كەنيا فەنومەنىنىڭ جىلناماسى ارىدەن باستاۋ الادى. افريكانى «قارا مارجاندارى» سانالعان ەل ءدۇبىرلى دوداعا 1956 جىلدان بەرى قاتىسىپ كەلەدى. ءا دەگەننەن كەنيالىقتاردىڭ وليمپيادادا جولى بولا قويعان جوق. بايراقتى باسەكەنىڭ جۇلدەسىن جەڭىپ الۋ ءۇشىن 8 جىل كۇتۋگە تۋرا كەلدى. توكيو وليمپياداسىندا (1964 جىل) ۋيلسون كيپرۋگۋت 800 مەترگە جۇگىرۋدەن مارە سىزىعىن ءۇشىنشى بولىپ كەسىپ, قولا مەدال ولجالادى. ايتپاقشى, كيپرۋگۋتتىڭ جۇگىرۋگە جاتتىعۋى دا ەرەكشە. ول تۇيەقۇسپەن بىرگە جۇگىرىپ, ءاردايىم ءوزىن شىڭداپ وتىرعان ەكەن.
ءىزاشار جۇيرىك كيپرۋگۋتتىڭ باعىندىرعان بيىگى كەنيا جەلاياقتارىنىڭ توماعاسىن سىپىردى. مەكسيكا وليمپياداسىندا (1968 جىل) جەلاياق كۇمىسپەن كۇپتەلگەن-ءدى. ال ونىڭ ارىپتەستەرى 3 مارتە مارە سىزىعىن ءبىرىنشى بولىپ كەستى. بۇدان بولەك, كەنيالىق جەلاياقتار 3 كۇمىس جانە 2 قولا جۇلدە ولجالادى. كيپرۋگۋت باستاعان جەلاياقتاردىڭ سول جەتىستىگىن جەرلەستەرى ءالى كۇنگە اڭىز ەتىپ ايتادى. سولتۇستىك امەريكادان قورجىنى قامپايىپ ورالعان كەنيا سايىپقىراندارى جارتى عاسىردان اسا ۋاقىتتا وليمپيادانىڭ تۇپ-تۋرا 100 مەدالىن جەڭىپ العان ەكەن. سونىڭ 7-ەۋى بوكسشىلارعا تيەسىلى بولسا, تورتجىلدىق دودانىڭ 93 جۇلدەسىن ەل قورجىنىنا كەنيا جەلاياقتارى سالعان. سونىڭ 31-ءى التىن, 38-ءى كۇمىس, 31-ءى قولا مەدال.
كەنيالىقتار ءۇشىن كيپچوگە كەينونىڭ ورنى دارا. ەكى مارتە وليمپ شىڭىن باعىندىرعان, ەل ءانۇرانىن تۇڭعىش رەت بايراقتى باسەكەدە شىرقاتقان جەلاياقتىڭ ەل تاريحىنداعى ۇلەسى ەرەن. كەينو مەحيكو وليمپياداسىندا (1968 جىل) 1500 مەترگە جۇگىرۋدەن الدىنا جان سالعان جوق. ول 5000 مەترلىك سايىسقا دا قاتىسىپ, جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەكىنشى ساتىسىنا شىقتى. ميۋنحەندە (1972 جىل) وتكەن ءدۇبىرلى دودادا جەلاياق 3000 مەترگە كەدەرگىمەن جۇگىرۋگە قاتىسىپ, مارەگە قارا ءۇزىپ كەلدى. دەگەنمەن, 1500 مەترگە جۇگىرۋدە سىنعا تۇسكەن ول مەحيكوداعى جەتىستىگىن قايتالاۋعا ءسال جەتپەي قالىپ, كۇمىس جۇلدەنى مىسە تۇتتى. كەينو 1999 جىلدان بەرى ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقارادى. ول باسشىلىق ەتكەلى بەرى كەنيالىق سپورتشىلار وليمپياداداعى مەدال سانىن 53-كە, ال الەم چەمپيوناتتارىندا جەڭىپ العان جۇلدە قورىن 94-كە ۇلعايتتى.
وليمپيا ويىندارىندا كەنيا جۇيرىكتەرىنىڭ جەتىستىكتەرى ادام تاڭعالارلىقتاي. ماسەلەن, بارسەلونادا (1992 جىل) وتكەن تورتجىلدىقتىڭ ءدۇبىرلى دوداسىندا ءۇش بىردەي كەنيالىق جەلاياق جەڭىس تۇعىرىنا قاتار كوتەرىلدى. 3000 مەترگە كەدەرگىلەرمەن جۇگىرۋدە ولارعا تەڭ كەلەر ەشكىم بولعان جوق. افينى وليمپياداسىندا (2004) كەنيالىق جەلاياقتار سول جەتىستىگىن تاعى قايتالادى. ەزەكيەل كەمبوي 3000 مەترلىك سايىستا مارە سىزىعىن ءبىرىنشى بولىپ كەسسە, تاعى ءبىر جۇيرىك بريمين كيپرۋتو كۇمىسكە قول جەتكىزدى. ءۇشىنشى كەنيالىق سپورتشى پول كوەچ قولا مەدالدى قانجىعاسىنا بايلادى. بريمين اراعا ءتورت جىل سالىپ, بەيجىڭدە (2008 جىل) توپ جارسا, كەمبوي وردا بۇزار شاعىندا لوندون وليمپياداسىنىڭ (2012 جىل) جەڭىمپازى اتاندى.
ريو وليمپياداسى كەنيالىق جۇيرىكتەردىڭ جاسىنداي جارقىلداعان بايراقتى باسەكەسىنە اينالدى. اتالعان دودادا ەل قورجىنى 6 التىن, 6 كۇمىس, 1 قولا جۇلدەگە ۇلعايدى. وردا بۇزار شاعىندا ەليۋد كيپچوگە مارافونعا جۇگىرۋدەن الدىنا جان سالعان جوق. ريوعا دەيىن ەليۋد ەكى وليمپياداعا قاتىسىپ, كۇمىس جانە قولا مەدال يەلەنگەن بولاتىن. كيپچوگەنىڭ ءىزىن الا 800 مەترگە جۇگىرۋدەن دەۆيد رۋديشا ەكىنشى مارتە وليمپ شىڭىن باعىندىردى. برازيليادا ۆيۆيان چەرۋيوتتىڭ دا باعى جاندى. لوندوندا كۇمىس پەن قولانى مىسە تۇتقان چەرۋيوت ريودا اڭساعان التىنىنا قول جەتكىزدى.
كەنيالىق اتلەتتەردىڭ باعىندىرعان بىرەگەي بەلەستەرى الەم چەمپيوناتىندا دا جەتىپ-ارتىلادى. اتالعان ەلدىڭ جەلاياقتارى 5 مارتە جەڭىس تۇعىرىنا قاتار كوتەرىلدى. ءۇش شاقىرىمعا كەدەرگىلەرمەن جۇگىرۋدەن 1997, 2007 جانە 2015 جىلدارى وتكەن الەم چەمپيوناتتارىندا كەنيالىق جىگىتتەر ەشكىمگە دەس بەرمەي, بۇكىل مەدالدى وزدەرى يەلەندى. 2015 جىلعى بەيجىڭدە وتكەن تۋرنيردە ءتىپتى مارەگە ءتورتىنشى بولىپ كەلگەن دە سول ەلدىڭ ورەنى ەدى.
ايتپاقشى, قىتاي استاناسىنداعى باسەكەدە كەنيا 7 التىن, 6 كۇمىس, 3 قولا جۇلدە جەڭىپ الىپ, جالپى ەسەپتە تۇڭعىش رەت توپ باستادى. جىگىتتەردەن قالىسپايتىن كەنيا بويجەتكەندەرى 2011 جىلى 10 000 مەترگە جۇگىرۋ جانە مارافون سايىستارىندا وق بويى وزىپ كەلىپ, ەكى جارىستا 6 مەدال ولجالادى.
الەم بىرىنشىلىكتەرىندە التىن الۋ كەنيا جەلاياقتارى ءۇشىن تۇك ەمەس. ءتىپتى, التىن مەدالدى قوس-قوستاپ ۇستاپ قايتاتىندار كوپ. ماسەلەن, اسبەل كيپروپ, موزەس كيپتانۋي, ۋيلسون كيپكەتەر ءۇش رەت الەم شىڭىن باعىندىرسا, ۆيۆيان چەرۋيوت پەن ەزەكيل كەمبوي 4 دۇركىن الەم چەمپيونى اتانعان. جالپى كەنيا جەڭىل اتلەتيكادان الەم چەمپيوناتىنا 1987 جىلدان بەرى قاتىسىپ, 140 مەدال (55 التىن, 48 كۇمىس, 37 قولا) جەڭىپ الدى. جەڭىل اتلەتيكا بويىنشا جالپى ەسەپتە كەنيا قازىر 2-ورىندا تۇر.
الەم بىرىنشىلىكتەرىنەن بولەك دوڭگەلەنگەن دۇنيەنىڭ ءار تۇكپىرىندە مارافون تۋرنيرلەرى ءوتىپ تۇراتىنى بەلگىلى. اتالعان بايگەدە دە كەنيا جۇيرىكتەرى شاشاسىنا شاڭ جۋىتپايدى. الەمدىك مارافون دەپ اتالاتىن التى باسەكەدە كەنيا جەلاياقتارىنىڭ جەتكەن جەتىستىگى ۇشان-تەڭىز. 1988 جىلدان بەرى ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتقان بوستون مارافونىندا اتالعان ەلدىڭ جەلاياقتارى 32 مارتە جەڭىس تۇعىرىنىڭ بيىگىنەن كورىندى. چيكاگو مەن نيۋ-يورك قالالارىنداعى مارافوندا دا ولاردىڭ مەرەيى ۇستەم بولدى. العاشقى بايگەدە كەنيالىقتار 21 رەت التىن مەدال جەڭىپ السا, نيۋ-يوركتە 20 مارتە جەڭىس تويىن تويلادى. بەرلين مارافونى دا كەنيالىقتاردىڭ وزا شاباتىن دوداسىنىڭ ءبىرى. اتالعان جارىستا جەلمەن جارىسقان كەنيا جۇيرىكتەرى 19 رەت مارە سىزىعىن ءبىرىنشى بولىپ كەستى.
2013 جىلعى جارىستا قايتالانباس بىرەگەي وقيعا بولدى. ەرلەر اراسىنداعى باسەكەدە مارەگە العاش بولىپ جەتكەن 5 سپورتشىنىڭ ءبارى كەنيا وعلاندارى ەدى. ايەلدەر اراسىنداعى مارافوندا دا شىعىس افريكالىقتاردىڭ ايى وڭىنان تۋىپ, التىن مەن قولا مەدالدى قانجىعاسىنا بايلادى. تۇرمىسى تومەن, حالقىنىڭ سانى كوپ كەنيا وسىلايشا جەلمەن جارىسقان جەلاياقتارىنىڭ ارقاسىندا اتاعى كۇللى الەمگە تارالىپ, داڭقى اسىپ تۇر.
حالقىنىڭ سانى كوپ دەمەكشى, كەنيا جەلاياقتارىنىڭ وزىندىك قۇپياسى بار. ەلدەگى جەڭىمپاز جەلاياقتاردىڭ باسىم بولىگى ەلدەگى ءبىر تايپانىڭ عانا ۇرپاعى ەكەنىن بىلەسىز بە؟ ءدال وسى سۇراقتى انگليانىڭ بەلدى ءبىلىم ورداسى ليدس ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرگەندە كەنيادان شىققان نيكسون ەسىمدى گرۋپپالاسىم قويعان ەدى. كوزىمدەگى تاڭدانىستى بايقاپ, جاۋاپ بەرە قويماسىمدى تۇسىنگەن ول شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرمايتىن كىل جەلاياقتاردى تاربيەلەيتىن جەلاياق تايپا تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى.
اۋزىمەن قۇس تىستەگەن جۇيرىكتەردىڭ كوپ شىعۋىنا بايلانىستى كالەنجين تايپاسىن بىلايعى جۇرت «جەلاياقتار تايپاسى» دەپ اتاپ كەتكەن. The Atlantic باسىلىمىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, كەنيا چەمپيوندارىنىڭ تورتتەن ءۇشى سانى 4,5 ميلليونعا جۋىق كالەنجين تايپاسىنىڭ وعلاندارى ەكەن. جوعارىدا ايتىلعان كيپچوگە كەينو سەكىلدى قاھارماندار دا وسى تايپانىڭ ۇرپاعى سانالادى.
قاشىقتىققا جارىسۋدان الدىنا قارا سالماعان كەنيالىقتار فەنومەنى عىلىمي زەرتتەۋ «وبەكتىسىنە» دە اينالىپ ۇلگەرگەلى قا-شان. كەيبىر عالىمدار جۇيرىكتىڭ سەبەبىن تاماقتانۋدان ىزدەسە, كەلەسىسى بيولوگيالىق جاراتىلىسىنا كوڭىل بولگەن. ماسەلەن, 2000 جىلى دانياداعى سپورت عىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ۇزاق ۋاقىت كالەنجين تايپاسىنىڭ وكىلدەرىن باقىلاپ, ولاردا وتتەگىگە قانىق قىزىل قان تۇيىرشىكتەرى مول ەكەنىن اڭعارعان. تاعى ءبىر زەرتتەۋدىڭ قورىتىندىسى جۇيرىكتىكتى تۇرعىنداردىڭ اياقتارى قۇسقا ۇقساس بولۋىمەن بايلانىستىرادى. امەريكالىق NPR ونلاين باسىلىمى تاراتقان اقپارات بويىنشا, كالەنجيندىكتەردىڭ جەلاياقتىعىنا تايپاداعى ادام دەنەسىنە جاسالاتىن عۇرىپتار اسەر ەتۋى ىقتيمال.
عالىمدار وزدەرىنىڭ ءتۇرلى بولجامدارىن ۇسىنىپ, كالەنجين قۇپياسىن اشۋعا ءالى تالپىنىپ كەلەدى. ايتسە دە, The Atlantic گازەتىنىڭ پىكىرى الدەقايدا قۇلاققا قونىمدى. كالەنجين تايپاسىنىڭ قۇپياسى ءتۋابىتتى تالانت پەن جانكەشتى جاتتىعۋدىڭ ارقاسى ەكەنى انىق.
ويتكەنى كەنيادا جەلاياقتاردى ازىرلەيتىن مەكتەپتەردە تاماشا جاعداي جاسالعان. جۇگىرۋگە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار, دەنساۋلىقتى باقىلايتىن قۇرىلعىلار – ساقاداي ساي. مەكتەپتەردىڭ تۇگەلگە جۋىعى كاسىبي باپكەرلەرمەن قامتىلعان. ارا-تۇرا ۆيۆيان چەرۋيوت سەكىلدى الەم جانە وليمپيادا چەمپيوندارى كەنيا ورەندەرىنە بار بىلگەنىن ۇيرەتىپ, تاجىريبەسىمەن بولىسەدى.
وسى ورايدا, دەۆيد رۋديشانىڭ ارەكەتى كوپكە ۇلگى بولارلىق. ول كىل جۇيرىكتەردى باپتايتىن يتەن قالاسىنداعى سانت-پاتريك مەكتەبىنىڭ شاكىرتتەرىمەن بىرگە جاتتىعىپ, جەڭىل اتلەتيكانىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتەدى. ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. مەكتەپتەن سىرتقا شىققان شاكىرت اۋلادا تال ەگىپ جۇرگەن ءۇش دۇركىن الەم چەمپيونى, وليمپيادانىڭ كۇمىس جانە قولا جۇلدەگەرى ۋيلسون كيپكەتەردى كورەدى. ال بارسەلونا وليمپياداسىنىڭ (1992 جىل) چەمپيونى ماتە بيرير مەن كۇمىس جۇلدەگەرى ريچارد چەليمو مەكتەپ زالىندا دەمالىپ وتىرادى. بۇل سانت-پاتريك مەكتەبىندەگى شىنايى جاعداي. وسىدان كەيىن كەنيا ورەندەرى جەلمەن جارىسىپ جۇيتكىمەي قايتسىن.
تورتكۇل دۇنيەنى مويىنداتقان تالانتتاردى كورىپ وسكەن ورەندەر سولارعا قاراپ بوي تۇزەيتىنى انىق. قالاي دەسەك تە, كەنيا جەلاياقتارىنىڭ جەتىستىگى الاش بالاسىنا دا ۇلگى بولارلىقتاي.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
