve ءCorporatىon” كومپانياسى­مەن ىنتىماقتاستىق ناتيجەسىندە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اگروبيوينجەنەرلىك نانوزەرتحا­ناسىنىڭ جۇمىستارىنا ارنالعان بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي ەكى ەلەكتروندى ميكروسكوپ قوندىر­عىسى ورناتىلدى. ۇكىمەتتىڭ 200 ملن. تەڭگەلىك گرانتىنا الىنعان بۇل زەرتحانانىڭ عىلىم جولىن­داعى ىزدەنىستەرگە سونى سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز. تاراپتار اراسىندا ال­داعى ۋاقىتتا ءوزارا ىنتىماق­تاس­تىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قوي­ىلدى. بۇل تەك ۋنيۆەرسيتەت ءۇشىن عانا ەمەس بۇكىل ەلىمىزدىڭ اگ­روكەشەنى ءۇشىن ماڭىزدى قادامدار. عالىمداردىڭ ۇلكەن توبى اكا­دەميك ر.ەلەشەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قۇنارلى توپىراقتىڭ ماڭىزدى كور­سەتكىشتەرىن رەتتەيتىن اگرو­حي­ميالىق جانە اگرو­تەحنيكالىق تاسىلدەردى كەشەندى پاي­دالانۋدا, پروفەسسور ت. نۇرعاسەنوۆتىڭ جەتەك­­شىلىگىمەن كۇرىشتىڭ اۋىسپالى ەگىسىنەن شىققان جەردى رەكۋلتي­ۆاتسيالاۋ ءتاسىلىن ۇتىمدى تاسىلمەن الماستىرۋدا, جەمىس-كوكونىس كافە­درا­سىنىڭ قىز­مەتكەرلەرى (پرو­فەس­سور س.ن.ولەيچەن­كو جەتەكشىلىگى­مەن) اگروبيوارتۇرلىلىك جەمىستى دا­قىلدار مەن ءجۇزىمنىڭ جابىق تا­مىر جۇيەسىمەن قىسقى ۇلاستىرۋدى قولدانۋمەن الما مەن المۇرت كو­شەت­تەرىن وسىرۋدە, ينجەنەرلىك سالادا ج. سادىقوۆتىڭ جەتەكشى­لىگى­مەن ەنەرگيانى ۇنەمدەۋدە ين­نوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار جانە اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن ءوسىرۋ ءۇشىن تەحنيكالىق جابدىقتار ەنەرگيا كوزدەرىن ءداستۇرلى ەمەس جو­لىمەن قال­پىنا كەلتىرۋ بازا­سىن­دا ۇلكەن جۇمىستار اتقارى­لۋدا. مەملەكەتتىك سىناقتان ءساتتى ءوت­كەن, ءتا­جىريبەلى-ونەركاسىپتىك پارتيا­لار شى­عا­رىلىمى ۇسىنعان “قازاق­ستاندىق-1” تاجىريبەلى-ونەركاسىپتىك كوم­با­ينىنىڭ ءۇل­گىسى دايىندالدى. سونداي-اق عالىمدا­رىمىز ەلىمىزدەگى سۋ تاپ­شىلىعىنا وراي تامشىلاتا سۋارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن جاسادى. ۋنيۆەرسيتەتتە ش. دالەنوۆ, ت. سا­دىقۇلوۆ, ك.ءدۇي­سەنباەۆ, ا.ەگەۋباەۆ ءتارىزدى پروفەسسورلاردىڭ جەتەك­شىلىگى­مەن مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءىرى عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. رەسپۋبليكانىڭ اسىل تۇقىمدى شارۋا قوجالىقتارىندا جۇرگى­زىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى باسقا شارۋاشىلىقتاردا ىسكە اسىرىلعان مال باسىنىڭ جوعارى ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. رەسپۋبليكاداعى مال با­سى­نىڭ جالپى جوعارى گەنەتيكالىق الەۋەتىندەگى اسىل تۇقىمدى مال­داردىڭ ۇلەسى ارتتى. فەرمەرلىك ءوندىرىس سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن دايارلاۋ مەن كا­سىبي قايتا دايارلاۋدا ۋنيۆەرسيتەت­تە 1996 جىلى جوعارى فەرمەر مەكتەبى اشىلعان بولاتىن. سول جىلداردان بەرى 10 مىڭنان استام فەرمەر بىلىمدەرىن جەتىلدىرە الدى. فەرمەرلەردى وقىتۋدا بۇگىنگى تاڭدا قاشىقتىقتان وقىتۋ سياقتى ءادىس-ءتاسىل­دەر قولدانىلادى. وسى كەلتىرىلگەن جاعدايلار بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگىن انىقتايدى, ەلباسىنىڭ حالىققا جولداۋىندا ايتىلعان مىندەتتەردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋدىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى. ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى دا جوعارى حالىق­ارالىق تالاپتارعا جانە الەمنىڭ جە­تەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ رەيتينگىنە ەنۋ­گە ۇمتىلا وتىرىپ جوعارى ءبى­لىم ساپا­سىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-ءجى­گەرىن جۇمسايدى. تىلەكتەس ەسپولوۆ, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, قر ۇعا اكادەميگى