جايلى تۇرمىس پەن ۇنەمدىلىك جولى
سونىمەن, جولداۋدا ايتىلعان «اقىلدى قالالاردىڭ» ەلىمىزدەگى العاشقى قارلىعاشى استانا ماڭىندا پايدا بولدى. قالا ينفراقۇرىلىمىن تۇگەلدەي تسيفرلاندىرۋ باستالعان اقمولا وبلىسىنا قاراستى اقكول قالاسى ەلوردامىزدان 100 شاقىرىمداي قاشىقتىقتا جاتىر. ون ءۇش مىڭنان ءسال اساتىن تۇرعىنى بار جيناقى, ينفراقۇرىلىمدارى تۇگەل قالىپتاسقان قالانى جاڭعىرتۋدا وسى ارتىقشىلىقتارى ەسكەرىلگەن.
قاناتقاقتى جوبامەن وتكەن اپتانىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى ارنايى بارىپ, تانىستى. جوبا اۆتورلارىنا بۇل جۇيەنى وزگە قالالارعا دا ەنگىزۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى.
مەملەكەت باسشىسى اقمولا وبلىسىنىڭ اقكول قالاسىنا جۇمىس ساپارى بارىسىندا «قازاقتەلەكوم» اكتسيونەرلىك قوعامى جەلىلىك ماگيسترالىنىڭ تەحنيكالىق تورابى مالىمەتتەردى وڭدەۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى.
بۇل ورتالىق قالاداعى بارلىق بەينەباقىلاۋ, ەنەرگيا رەسۋرستارىنا ەكولوگيالىق مونيتورينگ, باقىلاۋ جانە ەسەپ جۇرگىزۋ, جول ترافيگىن باسقارۋ, ورتكە قارسى قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىنەن كەلىپ تۇسەتىن مالىمەتتەردى جيناقتاپ, «Smart Aqkol» احۋالدىق ورتالىعىنا جولدايدى.
مەملەكەت باسشىسى «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلعان «Smart city – اقىلدى قالا» زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جونىندەگى بايقاۋ جوباسىنىڭ قورىتىندىلارىمەن تانىستى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتقارىلعان جۇمىستىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتىپ, تسيفرلاندىرۋ سالاسىندا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جوبالار, ەڭ الدىمەن, ازاماتتاردىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋعا, قولايلى ءارى قاۋىپسىز ورتا قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعانىن ايتتى.
– مەنىڭ تاراپىمنان ءاردايىم مەملەكەتتى ءتيىمدى باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى قويىلدى. باسقارۋعا قاتىستى شەشىمدەردىڭ ءبىر ورتالىقتا قابىلدانۋى ەكونوميكادا جاقسى ناتيجە بەرەدى, – دەدى ەلباسى.
جوبا جول جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى مەن الەۋمەتتىك نىساندارعا بەينەباقىلاۋ جۇرگىزۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا مونيتورينگ جاساپ, باسقارۋ, سونداي-اق عيماراتتار مەن تۇرعىن ۇيلەردى سوڭعى ۇلگىدەگى اقىلدى قۇرالدارمەن جابدىقتاۋ ارقىلى قالانىڭ قالىپتى تىرشىلىگىن كەشەندى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
احۋالدىق ورتالىق ۆەدومستۆوارالىق ءىس-قيمىلدى ۇيىمداستىرۋ, قالانى تاكتيكالىق جانە ستراتەگيالىق تۇرعىدان باسقارۋ, سونىڭ ىشىندە كوممۋنالدىق قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەلەرىن باسقارۋ جونىندەگى شەشىمدەرمەن تانىستىرۋ, قالا رەسۋرستارى جونىندەگى شىنايى جانە ۋاقتىلى الىنعان مالىمەتتەردى جيناقتاۋ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى ينفراقۇرىلىممەن جابدىقتالعان.
سونىمەن قاتار اتالعان جوبانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ەنەرگيا تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ەكولوگيالىق جاعدايعا مونيتورينگ جاساۋ, قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى يننوۆاتسيالىق تاسىلدەر ەنگىزىلدى. بۇل ەلىمىزدە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى تاجىريبەدەن وتكىزىپ, Smart سity تۇجىرىمداماسىن دامىتۋ ءۇشىن اقكول قالاسىنىڭ ۇلگى رەتىندەگى العاشقى ەلدى مەكەن بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.
تالداۋ كۇشەيدى, قىلمىس ازايدى
الەمدە «اقىلدى قالانى» سيپاتتايتىن انىقتاما پايدا بولعالى, تسيفرلى تەحنولوگيالارمەن قارۋلانعان ەلدەر اراسىندا ءوزارا باسەكە پايدا بولعانى دا راس. Smart-قالالار الدىمەن ازىرگە 4G ءموبيلدى ينتەرنەتى, Wi-Fi جەلىسىنە قولجەتىمدىلىك, ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ, بيزنەس جۇرگىزۋگە قولايلى جاعداي جاساۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ونلاين تارتىبىمەن ۇسىنۋ, تۇرعىنداردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى مەن ساياسي بەلسەندىلىگى, سونداي-اق حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىنىڭ كورسەتكىشتەرىمەن ولشەنۋدە. بۇل تۇرعىدا ءبىزدىڭ ەلىمىز كوش سوڭىندا قالماۋدى مىندەت ەتكەن.
سونىمەن اقكول قالاسىندا سوڭعى التى ايدا قانداي وزگەرىستەر بولدى؟ جىل سايىن بارسەلونا قالاسىندا وتەتىن حالىقارالىق Smart City Expo World Congress اتتى كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ, تاجىريبە جيناقتاپ كەلگەن مەردىگەر كومپانيا وكىلدەرى الدىمەن اقكول قالاسىنداعى التى مىڭ ءۇيدى تۇگەل ارالاپ, جىلۋ مەن ەلەكتر ەنەرگياسى ەسەپتەۋىشتەرىن جاڭالاعان.
كوشەلەرگە ادامنىڭ ءتۇر پىشىنىنەن-اق كىم ەكەنىن انىقتايتىن بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن ورناتقان. ولاردىڭ قولىندا قارۋى بار ادامدى كوپ ىشىنەن اجىراتاتىن ارتىقشىلىعى دا بار.
ەلباسىنا قالانىڭ زياتكەرلىك باسقارۋ جۇيەسىمەن جابدىقتالۋى تۋرالى ەسەپ بەرگەن Tengri Lab كومپانياسىنىڭ باسشىسى ءالىمجان ەسەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قالانىڭ بارلىق قوسالقى جۇيەسىنەن الىناتىن دەرەكتەر باسقارۋدىڭ بىرىڭعاي قورعالعان پلاتفورماسىنا جينالادى, ورناتىلعان داتچيكتەر وندىرەتىن كەز كەلگەن جاعداي احۋالدىق ورتالىقتىڭ بەينەقابىرعاسىنا بىردەن شىعارىلادى.
– اقكولدە تمد ەلدەرىندە بالاماسى جوق بىرەگەي تەحنولوگيالىق شەشىمدەر قولدانىلعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. اقكول – كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ بارلىق تۇتىنۋشىسى تولىقتاي تسيفرلانعان قازاقستانداعى ەڭ العاشقى قالا. قالاداعى زياتكەرلىك بەينەساراپتاما جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزۋشىلاردى جەدەل تابۋىنا دا كومەگىن تيگىزىپ ۇلگەردى, مىسالى, وتكەن ايدا الاڭداعى قورشاۋلار مەن مۇزدان جاسالعان مۇسىندەردى ءبۇلدىرۋ فاكتىلەرى انىقتالدى. وسىنىڭ ارقاسىندا قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ەلۋ پايىزعا ازايدى. جاساندى زەردە جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن پلاتفورمانىڭ ساراپتامالىق مۇمكىندىكتەرى اۋا رايى جاعدايلارىنا تاۋەلدىلىكتى, اتموسفەرالىق اۋانىڭ ناشارلاۋىن, ۇيدەگى, پاتەردەگى تەمپەراتۋرانىڭ تومەندەۋىن, اۋرۋحانالارعا بارۋدىڭ ارتۋىن, مەكتەپتەگى ۇلگەرىمدى, قالالىق قازاندىقتىڭ جۇمىس ساپاسىن انىقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى,– دەدى ءا.ەسەتوۆ.
قالانىڭ بارلىق اۋماعى بويىنشا وزەكتى اۋقىمدى اقپارات كولەمىن جيناۋ ماقساتىندا «قازاقتەلەكوم» اق قاجەتتى تسيفرلى جانە زياتكەرلىك ينفراقۇرىلىم قۇرعان. اتاپ ايتقاندا, 17,5 كم تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلىسى, LoRaWAN ەنەرگيا تيىمدىلىك جەلىسى, قوعامدىق Wi-Fi جانە LTE جەلىسى جاڭعىرتىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە بەينەباقىلاۋ جۇيەسى قۇرىلعىلارىن قوسۋ ء(تۇرلى موديفيكاتسياداعى 100-گە جۋىق كامەرا), ەكولوگيالىق مونيتورينگىلەۋ جانە ەنەرگيا رەسۋرستارىن باقىلاۋ جانە ەسەپكە الۋ (سۋدى ەسەپكە الۋدىڭ 4500 قۇرىلعىسى جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن ەسەپكە الۋدىڭ 6000 قۇرىلعىسى), جول ترافيگىن, ءورت قاۋىپسىزدىگىن (الەۋمەتتىك نىساندار قامتىلدى), كوشەنى جارىقتاندىرۋ جانە باسقا دا IoT داتچيكتەردى باسقارۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتتى.
«قازاقتەلەكوم» اق باسقارما توراعاسى قۋانىشبەك ەسەكەەۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, اقكول قالاسىندا احۋالدىق ورتالىقتى سالۋ جانە ۇيىمداستىرۋ ماقساتى شاعىن قالالار ۇلگىسىندە ازاماتتارعا جايلى جاعداي جاساۋ مەن قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرۋ جانە وڭ تاجىريبەنى مەگاپوليستەرگە ودان ءارى تاراتۋ بولدى.
– قازىرگى ۋاقىتتا «قازاقتەلەكوم» اق جەلىلىك جانە يكت ينفراقۇرىلىمىنا بەلسەندى تۇردە ينۆەستيتسيا سالۋدا. جالپى العاندا, ءبىز قازاقستان بويىنشا 5,5 ملن تۇرعىنى بار 1,5 ملن پاتەردى, 100 مىڭعا جۋىق كىرەبەرىستى قامتيتىن 30 مىڭنان اسا كوپپاتەرلى ءۇيدى GPON وپتيكالىق جەلىسىمەن قامتاماسىز ەتتىك, – دەدى ق.ەسەكەەۆ.
تسيفرلاندىرۋدىڭ يگىلىگى
مىنە, تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ ومىرىمىزگە دەندەپ ەنۋىنىڭ شاپاعاتىن قاراپايىم حالىق تولىق سەزىنە باستادى. اقكول كوشەسىندە ءبىز كەزىكتىرگەن تۇرعىندار «اقىلدى قالانىڭ» يگىلىگىن كورىپ وتىرعاندارىن جارىسا ايتتى.
قالا تۇرعىنى روزا الىشەۆا قازىر ەلەكتر ەنەرگياسى مەن اۋىز سۋ ەسەپتەۋىشتەرىنىڭ كورسەتكىشىن كوممۋنالدىق مەكەمەلەرگە اي سايىن حابارلاپ وتىرۋدان ازات بولعاندارىن ايتادى.
– سوڭعى جىلدارى اقكول ادام تانىماستاي وزگەردى. مەن جاڭا تەحنولوگيانىڭ قىر-سىرىن تولىق تۇسىنبەسەم دە, تۇرمىسىمىزدىڭ جەڭىلدەپ كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرمىن. كوممۋنالدىق تولەمدەردى بالا-شاعام ۇيالى تەلەفون ارقىلى تولەپ تاستايدى. بۇل وڭىمىزدە كورمەك تۇگىلى, تۇسىمىزگە دە كىرمەيتىن يگىلىك ەمەس پە, – دەيدى زەينەتكەر اجەي.
ال اقكولدىك اندرەي كوروۆين كوشەدەگى, ۇيلەردەگى بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ ارقاسىندا ۇساق قىلمىستاردىڭ ازايعانىن ايتادى.
– وسى اقكولدە تۋىپ-ءوستىم. قازىرگى ۋاقىتتا تسيفرلاندىرۋ ارقىلى بالالارىمىزدىڭ كوشەدە ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋىنا, اۋلاداعى كولىكتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە الاڭدامايتىن بولدىق, – دەيدى اندرەي.
بۇل پىكىرلەردى ناقتى مىسالدارمەن دايەكتەي تۇسسەك, قازىر كوشە شامدارىنىڭ ءوزى «اقىلدى». قاس قارايا جانىپ, ءتۇن ورتاسى اۋا 10 پايىزدىق دەڭگەيگە دەيىن تومەندەيتىن شام ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ شىعىنى ءۇش ەسەدەي ازايعان. اكىمدىكتەر مەن مەكتەپتەرگە كىرۋ ەلەكتروندى كۋالىك ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى, ياعني كەلۋشى ادامنىڭ بەت ءپىشىنى بەينەكامەرادان تانىلعان سوڭ عانا ەسىك اشىلادى. دارىگەردىڭ قابىلداۋىنا جازىلۋ, كوممۋنالدىق قىزمەتكە اقى تولەۋ مەن قالا باسشىلىعىنا ارىز-شاعىم جەتكىزۋ مەسسەندجەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. كوشەلەرگە جىلى ايالدامالار سالىنىپ, ولاردا ۇيالى تەلەفوندى قۋاتتايتىن قۇرىلعىلار ورناتىلعان. مۇنداي قۋاتتاعىشتار ساياباقتارداعى ورىندىقتاردا دا بار. قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك مەكەمە كولىكتەرىنە تۇگەلدەي GPS قۇرىلعىلارى ورناتىلىپ, قوزعالىستارى باقىلاۋعا الىنعان.
«قازاقتەلەكوم» اق باسقارۋشى ديرەكتورى نۇرلان مەيىرمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, «اقىلدى قالا» جۇيەسىنىڭ باستى ماقساتى حالىقتى باقىلاۋ ەمەس, تالداۋ, شۇعىل شەشىم قابىلداۋ, توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ.
– اياز كۇشەيگەن كۇندەرى ەلەكتر ەنەرگياسىن پايدالانۋ كولەمى ارتىپ كەتسە, دابىل بەلگىسى بەرىلىپ, ءتيىستى ماماندار جىلۋ دەڭگەيىن كوتەرىپ, جۇيەنى باقىلاۋعا الادى. سونداي-اق كۇن سۋىتقان كۇندەرى وكپەسى قابىنىپ اۋىراتىنداردىڭ كوبەيەتىندىگىن دە ورتالىقتان باقىلاپ وتىرامىز. بۇل جاعدايدا دا جىلۋ قۋاتى ارتتىرىلادى. بالالاردىڭ مەكتەپكە بارۋى مەن ساباق ۇلگەرىمدەرى تۋرالى اقپارات تا ءبىر ورتالىققا جيناقتالادى, – دەيدى ن.مەيىرمانوۆ.
شامامەن 2,5 ملرد تەڭگە جۇمسالىپ, 6 ايداي ۋاقىتتا جۇزەگە اسقان جوبانىڭ تيىمدىلىگىن كورگەن مەملەكەت باسشىسى Smart سity جوباسىن وزگە دە قالالارعا ەنگىزۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
سەرىك ابدىبەك,
«Egemen Qazaqstan»
