– تاقىرىبىڭىزعا قالاي كەلگەنىڭىز تۋراسىندا قازاقستاندا ءجۇرىپ, جەرگىلىكتى تاريح وقۋلىقتارىندا اشارشىلىق تۋرالى كوپ جازىلعانىن تاڭدانا بايقادىم دەپسىز. سودان كەيىنگى العاشقى قادامىڭىز قانداي بولدى؟
– قازاقستانداعى اشارشىلىق تاقىرىبىنا قىزىعۋشىلىعىم جاز ايلارىن الماتىدا وتكىزۋىمنەن باستالدى. قازاق ءتىلىن وقۋعا بارعانمىن. اقش-قا ورالعانىمدا قازاقستان بويىنشا مامان سانالاتىن امەريكالىق عالىمدارمەن سويلەستىم. اتالعان ەلدە زەرتتەۋ جۇرگىزۋ بويىنشا كەڭەس الۋدى كوزدەدىم. ناقتىراعىندا, قازاق مۇراعاتتارىندا زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ ماشاقاتى تۋرالى بىلگىم كەلدى. ولار ماعان مۇراعاتتاردىڭ شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەرگە اشىق ەكەنىن ايتتى. مەن سونداي-اق عىلىمي كەڭەسشىممەن دە اقىلداستىم. ول ورتالىق ازيا مامانى ەمەس. ونىڭ زەرتتەۋ وبەكتىسى – رەسەي يمپەرياسى. بىراق سوعان قاراماستان تاقىرىپتى قالاي ءوربىتۋ جانە قانداي سۇراقتار قويۋ كەرەكتىگى جونىندە كوپ كومەك بەردى. ءدال سول كەزدە مەن قازاقستانداعى اشارشىلىق تاقىرىبىن مەتتيۋ پەين ەسىمدى وزگە ءبىر امەريكالىق زەرتتەپ جۇرگەنىن ءبىلدىم. ەموري ۋنيۆەرسيتەتىنەن ەكەن, دوستىق پەيىلىن كورسەتىپ, كومەك قولىن ۇسىندى. زەردەلەي كەلە, مەن تاقىرىپتىڭ اۋقىمدىلىعى سونشا, ءبىر ەمەس, بىرنەشە كىتاپ جازىلسا دا ارتىق ەتپەيتىنىن ءتۇسىندىم. پەين كىتابىن ءالى دە تولىقتىرىپ جاتىر. ونىڭ ەڭبەگى جارىق كورسە, وسى اشارشىلىق تۋرالى تۇسىنىگىمىزدى ودان ءارى كەڭەيتەدى دەپ بىلەمىن.
– ادەتتە اعىلشىن ءتىلدى ماماندار قازاقتار تۋرالى ماقالا نە كىتاپ جازسا ورىس ترانسليتەراتسياسىنا سۇيەنەدى. كىتابىڭىزدان بايقاعانىم, ءسىز قازاق ءتىلىنىڭ ترانسليتەراتسياسىن ساقتاعان ەكەنسىز. مۇنداي شەشىمگە قالاي كەلدىڭىز؟
– مەن ەلدى مەكەن اتاۋلارىن ورىس تىلىنەن الدىم, بىراق كىسى اتتارىنا كەلگەندە, ەگەر كەيىپكەرىم قازاق بولسا ونىڭ ەسىمىن قازاقى ەتىپ جازۋعا تىرىستىم. بۇل مەن ءۇشىن وتە ماڭىزدى سۇراق. ول كىسىلەردىڭ وزدەرى ەسىمدەرىن ورىس ترانسليتەراتسياسىمەن جازۋعا قالاي قارار ەدى دەپ ويلادىم.
– زەرتتەۋ بارىسىندا ءسىزدى ەڭ قاتتى تاڭعالدىرعانى نە ەدى؟
– مۇنداي ماڭىزدى وقيعانىڭ باتىس الەمىندە مۇلدەم قوزعالماعانى مەنى قاتتى تاڭداندىردى. زەرتتەۋ تاقىرىبىم تۋرالى كەڭەس وداعىنىڭ تاريحىنا ماماندانعان ارىپتەستەرىمە ايتا باستاعاندا, ولار قازاقستانداعى اشارشىلىق تۋرالى ەشقاشان ەستىمەگەن بولىپ شىقتى. تۇسىنەسىز بە, ولار بۇكىل كاسىبي ءومىرىن كەڭەس وداعىنىڭ تاريحىنا ارناعان عالىم ادامدار. مۇراعاتتاردان ۇيگە كەلگەنىمدە تاقىرىبىمنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ويلادىم. بۇل ماعان قوسىمشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. قازاقستانداعى اشارشىلىقتى باتىس الەمىنە سەنساتسيا قۋالاماي, ساياسي ماقسات كوزدەمەي, مەيلىنشە دۇرىس جولمەن جەتكىزەمىن دەپ شەشتىم. تاقىرىپتىڭ اۋقىمدىلىعى سونداي, بارلىق سۇراققا جاۋاپ بەرە المايتىنىمدى ءتۇسىندىم. بىراق مەنىڭ كىتابىم وزگەلەردىڭ وسى تاقىرىپتى ودان ءارى وربىتۋىنە ىقپال ەتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
– كىتابىڭىزداعى نەگىزگى ساندارعا توقتالساق. اشارشىلىققا دەيىن قازاق جەرىندەگى حالىق سانى 6 ميلليون بولعان. ونىڭ 4 ميلليونى قازاقتار. قايتىس بولعاندار سانى – 1,5 ميلليون, كوشىپ كەتكەندەر سانى – 1 ميلليون. مالدىڭ 90 پايىزى قىرىلعان. قازاقتار حالىقتىڭ 60 پايىزىن قۇراعان, سويتە تۇرا زارداپ شەككەندەردىڭ 90 پايىزى وسى قازاقتار بولعان. دەرەكتەردى دۇرىس كەلتىردىم بە؟
– قازاقستانداعى حالىق سانى بويىنشا, 1926 جىلى جۇرگىزىلگەن ساناققا جۇگىندىم. وعان سايكەس, حالىق سانى 6,1 ميلليون بولعان. سونىڭ شامامەن 4 ميلليونى قازاقتار. كىتابىمدا جازعانداي, قازاقستانداعى اشارشىلىق تۋرالى ساندار ءالى دە زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى. دەموگرافتاردىڭ جۇمىسى قاجەت. مەن قازاق دەموگرافتارىمەن سويلەستىم جانە بىلىۋىمشە ولار زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستاعالى وتىر. ەگەر ۋكرايناداعى اشارشىلىقتىڭ دەرەكتەرىنە قاراساڭىز, ولار تاماشا جەتىستىكتەرگە جەتكەن. اۋداندىق دەڭگەيگە دەيىن ساندار ناقتى. قازاقستان جاعدايىندا ءبىزدىڭ قينالاتىنىمىز, قاي ءوڭىردىڭ قانشالىقتى زارداپ شەككەنىن ءبىلۋ قيىنعا سوعىپ وتىر. مەنىكى قولدا بار قۇجاتتاردىڭ نەگىزىندە عىلىمي پايىمداۋ عانا. ناقتى دەموگرافيالىق مالىمەتتەر بولسا, كەرەمەت بولار ەدى. وكىنىشكە قاراي, مەن دەموگراف ەمەسپىن. ءدال كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋدىڭ ەڭ دۇرىس جولى – وزبەكستان نەمەسە قىتايدىڭ شىڭجاڭ ءوڭىرى سەكىلدى قازاقتار باس ساۋعالاعان جەرلەردە دەموگرافيالىق ىزدەنىستەر جاساۋ. ويتكەنى قانشا ادام قايتىس بولعانىن ءبىلۋ ءۇشىن الدىمەن قانشا ادام كوشىپ كەتكەنىنە كوز جەتكىزۋ كەرەك. ايتپەسە, ءولدى دەپ كورسەتىلگەن ادام شىنىمەن ولگەن بە, الدە كوشىپ كەتكەن بە, قازاقستاندا قايتىس بولعان با, الدە بارعان جەرىندە قايتىس بولعان با, سونى بىلە المايمىز وتىرمىز.
–قايتىس بولعان 1,5 ميلليون ادامنىڭ ىشىندە تەك قازاقتار عانا بولعان جوق قوي؟
– ارينە, ورىستار دا, ۋكرايندەر دە بار. بىراق باسىم بولىگى قازاقتار ەكەنى انىق.
– قازاقستانداعى اشارشىلىق گەنوتسيدكە جاتا ما, جاتپاي ما دەگەن سۇراققا كەلگەندە, ءسىز ستالين قازاقتاردى سانالى تۇردە جويۋعا تىرىستى ما, الدە قازاقتاردىڭ تاعدىرىنا نەمقۇرايلى قارادى ما, بىلە المايمىز دەگەن ەكەنسىز.
– مەن ستالين نەمەسە ورتالىق كوميتەت مۇشەلەرىنىڭ قازاقتاردى ەتنيكالىق توپ رەتىندە جويۋدى قالاعانىن كورسەتەتىن دالەلدى تابا المادىم. مەنىڭ ويىمشا, ولار سانالى تۇردە قازاقتاردىڭ كوشپەلى مادەنيەتىن جويۋدى كوزدەدى. ولاردىڭ تۇسىنىگىندە كوشپەلىلىك ارتتا قالۋشىلىقپەن تەڭ ەدى. ولار سونداي-اق, وزدەرى جوسپارلاعان مادەني جانە ەكونوميكالىق ترانسفورماتسيا بەلگىلى كولەمدەگى كىسى ولىمىنە الىپ كەلەتىنىن بىلگەن جانە ونى قالىپتى جاعداي دەپ ساناعان.
– نە سەبەپتى كەڭەس وكىمەتى قازاقتاردان ولار وسىرمەيتىن بيدايدى تالاپ ەتتى؟
– ءستاليننىڭ بولسىن, پوليتبيۋرونىڭ بولسىن كوشپەلى ءومىر تۋرالى تۇسىنىگى تومەن بولدى. ەسەسىنە ولار كوشپەلى قازاقتار وتە باي, مالدارى شەكسىز كوپ دەگەن سەكىلدى ستەرەوتيپتەرگە سەندى. بۇل سەنىم مالدىڭ جاپپاي تاركىلەنۋىنە اكەلدى. بيداي ماسەلەسىنە كەلگەندە, بيلىكتەگىلەر قازاقستاننىڭ كارتاسىنا قاراپ, ونىڭ كولەمىنىڭ ۇلكەندىگىنە نازار اۋدارىپ, نەگە بۇل وڭىردە بيداي وسىرمەسكە دەگەن ويعا كەلگەن. بىرقاتار مامان قازاق جەرىنىڭ كوپ بولىگى ەگىن شارۋاشىلىعىنا جارامايتىنىن ەسكەرتكەن بولاتىن, بىراق ولار مۇنى ەسكەرمەدى. وسىلايشا, ستالين قازاق جەرىنىڭ بيداي ءونىمىن بەرە الاتىنىنا كوز جەتكىزبەستەن, ۇلكەن مىندەتتەر قويدى. بىراق كەڭەس وكىمەتى قاتەلىگىن ەشقاشان مويىندامايتىنى بەلگىلى. ەگەر بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ەگىن شىقپاي قالسا, تۇسىنگىسى كەلمەدى, اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىن سەبەپ رەتىندە قابىلداۋدان باس تارتتى. جوسپار ورىندالۋى قاجەت. جاۋىن جاۋماي, بيداي وسپەي قالعاندا جۇكتەمە كوشپەلى قازاقتاردىڭ موينىنا ءتۇستى.
– نە سەبەپتى كەڭەس بيلىگى ءۇشىن بيداي سونشالىقتى ماڭىزدى بولدى؟
– ستالين ءۇشىن بيداي اقشا ىسپەتتەس ەدى. بيدايدى ساتىپ, ودان تۇسكەن اقشاعا يندۋستريالاندىرۋدى قارجىلاندىرۋعا بولۋشى ەدى. سونداي-اق, بيداي سوعىلىپ جاتقان يندۋستريالىق قالالارداعى حالىقتى تاماقتاندىرۋ ءۇشىن قاجەت بولدى.
– اعىلشىن تىلىندە جارىق كورۋى كىتابىڭىزدى وسىعان دەيىنگى ەڭبەكتەردەن ەرەكشە ەتەتىن بەلگىلى. ودان باسقا قانداي وزگەشەلىكتەردى اتاپ وتەر ەدىڭىز؟
– تاقىرىپتى بەكىتىپ, زەرتتەۋگە كىرىسكەن سوڭ, قازاقستاننىڭ اشارشىلىققا ماماندانعان تاريحشىلارىمەن كوپ اقىلداستىم. بەرگەن كەڭەستەرى مەن كومەكتەرىنە العىسىم شەكسىز. ولاردىڭ زەرتتەۋلەرىمەن تانىسىپ شىقتىم جانە ەڭبەكتەرىنە ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايمىن. دەگەنمەن, مەنىڭ كىتابىمنىڭ بىرنەشە جاڭا قىرى بار. بىرىنشىدەن, مەن اشارشىلىقتى زەرتتەۋدە كەڭەس وداعىنىڭ مودەرنيزاتسيا جانە ۇلت جاساۋ قۇرىلىمىن قولداندىم. سوڭعى ەكى تاقىرىپ تۋرالى قالىپتاسىپ قالعان تۇسىنىك بار. قازاقستانداعى اشارشىلىق سول تۇسىنىكتى سىنعا الاتىنىن كورسەتتىم. اشارشىلىقتان سوڭ قازاقتار وزدەرىن كوشپەلىلىك جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك توپ ەمەس, ۇلتتىق توپ رەتىندە قاراستىرا باستاعانىن انىقتادىم. قازاق يدەنتيفيكاتسياسىندا ۇلكەن ورىن العان كوشپەلىلىكتىڭ ورنىنا ۇلتشىلدىق كەلدى. سونى كورسەتتىم.
ەكىنشىدەن, مەن قورشاعان ورتانىڭ قانداي بولعانىنا دا كوپ كوڭىل ءبولدىم. مەنىڭ ويىمشا, قورشاعان ورتا فاكتورلارىن زەرتتەمەي قازاقستانداعى اشارشىلىق ماسەلەسىن تولىق ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. اشارشىلىق اۋا رايىنان تۋىندادى دەگەن كوزقاراستار بولدى. ولاي ەمەس ەكەنى انىق. اشارشىلىققا اكەلگەن اۋا رايى ەمەس. بىراق مەنىڭ كورسەتكىم كەلگەنى, جاۋىن مولشەرى جىلدان جىلعا وزگەرىپ تۇردى, ءبىر جىلى ءونىم جاقسى شىقسا, ەكىنشى جىلى ەشنارسە ونبەۋى مۇمكىن ەدى. اگرونومدار مۇنى تالاي ايتتى, بيلىك قۇلاق اسپادى. مەن تەك ماسكەۋدىڭ قازاق دالاسىن اگرارلىق ايماققا اينالدىرۋدىڭ قاۋىپتى ەكەنىن كورسەتەتىن بەلگىلەردى ەلەمەگەنىنە نازار اۋدارتقىم كەلدى. قۇرعاقشىلىق قازاق دالاسىنا 1931 جىلى كەلدى جانە بۇل جاعداي كىسى ءولىمىنىڭ كوبەيۋىنە اكەلدى. مۇنى ماسكەۋ بولجاي الدى.
سونىمەن قاتار, قورشاعان ورتا فاكتورلارىنا زەر سالۋ كەڭەس بيلىگىنە جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كوپتەگەن كەڭەس مامانى كەڭەس وداعى «تابيعاتتى باعىندىرا الادى» دەگەن مالىمدەمە تاراتقان بولاتىن. الايدا قازاقستانداعى اشارشىلىق, كەيىننەن تىڭ جەرلەردى يگەرۋ باعدارلاماسى كەڭەس وكىمەتى قازاق جەرىن قالاۋىنشا وزگەرتە الماعانىن كورسەتتى.
ۇشىنشىدەن, مەن سالىستىرمالى تالداۋ جۇرگىزدىم. امەريكا اۋديتورياسى ۋكرايناداعى اشارشىلىق تۋرالى كوبىرەك بىلەتىندىكتەن, قازاقستانداعى اشارشىلىقتى ۋكرايناداعى اشارشىلىقپەن سالىستىرا وتىرىپ جازدىم. بۇل ءبىزدىڭ ۋكرايناداعى اشارشىلىق, جالپى كەڭەس وداعىنداعى اشارشىلىق تۋرالى تۇسىنىگىمىزدى وزگەرتۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتتىم.
– اقپارات كوزى رەتىندە نەگە جۇگىندىڭىز؟
– نەگىزىنەن مۇراعات قۇجاتتارىمەن جۇمىس ىستەدىم. قازاق مۇراعاتتارىندا سەگىز اي, رەسەي مۇراعاتتارىندا ءۇش اي ەڭبەك ەتتىم. سونداي-اق, سول ۋاقىتتا جاريالانعان اۋىلشارۋاشىلىق جۋرنالدارى مەن گازەتتەرىن دە پايدالاندىم. مۇنىمەن شەكتەلمەي, مۇمكىن بولعان جەردىڭ بارىندە قازاقتاردىڭ وزدەرى جازعان ەستەلىكتەردى كىرىكتىرۋگە تىرىستىم. ونداي ەستەلىكتەرگە اشارشىلىقتى ءوز باسىنان وتكەرگەندەردىڭ مەمۋارلارى مەن قاعاز بەتىنە تۇسكەن اۋىزشا اڭگىمەلەرى جاتادى. ولاردىڭ كوبى 1990-جىلدارى جارىق كورگەن. كوممۋنيستىك پارتيا مۇنداي اقپارات كوزدەرىن جينامادى. وسى ەستەلىكتەر ارقىلى اشارشىلىقتىڭ جەكە ادامعا قالاي اسەر ەتكەنىن كورسەتكىم كەلدى.
– ەگەر سىزگە وسى تاقىرىپتى زەرتتەۋگە تاعى ءبىر-ەكى جىل بەرىلسە, زەرتتەۋىڭىز قالاي تولىعار ەدى؟
– زەرتتەۋ بارىسىندا تاقىرىپتىڭ ادامي جاعىنا قىزىعۋشىلىعىم ارتتى. ناقتىراق ايتقاندا, اشارشىلىقتى كوزبەن كورگەندەردىڭ ەستەلىكتەرى قىزىقتىرا باستادى. ويتكەنى كەڭەس وداعىنىڭ بيۋروكراتيالىق قۇجاتتارى وتە قۇرعاق جانە ارنايى تىلمەن جازىلعان. ەگەر مەندە قوسىمشا ۋاقىت بولسا, مەيلىنشە جەكە ادامداردىڭ اشارشىلىق تۋرالى ەستەلىكتەرىن جينار ەدىم. بىراق بۇل وتە قيىن شارۋا, سەبەبى اشارشىلىقتى كوزبەن كورگەندەردىڭ كوبى قايتىس بولىپ كەتتى, تىرىلەرى ەسىن بىلمەيدى يا بولماسا وتە جاس بولعان. ءبىر جول بار, ول اشارشىلىق كۋاگەرلەرىنىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ وسكەندەردەن سۇقبات الۋ. ارينە دەرەكتىڭ ناقتىلىعى تۇرعىسىنان قيىن-قىستاۋ زاماندى باسىنان كەشىرگەندەرمەن سويلەسكەنگە جەتپەيدى, بىراق جوقتان گورى جوعارى. اركىم ءوز وتباسىنا قاتىستى وقيعانى ايتىپ بەرسە, ونىڭ ءوزى ۇلكەن دەرەك بولار ەدى. ەگەر مۇنداي جۇمىستى جاساسام, كەيىن كىتابىما كىرىكتىرەر ەدىم ءبىر جولىن تاۋىپ.
– بىراق ءسىزدىڭ كىتابىڭىزدا جەكە ادامداردىڭ ەستەلىكتەرى ونسىز دا بار عوي. ولاردى قايدان تاپتىڭىز؟
– ولاردى كەزدەيسوق تاپتىم. مىسالى, قىزىقتى ەكى مەمۋار بار. سونىڭ بىرەۋى ماعان قاتتى اسەر ەتتى.
– مۇحامەت شاياحمەتوۆتىڭ ء«ۇنسىز دالا» مەمۋارىن ايتىپ تۇرعان جوقسىز با؟
– جوق, ول كىتاپتى نەگىزگە العانىم راس. بىراق ايتىپ وتىرعانىم باسقا. «قىزىلدار قىرعىنى» دەپ اتالادى. بۇل كىتاپ مەن ءۇشىن تاماشا ولجا بولدى. ۋكراينادا مەمۋار جازۋ مادەنيەتى جاقسى قالىپتاسقان, سونىڭ ارقاسىندا ءبىز ۋكرايناداعى اشتىق تۋرالى كوبىرەك بىلەمىز. بىراق قازاقستانداعى اشارشىلىق تۋرالى ەستەلىك كىتاپتار وتە از. مۇنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى, جازبا ادەبيەتىنىڭ ورنىنا اۋىز ادەبيەتىنىڭ كەڭ تارالۋى دەپ ويلايمىن. قازاقتار كوشپەلى حالىق بولدى, ەل تاريحى ۇرپاقتان ۇرپاققا جازبا جولىمەن ەمەس, ادامداردىڭ اڭگىمەلەرى ارقىلى جەتىپ وتىردى.
– قازاقستانداعى اشارشىلىقتى زەرتتەيتىن جاس عالىمدارعا قانداي كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟
– ەڭ اۋەلى وسى تاقىرىپتى كەڭىرەك زەرتتەۋگە شاقىرامىن. اشارشىلىقتىڭ اشىلماعان استارى ءالى دە جەتەرلىك. ماسەلەن, اشارشىلىقتىڭ قازاقتاننىڭ ءاربىر وڭىرىنە, اۋدانىنا قالاي اسەر ەتكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن تەرەڭ دەموگرافيالىق زەرتتەۋلەر قاجەت. ۋكراينالىق دەموگرافتار وسى جۇمىستى جاقسى اتقارعان. قازاقستان جاعدايىندا دەموگرافيالىق دەرەكتەر ءالى دە جەتكىلىكسىز. ەگەر ءبىز ول دەرەكتەردى تابا الساق, اشارشىلىقتىڭ سالدارى تۋرالى كوبىرەك بىلەتىن بولامىز. سونىمەن قاتار, ۇلكەن كىسىلەردىڭ اشارشىلىقتان قالاي امان قالعانى تۋرالى اڭگىمەلەرىن ەستىپ وسكەندەردەن كوپتەپ سۇحبات الۋعا شاقىرامىن. ەگەر بايىپپەن قاراسا, بۇل ەستەلىكتەردىڭ وزدەرى دە ادامداردىڭ اشارشىلىقتى قالاي وتكەرگەنىن تۇسىنۋگە وڭ ىقپالىن تيگىزە الادى. مەن سونداي-اق جاس عالىمداردى سالىستىرا وتىرىپ, كەڭىرەك ويلانۋعا شاقىرامىن. اشارشىلىق, ۇجىمداستىرۋ, كوشپەلى حالىقتاردىڭ كۇشپەن وتىرىقشىلانۋى جايىنداعى عىلىمي ادەبيەتپەن تانىسىڭىزدار. اتالعان تاقىرىپتار بويىنشا عىلىمي پىكىرتالاستارعا قاتىسىڭىزدار. اۋديتوريانى كەڭەيتۋ ءۇشىن تەك قازاقستانداعى اشارشىلىقتىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالا بەرمەي, ونىڭ ۇلكەن ماسەلەلەر بويىنشا تۇسىنىگىمىزدى قالاي وزگەرتەتىندىگىنە كوڭىل بولگەن ءجون.
– قازاق حالقىنىڭ XX عاسىردا تارتقان ازابى تۋرالى الەم كوبىرەك حاباردار بولۋى ءۇشىن نە ىستەۋگە بولادى؟
– العاشقى قادامدار قازاقستاندا جاسالعانى ءجون. كەڭەس وداعى كەزەڭىن اشىق, ەركىن تالقىلاۋ قاجەت. ءالى دە زەرتتەۋشىلەرگە كەي تاقىرىپتاردى قوزعاۋعا تىيىم سالىنعان. قازاقستاننىڭ جاس عالىمدارىمەن سويلەسكەنىمدە ولار ماعان اشارشىلىق تاقىرىبىن تاڭداۋعا مۇمكىندىك بەرىلمەيتىنىن ايتقان بولاتىن. الايدا قوعام رەتىندە العا جىلجۋ ءۇشىن وتكەندى زەردەلەۋ وتە ماڭىزدى. ەگەر قازاقتاردىڭ وزدەرى اشارشىلىق تۋرالى اشىق جازا السا, حالىقارالىق قاۋىمداستىق تا بۇل تاقىرىپقا نازار اۋدارا باستايدى. ودان بولەك, شەتەلدەگى قازاقتار نەمەسە قازاق دياسپورالارى باتىس ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە قازاقستان تۋرالى زەرتتەۋلەردىڭ كەڭ تاراۋىنا ىقپال ەتە الادى. ماسەلەن, ۋكراين دياسپوراسى سولتۇستىك امەريكاداعى كوپتەگەن ينستيتۋتقا ۋكراينا تاقىرىبىن زەرتتەۋ ءۇشىن قارجى ءبولدى. ناتيجەسىندە ول ينستيتۋتتار باتىستىڭ ۋكراينا تاريحى تۋرالى حاباردارلىعىن ارتتىردى. مۇنداي قوزعالىس قازاق دياسپورالارى تاراپىنان بايقالمايدى.
– كىتابىمدى قازاق تىلىنە اۋدارۋدا ءبىرشاما قيىندىققا تاپ بولدىم دەپ ايتىپ قالدىڭىز. ول قانداي قيىندىقتار؟ قازاقشا نۇسقاسى قاشان جارىق كورەدى؟
– ەگەر دۇرىس تۇسىنسەم, قازاقستاندا باسپا ءىسى كەنجە دامىعان. باتىس باسپا ۇيلەرىنىڭ قازاق باسپا ۇيلەرىمەن جۇمىس ىستەۋدە تاجىريبەسى جوق. قازاق باسپالارى دا باتىستاعى ارىپتەستەرىمەن جۇمىس ىستەۋگە داعدىلانباعان. سونىمەن قاتار, اۋدارۋ ماسەلەسى دە بار. بىلۋىمشە, اعىلشىن-قازاق اۋدارماشىلارىنىڭ تاپشىلىعىنان كوپتەگەن اعىلشىن ءتىلدى كىتاپ الدىمەن ورىس تىلىنە, ودان كەيىن قازاق تىلىنە اۋدارىلادى. بىراق مۇنداي «ەكى رەتتىك» اۋدارمادا اۆتوردىڭ پىكىرى ازداپ بۇرمالانادى. اعىلشىن تىلىنەن قازاق تىلىنە تىكەلەي اۋدارعان دۇرىس.
بىراق مەنىڭ قۋانىشتى حابارىم بار. كىتابىمدى قازاق تىلىنە دوسىم ساتپاەۆتىڭ باسپا ءۇيى اۋداراتىن بولدى. ورىس تىلىنە رەسەيلىك “نوۆوە ليتەراتۋرنوە وبوزرەنيە” باسپا ءۇيى اۋدارماق.
– الداعى جوسپارىڭىزبەن بولىسسەڭىز. تاقىرىپتى جالعاستىراسىز با؟
– بالكىم, ءبىر-ەكى ماقالا جازارمىن. اقش-تىڭ اكادەميالىق جۇيەسى ناقتى ەرەجەلەردەن تۇرادى. عىلىمي مانساپ جولىندا ىلگەرى ءجۇرۋ ءۇشىن كىتاپ جازۋىم كەرەك بولعان. كىتابىم جارىق كوردى. قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور اتاعىنا ۇسىنىلدىم. بەرىپ قالار دەپ ۇمىتتەنەمىن. قازاقستانداعى اشارشىلىق تاقىرىبىندا بىرنەشە كىتاپ جازۋعا بولۋشى ەدى, الايدا تولىق پروفەسسور اتانۋ ءۇشىن باسقا تاقىرىپتا كىتاپ جازۋ قاجەت. كەلەسى تاقىرىبىم ارال تەڭىزى بولماق. بۇل دا باتىس الەمىندە كوپ قوزعالماعان تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى.
– ارال تەڭىزى ماسەلەسىنىڭ قاي تۇسىن قوزعاعىڭىز كەلەدى؟
– ارال تەڭىزى بويىنشا زەرتتەۋىمدى ءالى باستامادىم. سول سەبەپتى كوپ نارسە ايتا المايمىن. ازىرگە بار ايتارىم, ارال تەڭىزى كەڭەس كەزەڭى بارىسىندا قالاي وزگەرگەنىن قىزىقتاپ وتىرمىن. بولجامىم بويىنشا, زەرتتەۋ جۇمىسىن قازاقستان, وزبەكستان جانە رەسەي مۇراعاتتارىندا جۇرگىزۋىم مۇمكىن. جەكە ادامداردان سۇحبات الۋ دا ويدا بار. جاڭا زەرتتەۋىم كەڭەس وداعى قۇلدىراۋىنىڭ سەبەپتەرى مەن ورتالىق ازياداعى ۇلتشىلدىقتىڭ ءوسۋى سەكىلدى ماسەلەلەرگە جاڭا كوزقاراس اكەلۋى مۇمكىن. ول سونداي-اق كليماتتىق وزگەرۋى مەن سۋدى قولدانۋ بويىنشا زاماناۋي پىكىرتالاستارعا جاڭا دەم بەرۋى دە ىقتيمال.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان دارحان ومىربەك
ەسكەرتۋ:
كىتاپتىڭ اعىلشىنشا اتاۋى: «The Hungry Steppe: Famine, Violence, and the Making of Soviet Kazakhstan». بىرىزدىلىك ءۇشىن كىتاپ اتاۋىنىڭ قازاق تىلىنە اۋدارماسى رەتىندە زاۋرە باتاەۆانىڭ نۇسقاسىن قالدىردىم. «اشتىق جايلاعان دالا: اشارشىلىق, زورلىق جانە كەڭەستىك قازاقستاندى ورناتۋ»
