تاريح • 23 قاڭتار، 2019

مۇستافا رۋحىن ىزدەگەن قازاقتار

300 رەتكورسەتىلدى

 

اتاقتى شالكيىز جىراۋ بابامىزدىڭ: «سارى شىپشىقتاي شىرلاتىپ، ازىرەيىل كىمدەرگە قۇرىق سالماعان، ساقالىنا سارى شىركەي ۇيالاپ، ميىعىنا قارا شىبىن بالالاپ، قازاقتىڭ باسى قايدا قالماعان» دەيتىن كەرەمەت تولعاۋى بار. وسىندا ايتىلعانداي، ەكى جىل بۇرىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە «جات جۇرتتا جەرلەنگەن جامپوزدار» اتتى ماقالا جاريالانىپ، وندا شەتتەن توپىراق بۇيىرعان تۇلعالاردىڭ ەسىم-سويى اتالعان-تىن.

وسىلاي شەتتەن توپىراق بۇ­يىرعان تاعدىر يەسىنىڭ ءبىرى – حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن قايسار تۇلعا مۇس­تافا شوقاي. اتامىزدىڭ قازاسى جايلى جانجارى ماريا شوقاي اپامىز 1972 جىلى ىس­تان­­بۇلدا جارىق كورگەن ەستە­لىگىندە: «1941 جىلى 25 جەل­توق­سان كۇنى ماعان نەمىستىڭ ءبىر اسكەري ادامى كەلىپ، كۇيەۋىمنىڭ وتە اۋىر ناۋقاس ەكەندىگىن ايتتى. مەن 27 جەلتوقسان كەشكى سا­عات 9-دا بەرلينگە كەلدىم، ۆوكزالدا كۇتىپ العان ۇلتى قالماق شامبا بالينوۆ مۇستافانىڭ ءبىر ساعات بۇرىن ومىردەن وتكەنىن سول جەردە ەستىرتتى. 1942 جىلدىڭ 2 قاڭتار جۇما كۇنى مۇستافا مارقۇم بەرلين قالاسىنداعى مۇسىلماندار زيراتىنا جەر­لەندى» دەيدى.

كەڭەس وداعى تۇسىندا اتا­مىزدىڭ باسىنا بارۋ بىلاي تۇر­­سىن، اتىن اتاۋعا تىيىم سالىن­دى. ويتكەنى م.شوقاي يدەياسىنان سوتسياليستىك جۇيە قاتتى ۇرەي­لەندى. قۇدايعا شۇكىر، قازىر تاۋەل­سىزدىكتىڭ ارقاسىندا اتامىز جامباسى تيگەن جەردى ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. بەرلين قالاسىنا ات باسىن بۇرعان زيالىلار زيارات ەتپەي كەتپەيدى.

بىراق سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنىڭ وزىندە اتامىزدى ىزدەۋشىلەر بولىپتى. وعان 1967 جىلى اقپان ايىنىڭ 18-ءى كۇنى مۇستافا اتامىزدىڭ باسىندا تۇسىرىلگەن مىنا ءبىر فوتو دالەل. بۇل ادامدار تۇركيالىق قازاقتار. زيراتتىڭ قۇلپىتاسىنا سۇيەنىپ تۇرەگەپ تۇرعان بەكەي سارباس، وتىرعاندار – سول جاقتان ىرىسباي ەرول، ارىستان توسىن جانە نىعمەتوللا ۇزمان. وسى كەزدە بۇلار 30-34 جاستاعى جىگىتتەر. بەكەي سارباس اعامىز ونشاقتى جىل بۇرىن قايتىس بولسا، ىرىسباي ەرول ءدال قازىر گەرمانيانىڭ كەلن قالاسىندا، نىعمەتوللا ۇزمان بەرليندە امان-ەسەن ءجۇرىپ جاتىر. ال ارىستان توسىن اقساقال الماتى ىرگەسىندەگى رايىمبەك اۋىلىندا تۇرادى. توقسانىنشى جىلدىڭ اياعى مەن جاڭا عاسىردىڭ باسىندا ارەكەڭ تەلەديدار ار­­­قىلى قازاقتىڭ قارا جورعا ءبيىن بيلەپ، كوپشىلىككە ەتەنە تانىلعان تۇلعا. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، شەتتە جۇر­گەن قازاق ونەرىن ناسيحاتتاۋشى.

وسى ارىستان اعامىزدىڭ ايتۋىنشا، 1966 جىلى تۇركيادان المانياعا (گەرمانيا) جۇمىس ىزدەپ كەلگەن ءتورت قازاق بەر­لين­گە تابانى تيگەن كۇنى اتا­­­­­لارىنىڭ باسىن ىزدەپتى. ارىس­­­تان اعامىزعا، «سىزدەر وعان دەيىن م.شوقايدىڭ بۇل قالا­دا جەرلەنگەنىن بىلەتىن بە ەدى­ڭىز­دەر؟» دەپ سۇراق قويدىق. بىلەدى ەكەن. ويتكەنى تۇركيالىق قازاق­تار ازاتتىق راديوسى ار­قى­لى تۇرىك، كەيىننەن قازاق تى­لىندە بەرىلەتىن حابار-وشاردى ۇنەمى تىڭداعان جانە شەتەلدەگى تۇركىستاندىقتار ءۇشىن اراب گرافيكاسىمەن شىعاتىن ء«مىللي تۇركىستان» جۋرنالىن ۇزبەي وقىپ­تى. وسىنداعى ەكى بىردەي اقپارات كوزىنىڭ ەڭ كوپ ايتاتىن تاقىرىبى – «شوقاي يدەياسى» مەن «مۇستافا جولى» ەكەن.

– ءسويتىپ اتامىزدىڭ باسىن ىزدەپ شىقتىق، – دەيدى ارىستان شادەت ۇلى. نەمىسشە دە جەتىك بىلمەيمىز. بەرلين قالاسىن كوك­­تەي شولىپ، كەزىپ كەلەمىز. ارا­سىندا ءجون بىلەدى-اۋ دەگەن ۇلكەندەردەن ء«بىزدىڭ مۇستافا شوقاي دەگەن اتامىز وسىندا جەرلەنگەن ەكەن، بىلەسىز بە؟» دەپ سۇرايمىز. ءسويتىپ ءۇشىنشى كۇن دەگەندە كوشەدەن ساليقالى، سالماقتى نەمىس قارياسىن جولىق­تىرىپ ءجونىمىزدى ايتتىق. ول كىسى ءبىزدى ۇيىنە كىرگىزىپ قويىپ، جان-جاققا تەلەفون سوقتى. ءبىر زاماندا «اتالارىڭ راس وسىندا جەرلەنىپتى» دەپ، ءالى ەسىمدە «كولۋمبيا دان» دەگەن كوشەنىڭ بويىندا ورنالاسقان «تۇرىك شاھيتلىگى» قورىمىن نۇسقاپ جىبەردى.

حابار العان ءتورت قازاق شاپ­قىلاپ تۇرىك قورىمىنا بارعان. ونى بيىك دۋالمەن قورشاپ، ۇستىنە تىكەنەك سىم تارتىپ تاستاپتى. اباجاداي قاقپاسىندا ءنان قارا ق ۇلىپ. بوساعاسىندا: «بۇل جەردە وسمان پاتشالارىنىڭ ەلشىلەرى مەن كونسۋلدارى جەرلەنگەن» دەگەن جازۋ.

سودان اتاسىنىڭ باسىن ىزدە­گەن ءتورت قازاق ءارى اقىلداسىپ، بەرى اقىلداسىپ، اقىرى ىشىندەگى قاعىلەز جەڭىلدەۋى ارىستان اعا­مىزدى دۋالدان اسىرىپ ىشكە تاس­تايدى. ارەكەڭ توپ ەتىپ تۇسە قالىپ، قاراسا التى اتتام جەردە مۇستافا اتاسىنىڭ زيراتى تۇر. قابىردىڭ جازۋىن اسىقپاي وقىپ، ونىڭ استىندا تۇرعان قايرات­كەردىڭ بيۋست-ءمۇسىنىن ابدەن تانىپ، سىرتتا تۇرعاندارعا «تاپتىم» دەپ اعايلايدى. ولار ايتادى: «تاپساڭ ايات وقى، ءبىز وسى جەر­دە ءاۋمين دەيىك».

وسى وقيعادان كەيىن ارادا ءبىر جىل وتكەندە قابىر ىزدەگەن ءتورت قازاق ءتيىستى مەكەمەلەردى تا­ۋىپ، زاڭدى تۇردە توت باسقان قارا ق ۇلىپتى اشتىرىپ، ىشكە كىرىپ، ەستەلىك رەتىندە فوتوعا تۇسەدى. مىنا سۋرەت سول.

بەكەن قايرات ۇلى،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

شقو-دا قار كوشكىنى ءجۇردى

ايماقتار • بۇگىن، 17:25

بالالىق شاقتىڭ كورمەسى

قوعام • بۇگىن، 15:56

قىلقالامنىڭ ۇشىنداعى بۋراباي

ايماقتار • بۇگىن، 15:25

اقمولادا براكونەرلەر قۇرىقتالدى

ايماقتار • بۇگىن، 15:18

ۇلى حاكىم ۇلاعاتى ۇرپاققا ۇلگى

رۋحانيات • بۇگىن، 15:09

قازاقتىڭ تۇڭعىش ابايتانۋشىسى

رۋحانيات • بۇگىن، 14:24

انا ءتىلى – ارىم دەيتىن جاستار كوپ

قازاقستان • بۇگىن، 09:21

«اقىلعا ساۋلە قونباسا...»

قوعام • بۇگىن، 08:03

قاتىگەزدىك قايدان شىعادى؟!

قوعام • بۇگىن، 07:46

ۇقساس جاڭالىقتار