ۇلت تاريحى تۋرالى تولعانىس
تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا بۇگىندە قازاق حالقى ءوزىنىڭ تەرەڭ تاريحىن, رۋحاني قۇندىلىقتارى مەن مۇرالارىن قالپىنا كەلتىرۋدە. سەبەبى وتارلىق ەزگى زامانىندا قازاقتى تۇقىرتۋ, قورلاپ, باعىندىرۋ ماقساتىندا ەل تاريحىنىڭ شىندىعى بۇرمالاندى, كوپ تاقىرىپتار مۇلدەم جابىق بولدى. ەۋروتسەنتريستىك ويلاۋ جۇيەسى قازاققا بارشا ءبىلىم, مادەنيەت پەن ونەر بەلگىلەرى ورىستار مەن باتىس حالىقتارىنان كەلدى دەگەن قاعيدانى مويىنداتۋعا تىرىستى.
الايدا, تاريحي شىندىق مۇلدەم باسقاشا بولاتىن. ەلباسى ءوز ماقالاسىندا وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋدى تاريحشىلار قاۋىمىنا تاپسىردى. حالىقتى تاريحي شىندىقپەن تاربيەلەۋ, ۇلت تاريحىن ميفتەندىرمەي, اقتى - اق, قارانى - قارا دەپ باعالاۋ ارقىلى عانا حالىقتىڭ تاريحي كودى جاڭعىرادى, مادەني-ساياسي ساناسى قالىپتاسادى. قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق توپتاسۋىنىڭ, بىرەگەيلەنۋىنىڭ نىعايۋ پروتسەسى دە ونىڭ تاريحي ساناسىنىڭ جاڭعىرۋىنا تاۋەلدى. حالىقتىڭ رۋحانيلىعىنىڭ كۇشەيۋى ءتۇپتىڭ تۇبىندە مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ نىعايۋىنا, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋىنا جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ باياندى جۇرۋىنە وڭ ىقپالىن تيگىزەتىنى داۋسىز. سوندىقتان ەلباسى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى جاڭا ماقالاسىندا كوتەرگەن ماسەلەلەنىڭ, ايتىلعان يدەيالاردىڭ بۇكىل قازاقستان قوعامى ءۇشىن ماڭىزى زور. ماقالادا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى شەشۋ ەل تاريحشىلارىنان, ادەبيەتشىلەرىنەن, ونەرتانۋشىلارى مەن كينوگەرلەرىنەن جاڭا ىزدەنىستەردى, ماڭدايتەردى تالاپ ەتەدى. ولار ۇلى دالانىڭ ورنى مەن ءرولى تۋرالى تاريحي شىندىقتى الەمدىك تاريحتا, مادەني-اقپاراتتىق كەڭىستىكتە قالپىنا كەلتىرۋگە مىندەتتى. ۇلى دالانىڭ حالقى تۋرالى تاريحي شىندىقتىڭ قالىپتاسۋى الەمدىك تاريحي ويدىڭ دامۋىنا وزگەرىستەر مەن جاڭالىقتار اكەلەتىنى اقيقات.
بۇگىنگى قازاق حالقىنىڭ بابالارى ىقىلىم زامانداردان بەرمەن قاراي وسى ۇلان-بايتاق جەردى مەكەن ەتتى. قانشاما جاۋلاپ الۋشى مەملەكەتتەر بيلىكتەرىن جۇرگىزبەك بولدى. ولارمەن ازاتتىق جولىنداعى كۇرەستەر ءبىر ءسات تە تولاستاعان جوق. پروتوقازاقتاردىڭ مەملەكەتتىلىگى ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاستى. العاشىندا كونە تايپالىق وداقتار ساق, سكيف, ماسساگەت, عۇن, سارمات, ءۇيسىن, قاڭلى تايپالىق وداقتارى نەگىزىندە كانگيۋ (قاڭلى) مەملەكەتتىك بىرلەستىگى پايدا بولدى. بۇل مەملەكەت جارتىلاي وتىرىقشى ەل ەدى. وسىمەن قاتار قۇشان پاتشالىعى, عۇن يمپەرياسى سياقتى قۋاتتى مەملەكەتتەر قۇرىلدى. ب.ز.د. V-III عاسىرلاردا جانە ب.ز. V-III عاسىرلارىندا قازاق حالقىنىڭ نەگىزىن قالاعان تايپالىق وداقتار ءوز مەملەكەتتەرىن قۇرىپ ەشكىمگە دەس بەرمەدى. ال VI عاسىردا ولار قۋاتتى تۇرىك قاعاناتى قۇرامىنا ەنىپ جارتى الەمدى باعىندىردى. ورتا عاسىرلاردا قازىرگى قازاقستان جەرىندە كوپتەگەن مەملەكەتتەر بولىپ, XIII عاسىردا قازاق جەرى ۇلى موڭعول يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ەندى. XV-XVIII عاسىرلار اراسىندا جەكە قازاق حاندىعى ءومىر ءسۇردى. بۇگىنگى قازاق ۇلتىنىڭ ەتنوگەنەتيكالىق تەگىنىڭ, ءتىلىنىڭ, سالت-داستۇرلەرىنىڭ, ءدىنى مەن ءتول مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى ىسكە استى.
قازىرگى بار قازاق ۇلتىنىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارى مەن ۇستانىمدارى قازاق حاندىعى دەپ اتالعان مەملەكەتتىڭ بولۋىنىڭ ناتيجەسى ەكەندىگى بۇلتارتپاس شىندىق. دەمەك قازاق حالقىنىڭ تابيعي دامۋ پروتسەسى سان عاسىرلار بويى ۇزىلمەي, وزگە ۇلتتارمەن قاتارلاسا دامىپ وتىردى. ونىڭ ءتۇرلى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارى بولدى. بولعان مەملەكەتتەر كورشى ەلدەرمەن تەڭ دارەجەدە قارىم-قاتىناستار ورناتتى. الەم حالىقتارىنا ءوزىنىڭ ماتەريالدىق جانە مادەني ۇلگىلەرىمەن ىقپالىن تيگىزدى. وكىنىشكە قاراي, وسىنداي ەۆوليۋتسيالىق ۇدەرىس رەسەيدىڭ وتارلىق ەزگىسىنە تۇسۋمەن توقتاپ قالدى. قازاق حالقى الەمدىك وركەنيەتتەر دامۋىنىڭ سوڭىندا قالىپ قويدى. وتارلىق قاناۋ قازاقتى دەموگرافيالىق, رۋحاني, مادەني داعدارىسقا ءتۇسىردى, جەرىنەن جانە ءداستۇرلى ءومىر ءسۇرۋ مادەنيەتىنەن ايىردى. قازاق تاريحى يمپەريا تاريحىنىڭ كولەڭكەسىندە قالدى. قازاق ۇلتى ەكىنشى سورتتى, بارلىق جاقسىلىقتاردى وتارلاۋشىلاردان ۇيرەنگەن جابايى حالىق بولعان دەگەن پىكىر قوعامدىق سانادا باسىمدىققا يە بولدى. قازاق حالقىنىڭ ءوز تاريحىن, رۋحاني قۇندىلىقتارىن زەرتتەۋدە جانە ۇلىقتاۋدا كەنجەلەپ قالدى.
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى 2017 جىلى ءساۋىر ايىندا جارىق كورگەن ماقالاسىنان باستالعان قازاقستان قوعامىن رۋحاني جاڭعىرتۋ ۇدەرىسى سانانى, تاريحتى, مادەنيەتتى, ءبىلىم مەن ونەر سالالارىن وتارسىزداندىرۋ پروتسەسىنە جول اشتى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. قازاق تاريحىن وتارسىزداندىرۋ ءىسىن ەلباسىنىڭ «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالاعان « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى جاڭا ماقالاسى تەرەڭدەتە تۇسەدى. ماقالادا قازاق حالقى ءوزى ءجۇرىپ وتكەن تاريحي جولدا الەمدىك وركەنيەتكە قوماقتى ۇلەس قوسىپ كەلگەندىگى ناقتى مىسالدارمەن دالەلدەنەدى.
ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ الەم حالىقتارىنا ۇسىنعان ۇلكەن جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ, ونىڭ ەر-تۇرمانىن جاساۋ بولعاندىعىن بۇگىنگى ەتنولوگيا عىلىمى دالەلدەپ وتىر. بۇل قۇبىلىس شامامەن 6,5 مىڭ جىل بۇرىن ىسكە اسىرىلعان. اتتا وتىرۋ مادەنيەتى جەتىلىپ, بابالارىمىز ۇزەڭگىنى پايدالانعان. وسى جاڭالىق ولارعا اتقا ءمىنىپ الىس ساپارلارعا شىعۋعا, جىلقىنى سوعىستاردا جىلدام قوزعالىس قۇرالى رەتىندە پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. جاۋگەرشىلىك زامانداردا سوعىس ونەرىن جەتىلدىرۋدە پروتوقازاقتار قايقى قىلىشتى دا جاساپ پايدالانعان. ومىلدىرىك پەن قۇيىسقاننىڭ جاسالۋى جىلقى مىنگەن ادامدى ناعىز مىعىم, قىلىشتى, ساداقتى, نايزانى, شوقپاردى ەركىن ۇستاپ, سوعىسا الاتىن جەڭىمپاز جاۋىنگەرگە اينالدىردى. باسقا حالىقتار ءبىزدىڭ بابالاردىڭ وسىنداي جاڭالىقتارىن ءتۇرلى وزگەرىستەر ەنگىزىپ, جەتىلدىرىپ سان عاسىر پايدالاندى.
پرەزيدەنت ۇلى دالانىڭ ءبىر قىرىنىڭ عانا الەمدىك وركەنيەتكە بەرگەن ۇلەسىنىڭ قانشالىقتى پايدالى جانە ماڭىزدى بولعاندىعىن ايتىپ وتىر. ۇلى دالا جاي دالا ەمەس, ونى مەكەن ەتكەن قازاق حالقى جاي حالىق ەمەس, ول ەشكىمنەن ارتىق تا, كەم دە ەمەس دەگەن قاعيداتتىق ويدى ەلباسى جان-جاقتى نەگىزدەيدى. تىپتەن قازىرگى مەتاللۋرگيانىڭ باستالۋى ەجەلگى تۇركى حالىقتارىنىڭ جاڭاشىلدىعىنا بايلانىستى ەكەن. وسىنىڭ بارلىعى سوزبەن ەمەس, قولىمىزعا ۇستاعان ارحەولوگيالىق ارتەفاكتىلەر ارقىلى دالەلدەنىپ وتىر. ۇلى دالامىزدىڭ ءۇشىنشى قىرى «اڭ ءستيلى». كونە تۇركىلەر تابيعات, قورشاعان ورتا الەمىمەن تاماشا ۇندەستىكتە ءومىر سۇرە بىلگەن. ولاردىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ەكولوگيالىق مادەنيەتى قالىپتاسقان. الەمدىك ەكولوگيالىق سانانىڭ وتانى تۇركى حالىقتارى دەپ ايتساق تا ماقتانىپ كەتپەيمىز. ءتورتىنشى قىرىمىز – «التىن ادام». 1969 جىلى ەسىك قورعانىنان التىندالعان كيىم كيگەن جاس پاتشانىڭ تابىلۋى الەم عالىمدارىنا سەنساتسيا بولدى. سودان بەرى شىعىس قازاقستانداعى شىلىكتىدەن, تارباعاتايدان, ورتالىق قازاقستانداعى قارقارالىدان, باتىستاعى اتىراۋدان وسىنداي تاڭعاجايىپ التىندالعان كيىمدەرمەن پاتشالار قورىمدارى اشىلدى. دەمەك عاسىرلار بويىندا, مىڭجىلدىقتاردىڭ الماسۋى كەزەڭىندە قازىرگى قازاقستان جەرىندە باسقا كونە حالىقتاردىڭ دامۋ دەڭگەيى جەتپەگەن مەملەكەتتەر بولعانى شىندىق. «التىن اداممەن» بىرگە قويىلعان زاتتاردىڭ, قۇرباندىق رەتىندە جەرلەنگەن جىلقىلاردىڭ ەر-تۇرماندارىنىڭ بەزەندىرىلۋى, تابىتتاردا سالىنعان سۋرەتتەر مەن بەينەلەردىڭ تەرەڭ ماعىنالىلىعى بۇگىنگى زەرتتەۋشىلەردى تاڭداندىرۋدا. وسى ارحەولوگيالىق جاڭالىقتار وركەنيەت تەك باتىستان باستالادى دەگەن تەزيستىڭ جاڭساقتىعىن ناقتى دالەلدەيدى. دۇرىسى, وركەنيەتتەردىڭ ىقپالداسۋى تەزيسى بولسا كەرەك. ءبىز باتىسقا كوپ نارسە بەردىك, ۇيرەتتىك, سوڭعى عاسىرلاردا باتىستان كوپ نارسەنى الىپ, ۇيرەنىپ جاتىرمىز. «تۇركى – الەمنىڭ بەسىگى» دەپ ەلباسى ۇلى دالانىڭ التىنشى قىرى تۋرالى وسى ويدى ايتىپ وتىر. قازاق جەرىنىڭ گەوساياسي, گەوەكونوميكالىق ورنىن پرەزيدەنت ۇلى دالاعا «جىبەك جولىنىڭ» ىقپال ەتۋىمەن سيپاتتايدى. وركەنيەتتەر مەن ءىرى مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرىنىڭ قيىلىسىندا تۇرۋ تۇركى حالىقتارىنا, ودان كەيىنگى قازاق حالقىنا اسا زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قاتار, ءتۇرلى قايشىلىقتار مەن قيىنشىلىقتار اكەلدى. بۇگىن وتكەن تاريحتان ساباق الىپ ەل دامۋىنداعى وسى ەرەكشەلىكتەردىڭ بارلىعىن پايدامىزعا اسىرۋىمىز كەرەك. ۇلى دالانىڭ جەتىنشى قىرىن «قازاقستان الما مەن قىزعالداقتىڭ وتانى» دەپ كورسەتىپتى ەلباسى. قازاق ەلىنىڭ تابيعات الەۋەتى ۇلكەن. بۇگىنگى ۇرپاق سونى ىسكە جاراتا السا الەمدىك نارىققا ۇسىنارىمىز كوبەيەدى, ەل حالقىنىڭ ءومىر سۇرگەن ورتاسى نەعۇرلىم قولايلى بولا تۇسەدى.
ەلباسى ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىن جارقىراتۋدىڭ ناقتى جولدارىن كورسەتىپ, عالىمدار قاۋىمىنا تاپسىرمالار بەرەدى. بۇل جۇمىستار ەل حالقىنىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋعا, قوعامنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنىڭ تەرەڭدەۋىنە, تاربيەنىڭ, ءبىلىمنىڭ, مادەنيەتتىڭ جاقسارۋىنا يگى ىقپال ەتەتىندىگىنە سەنىم زور.
سايىن بورباسوۆ, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
الماتى
