جالپى, 2018 جىلدىڭ 26 قاراشاسىندا ۋكراينانىڭ جوعارعى راداسى ەل پرەزيدەنتىن سايلاۋدى 2019 جىلدىڭ 31 ناۋرىزىندا وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان بولاتىن. بۇل جونىندە ارنايى حابار تاراعان ساتتەن باستاپ ءتۇرلى بولجامدار, بەيرەسمي ساۋالنامالاردىڭ ناتيجەلەرى اقپارات كەڭىستىگىن جاۋلاپ الدى. سونداي-اق كەيبىر تۇلعالار الداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا باق سىنايتىنىن راستاعان مالىمدەمەلەرىن جاريالاپ, سول ارقىلى وزدەرىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە جارنامالاپ تا ۇلگەردى. وسى جونىندەگى اقپاراتتارعا كوز جۇگىرتسەك, سايلاۋعا تۇسەتىنىن الدىن الا مالىمدەگەندەردىڭ قاتارى قالىڭ. بۇل ءوز كەزەگىندە ۋكراينا پرەزيدەنتىن انىقتاۋ شاراسىنىڭ وتە تارتىستى وتەتىنىن اڭعارتسا كەرەك. ولاردىڭ ساناتىندا بەلگىلى تۇلعالار دا (حالىق دەپۋتاتتارى, ەكس-دەپۋتاتتار, بۇرىنعى مينيسترلەر, ساياسي پارتيالاردىڭ جەتەكشىلەرى, كاسىپكەرلەر, ت.ب.), اتى سونشالىقتى تانىمال ەمەس ادامدار دا كەزدەسەدى.
سوڭعى الەۋمەتتىك ساۋالنامالار كورسەتىپ وتىرعانداي (BDM- Blue Dawn Monitoring), سايلاۋعا تۇسەتىنىن راستاعانداردىڭ ىشىندە ازىرگە ۋكراينانىڭ ەكس-پرەمەر-ءمينيسترى, «باتكيۆششينا» پارتياسىنىڭ ليدەرى يۋليا تيموشەنكونىڭ (22,6), شوۋمەن, اكتەر, «كۆارتال-95» ستۋدياسىنىڭ جەتەكشىسى ۆلاديمير زەلەنسكيدىڭ (13,6), ۋكراينانىڭ بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى, «ازاماتتىق پوزيتسيا» پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى اناتولي گريتسەنكونىڭ (9,3) جانە ەلدىڭ بۇرىنعى ۆيتسە-پرەمەر-ءمينيسترى يۋري بويكونىڭ (4,7) ءباسى جوعارىراق بولىپ تۇر. وسى ارادا ءبىر ەسكەرە كەتەر جايت, بۇل اتى اتالعانداردىڭ ىشىندە اناتولي گريتسەنكودان باسقاسى ەلدىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنان رەسمي تۇردە تىركەۋدەن ءالى وتپەگەن. ال پرەزيدەنت پ.پوروشەنكونىڭ ازىرگە ساياسي دوداعا تۇسەر-تۇسپەسى ناقتىلانعان جوق. ول ءوزىنىڭ ناقتى شەشىمىن سايلاۋالدى ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى باستالار قارساڭدا جاريالاۋى مۇمكىن. دەسەك تە الەۋمەتتىك ساۋالنامالار بويىنشا پ.پوروشەنكونىڭ كورسەتكىشى تىم جامان ەمەس – (10,3).
تاعى ءبىر ايتا كەتەر ماسەلە, ازىلكەش, اكتەر ۆ.زەلەنسكيدىڭ پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا باق سىنايتىنىن مالىمدەگەنى, ونىڭ الەۋمەتتىك ساۋالدامالار بويىنشا الدىڭعى ۇشتىكتەن كورىنۋى اتالعان ساياسي ۇدەرىستى ءبىرشاما ەرەكشەلەندىرىپ تۇرعانداي. قازىرگى تاڭدا بۇل ماسەلەگە قاتىستى ءتۇرلى پىكىرلەر, بولجامدار ايتىلۋدا. دەگەنمەن, نەگىزگى ماماندىعى زاڭگەر, 41 جاستاعى ۆ.زەلەنسكيدىڭ سايلاۋ ۇدەرىسىندەگى قازىرگى كورسەتكىشى, سونداي-اق ونىڭ ونەر سالاسىنداعى تانىمالدىلىعى شىندىققا جاقىن كەلەتىن بولجام جاساۋعا مۇمكىندىك بەرە قويمايدى.
سونىمەن قاتار بۇل سايلاۋدا ونەر ادامدارى قاتارىنان تەك ۆ.زەلەنسكي عانا ەمەس, ۋكراينانىڭ حالىق ءارتىسى, اقىن, روك-مۋزىكانت سۆياتوسلا́ۆ ۆاكارچۋ́ك دەگەن ازامات تا باق سىناماق ويى بار كورىنەدى. سوندىقتان دا بولار, 43 جاستاعى بۇل ازاماتتىڭ دا الەۋمەتتىك ساۋالنامالار بويىنشا كورسەتكىشى تىزىمدە تۇر – (3,6).
قالاي دەگەنمەن, الدىن الا جاسالعان الەۋمەتتىك ساۋالدامالاردىڭ ناتيجەلەرىنە سەنىم از. نەگىزگى, دالىرەگى شىنايى ناتيجەگە جاقىن كەلەتىن بولجامدار ۇمىتكەرلەردىڭ ۇگىت-ناسيحات شارالارى كەزىندە جاسالادى دەپ ويلايمىز. ويتكەنى وسى كەزەڭدە ۇمىتكەرلەر تاراپىنان جاريالاناتىن سايلاۋالدى باعدارلامالار, ولاردىڭ حالىققا بەرەتىن ۋادەلەرى, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە قاتىستى پىكىرلەرى, كورشىلەس مەملەكەتتەرگە قاتىستى ساياسي ۇستانىمى, ءبارى-ءبارى ايقىندالىپ, كانديداتتىڭ ءبىتىم-بولمىسى, الەۋەتى, دەڭگەيى بەلگىلى بولا تۇسەدى. وسىدان كەيىن بارىپ جاسالعان بولجامدارعا يەك ارتۋعا بولادى.
ەندى سايلاۋ ۇدەرىسى جونىندەگى ناقتى رەسمي دەرەكتەرگە توقتالايىق. ۋكرايناداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ۇدەرىسى باستالعان 2018 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىنان بەرى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنان رەسمي تىركەۋدەن 8 ۇمىتكەر ءوتتى. ولار: يگور شەۆچەنكو (ەكس-مينيستر, «تابىستى ۋكراينا» قايىرىمدىلىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى, ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان), سەرگەي كاپلين (حالىق دەپۋتاتى, ۋكراينا سوتسيال-دەموكراتياسى پارتياسىنىڭ باسشىسى, وسى ۇيىمنىڭ اتىنان), ۆالەنتين ناليۆايچەنكو (ۋكراينا قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى, ەكس-دەپۋتات, «ادىلەتتىلىك» ساياسي پارتياسىنىڭ توراعاسى, وسى پارتيانىڭ اتىنان), اندرەي سادوۆىي (قوعام قايراتكەرى, «ساموپوموشش» بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى – وسى ۇيىمنىڭ اتىنان), ۆيتالي سكوتسيك (ساياساتكەر, ەكونوميست, ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان), ۆيتالي كۋپري (حالىق دەپۋتاتى, ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان), ەۆگەني مۋراەۆ (حالىق دەپۋتاتى, ء«بىزدىڭ» ساياسي پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى, وسى ۇيىمنىڭ اتىنان), اناتولي گريتسەنكو (بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى, حالىق دەپۋتاتى, «ازاماتتىق پوزيتسيا» پارتياسىنىڭ توراعاسى, وسى ۇيىمنىڭ اتىنان). سونداي-اق ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان ءۇش ازامات زاڭ تالاپتارىنا سايكەس تىركەۋدەن وتە الماعان.
نەگىزىنەن تالاپكەرلەر تاراپىنان ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا قۇجات وتكىزۋ 4 اقپاندا توقتاتىلادى. ال 8 اقپاندا ۇمىتكەرلەردى تىركەۋ اياقتالىپ, 9 اقپاندا سايلاۋدا باق سىنايتىن كانديداتتاردىڭ رەسمي ءتىزىمى جاريالانادى. بۇل سايلاۋالدى ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىنىڭ باستالعانىن بىلدىرەدى. 29 ناۋرىزدا ناسيحات جۇمىستارى توقتاتىلادى. 31 ناۋرىزدا باستى ساياسي دودا – پرەزيدەنتتىك سايلاۋ باستالادى. ال 10 ساۋىردە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى داۋىس بەرۋ ناتيجەلەرىن جاريالايدى. ەگەر ەشقانداي كانديدات جالپى داۋىس بەرۋشىلەردىڭ 50 پايىزدان ارتىق قولداۋىنا يە بولا الماسا, وندا ەكىنشى تۋر وتەدى. ول 21 ساۋىرگە بەلگىلەنگەن. ەكىنشى تۋردىڭ ناتيجەسى 1 مامىر كۇنى ءمالىم بولادى. 3 ماۋسىمدا جوعارعى رادادا جاڭادان سايلانعان ۋكراينا پرەزيدەنتىنىڭ يناۋگۋراتسياسى ۇيىمداستىرىلادى.
سونىمەن, ۋكراينانىڭ كەلەسى, ياعني التىنشى پرەزيدەنتى بيىلعى كوكتەمدە بەلگىلى بولماق. قاي ساياساتكەردىڭ باعى جانىپ, الداعى بەس جىلدا ۋكراينا تىزگىنىن ۇستايتىنىن ۋاقىت كورسەتەتىنى ءسوزسىز.
جولدىباي بازار,
«Egemen Qazaqstan»
