وسىلاي شەتتەن توپىراق بۇيىرعان تاعدىر يەسىنىڭ ءبىرى – حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن قايسار تۇلعا مۇستافا شوقاي. اتامىزدىڭ قازاسى جايلى جانجارى ماريا شوقاي اپامىز 1972 جىلى ىستانبۇلدا جارىق كورگەن ەستەلىگىندە: «1941 جىلى 25 جەلتوقسان كۇنى ماعان نەمىستىڭ ءبىر اسكەري ادامى كەلىپ, كۇيەۋىمنىڭ وتە اۋىر ناۋقاس ەكەندىگىن ايتتى. مەن 27 جەلتوقسان كەشكى ساعات 9-دا بەرلينگە كەلدىم, ۆوكزالدا كۇتىپ العان ۇلتى قالماق شامبا بالينوۆ مۇستافانىڭ ءبىر ساعات بۇرىن ومىردەن وتكەنىن سول جەردە ەستىرتتى. 1942 جىلدىڭ 2 قاڭتار جۇما كۇنى مۇستافا مارقۇم بەرلين قالاسىنداعى مۇسىلماندار زيراتىنا جەرلەندى» دەيدى.
كەڭەس وداعى تۇسىندا اتامىزدىڭ باسىنا بارۋ بىلاي تۇرسىن, اتىن اتاۋعا تىيىم سالىندى. ويتكەنى م.شوقاي يدەياسىنان سوتسياليستىك جۇيە قاتتى ۇرەيلەندى. قۇدايعا شۇكىر, قازىر تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا اتامىز جامباسى تيگەن جەردى ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. بەرلين قالاسىنا ات باسىن بۇرعان زيالىلار زيارات ەتپەي كەتپەيدى.
بىراق سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنىڭ وزىندە اتامىزدى ىزدەۋشىلەر بولىپتى. وعان 1967 جىلى اقپان ايىنىڭ 18-ءى كۇنى مۇستافا اتامىزدىڭ باسىندا تۇسىرىلگەن مىنا ءبىر فوتو دالەل. بۇل ادامدار تۇركيالىق قازاقتار. زيراتتىڭ قۇلپىتاسىنا سۇيەنىپ تۇرەگەپ تۇرعان بەكەي سارباس, وتىرعاندار – سول جاقتان ىرىسباي ەرول, ارىستان توسىن جانە نىعمەتوللا ۇزمان. وسى كەزدە بۇلار 30-34 جاستاعى جىگىتتەر. بەكەي سارباس اعامىز ونشاقتى جىل بۇرىن قايتىس بولسا, ىرىسباي ەرول ءدال قازىر گەرمانيانىڭ كەلن قالاسىندا, نىعمەتوللا ۇزمان بەرليندە امان-ەسەن ءجۇرىپ جاتىر. ال ارىستان توسىن اقساقال الماتى ىرگەسىندەگى رايىمبەك اۋىلىندا تۇرادى. توقسانىنشى جىلدىڭ اياعى مەن جاڭا عاسىردىڭ باسىندا ارەكەڭ تەلەديدار ارقىلى قازاقتىڭ قارا جورعا ءبيىن بيلەپ, كوپشىلىككە ەتەنە تانىلعان تۇلعا. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, شەتتە جۇرگەن قازاق ونەرىن ناسيحاتتاۋشى.
وسى ارىستان اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, 1966 جىلى تۇركيادان المانياعا (گەرمانيا) جۇمىس ىزدەپ كەلگەن ءتورت قازاق بەرلينگە تابانى تيگەن كۇنى اتالارىنىڭ باسىن ىزدەپتى. ارىستان اعامىزعا, «سىزدەر وعان دەيىن م.شوقايدىڭ بۇل قالادا جەرلەنگەنىن بىلەتىن بە ەدىڭىزدەر؟» دەپ سۇراق قويدىق. بىلەدى ەكەن. ويتكەنى تۇركيالىق قازاقتار ازاتتىق راديوسى ارقىلى تۇرىك, كەيىننەن قازاق تىلىندە بەرىلەتىن حابار-وشاردى ۇنەمى تىڭداعان جانە شەتەلدەگى تۇركىستاندىقتار ءۇشىن اراب گرافيكاسىمەن شىعاتىن ء«مىللي تۇركىستان» جۋرنالىن ۇزبەي وقىپتى. وسىنداعى ەكى بىردەي اقپارات كوزىنىڭ ەڭ كوپ ايتاتىن تاقىرىبى – «شوقاي يدەياسى» مەن «مۇستافا جولى» ەكەن.
– ءسويتىپ اتامىزدىڭ باسىن ىزدەپ شىقتىق, – دەيدى ارىستان شادەت ۇلى. نەمىسشە دە جەتىك بىلمەيمىز. بەرلين قالاسىن كوكتەي شولىپ, كەزىپ كەلەمىز. اراسىندا ءجون بىلەدى-اۋ دەگەن ۇلكەندەردەن ء«بىزدىڭ مۇستافا شوقاي دەگەن اتامىز وسىندا جەرلەنگەن ەكەن, بىلەسىز بە؟» دەپ سۇرايمىز. ءسويتىپ ءۇشىنشى كۇن دەگەندە كوشەدەن ساليقالى, سالماقتى نەمىس قارياسىن جولىقتىرىپ ءجونىمىزدى ايتتىق. ول كىسى ءبىزدى ۇيىنە كىرگىزىپ قويىپ, جان-جاققا تەلەفون سوقتى. ءبىر زاماندا «اتالارىڭ راس وسىندا جەرلەنىپتى» دەپ, ءالى ەسىمدە «كولۋمبيا دان» دەگەن كوشەنىڭ بويىندا ورنالاسقان «تۇرىك شاھيتلىگى» قورىمىن نۇسقاپ جىبەردى.
حابار العان ءتورت قازاق شاپقىلاپ تۇرىك قورىمىنا بارعان. ونى بيىك دۋالمەن قورشاپ, ۇستىنە تىكەنەك سىم تارتىپ تاستاپتى. اباجاداي قاقپاسىندا ءنان قارا ق ۇلىپ. بوساعاسىندا: «بۇل جەردە وسمان پاتشالارىنىڭ ەلشىلەرى مەن كونسۋلدارى جەرلەنگەن» دەگەن جازۋ.
سودان اتاسىنىڭ باسىن ىزدەگەن ءتورت قازاق ءارى اقىلداسىپ, بەرى اقىلداسىپ, اقىرى ىشىندەگى قاعىلەز جەڭىلدەۋى ارىستان اعامىزدى دۋالدان اسىرىپ ىشكە تاستايدى. ارەكەڭ توپ ەتىپ تۇسە قالىپ, قاراسا التى اتتام جەردە مۇستافا اتاسىنىڭ زيراتى تۇر. قابىردىڭ جازۋىن اسىقپاي وقىپ, ونىڭ استىندا تۇرعان قايراتكەردىڭ بيۋست-ءمۇسىنىن ابدەن تانىپ, سىرتتا تۇرعاندارعا «تاپتىم» دەپ اعايلايدى. ولار ايتادى: «تاپساڭ ايات وقى, ءبىز وسى جەردە ءاۋمين دەيىك».
وسى وقيعادان كەيىن ارادا ءبىر جىل وتكەندە قابىر ىزدەگەن ءتورت قازاق ءتيىستى مەكەمەلەردى تاۋىپ, زاڭدى تۇردە توت باسقان قارا ق ۇلىپتى اشتىرىپ, ىشكە كىرىپ, ەستەلىك رەتىندە فوتوعا تۇسەدى. مىنا سۋرەت سول.
بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
