مەنىڭ پايىمداۋىمشا, تۇركولوگيا عىلىمىندا جاڭا ءداۋىر باستالدى.
بۇل ءداۋىر كۇللى تۇركى الەمىنە قاتىسى بار « ۇلى دالادا», باسقاشا ايتقاندا, اتا-بابالارىمىز تاريحي-گەوگرافيالىق ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ەجەلدەن بەرى قونىس تەپكەن, اتا قونىستى قاسيەت تۇتقان, تاريحي اتا-جۇرتتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, قورعاپ كەلە جاتقان قازىرگى تۇركى ەلدەرىنىڭ سانا-سەزىمىنە, ۇلتتىق بولمىس-تانىمىنا عاسىرلار بويعى سىرتقى ىقپال ارقىلى جاعىمسىز تۇسىنىك تاڭىلسا دا, تۇركىلەردىڭ وي-ساناسىندا ساقتالىپ قالعان اڭىزدار ارقىلى ء«اي, دونەنباي, ەسىڭدى جي» دەپ, تۇركى الەمىنىڭ ايتماتوۆى قايتا ەسكە سالعان جاڭا تۇركى ءداۋىرى باستالدى دەپ ايتقىم كەلدى. بۇل ءداۋىردىڭ ۇلى دالانىڭ ەرەكشە تۇلعاسى, «ەركىن قۇلانى» − ماعجاننىڭ, قازاق تۋعانداردىڭ ۇلى دالاسىنان باستاۋ الىپ جاتقانىنا وتە قۋاندىم.
قىرىق جىلعا جۋىق ەجەلگى ۇلى دالانى, تاريحي التاي ايماعىن تانىپ ءبىلۋ ماقساتىمەن كوپ جەردى ارالاپ كوردىم. كورگەندەرىمە تاڭعالۋمەن قاتار, «نەگە كورگەن-بىلگەندەرىم ءبىزدىڭ تاريح كىتاپتارىندا جوق» دەگەن ساۋال مازالاي باستادى... «نەگە سولاي؟» دەگەن سۇراق, سىرى اشىلماعان قۇپيا ماسەلەلەر قازىرگى تۇركولوگيا عىلىمىندا وتە كوپ. كورگەنىمىزدەن كورمەگەنىمىز, بىلگەنىمىزدەن بىلمەگەنىمىز كوپ.
مىنە, تۋرا وسى كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى, اسا مارتەبەلى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 21 قاراشا كۇنگى سانىندا جاريالانعان « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ دامۋ تاريحىنداعى ەرەكشە بەتبۇرىس, ءوز تاريحىمىزعا, ءوز ۇلتتىق بولمىسىمىزعا قايتا ورالۋ دەپ اتاۋعا بولادى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق حالقىنىڭ سانا-سەزىمىنە, تۇسىنىگىنە ساي, عىلىمي تۇرعىدان ناقتىلانعان, دالەلدەنگەن دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, قازاق ەلىندە قازاقتانۋعا جانە جالپى تۇركى ەلدەرىن كەشەندى زەرتتەۋگە باعىتتالعان تۇركولوگيالىق ىزدەنىستەردىڭ جاڭا باعىتتارىن كورسەتىپ, عىلىمي-زەرتتەۋلەردى مەملەكەت پەن حالىقتىڭ مۇددەسىن قاناعاتتاندىرۋعا باعىتتادى. قازاقتانۋ عىلىمىنىڭ, بۇدان دا تەرەڭىرەك ايتار بولساق, تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ دامۋىندا تازا ۇلتتىق جانە ەلدىك تۇرعىدان عىلىمي جولداردى ناقتىلاپ, تۇركى ەلدەرىندە دامۋ, ءبىلىم مەن ءتالىم-تاربيەدە دۇرىس باعىت بەرۋدىڭ جولىن ايقىن كورسەتتى.
دەمەك, بۇگىنگى تۇركولوگيا, تۇركىتانۋ عىلىمىنىڭ تەوريالىق, مەتودولوگيالىق نەگىزدەرىن, ماقساتتارىن جاڭعىرتۋدىڭ, تۇركى تاريحىن, ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتتى جاڭاشا زەرتتەۋلەرمەن تولىقتىرۋ كەرەكتىگىن كورسەتتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماقالاسىندا «دۇنيەجۇزىلىك تۇركولوگيا كونگرەسىن» وتكىزۋ تاپسىرماسىن بەردى, تۇركولوگيانىڭ ەڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىنىڭ تالقىلانۋى قاجەتتىگىن جانە قابىلداناتىن ناتيجەلەرىن بەلگىلەپ بەردى.
جالپى, تۇركى ەلدەرىنىڭ تاريحىندا بۇلاي بولىپ پا ەدى؟ جوق, بولعان ەمەس. 40 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى تۇركى الەمىن تانۋعا تىرىسىپ باققان مەن جانە ماعان ۇقساس ارىپتەستەرىم ايتەۋىر ءار جەردەن قاراجات ىزدەپ, بيشارا كۇي كەشىپ جۇرگەنىمىز... عىلىمنىڭ «بيشارا ديۋاناسىنان» قانداي ايىرماشىلىعىمىز بار؟
مىنە, قازاقستان پرەزيدەنتى تۇركولوگيا عىلىمىن تەرەڭدەتۋدىڭ, جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا ەسىگىن اشتى. عالىمداردىڭ باعى جانىپ, جۇزدەرىنە كۇلكى ۇيالايتىن مەزگىل كەلدى دەپ ويلايمىن.
ماقالادا قامتىلعان ماسەلەلەردى زەرتتەۋ ارقىلى تاريحتىڭ كوپ سىرى اشىلا تۇسپەك. تۇركى حالىقتارىنىڭ التىن بەسىگى − اتاجۇرتىمىزدىڭ مەزگىل جانە مەكەندەگى وركەنيەتىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەيتىن بولامىز.
بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعىنا توقتالۋ, سولاردى قامتۋ شاعىن ماقالادا مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى جەكە باسىم كۋا بولعان جايتتار مەن دەرەكتەردى عانا وسى رەتتە ايتا كەتكەن ابزال.
ەجەلگى تانىم بويىنشا, 1987 جىلدىڭ 29 قازانى موڭعوليانىڭ ۋلاان-گووم ايماعى. سايدىڭ ەتەگىندەگى ءۇش كيىز ۇيدە تۇراتىن موڭعولداردىڭ ءۇيى. سىرتتاعى اۋا 30 گرادۋس سۋىق. ءۇيدىڭ يەسى − ەگدەلەۋ كەلگەن ايەل كىسى. ماعان وشاققا وت جاعىپ, قازان اسىپ, ءسۇت ءپىسىردى. شىنىعا تولتىرىپ, ءسۇت قۇيىپ بەردى. ءىشىپ كوردىم. وتە ءدامدى ءسۇت ەكەن. ءىشىپ جاتقانىما قىزىققان سىڭاي تانىتىپ, «سۇتكە تالقان سالىپ بەرەيىن, ءدامدى بولادى» دەدى. «جاقسى» دەگەندەي باسىمدى يزەدىم. كەرەگەنىڭ باسىندا لاقتىڭ تەرىسىنەن جاسالعان كىشكەنتاي ت ۇلىپتاعى تالقاندى الىپ, الدىمەن تىشقاندارعا بەردى. موڭعول تىلىندە ءبىر نارسەلەردى ايتىپ, تىشقانعا تالقان بەرگەن قاسىققا تالقاننان تاعى سالىپ, مەن ءىشىپ جاتقان سۇتكە سالىپ, ارالاستىرىپ, قايتادان ماعان بەردى. بۇندايدى بۇرىن وقىعان بولاتىنمىن. شىداپ, ءسۇتتى ءىشتىم... وقىعانىم, بىلگەنىم ءۇشىن ەش نارسە بولعان جوق.
تامىرلاس التاي ەلدەرى تابيعاتپەن ۇيلەسىمدە ءومىر سۇرەدى, حالىقتارىمىزدىڭ وسى تۇرعىدان ورتاق تۇسىنىگى بولعان. قازاق پەن قىرعىزداردىڭ اۋىلدارىندا تابيعاتقا, جاندىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنە اسا قۇرمەتپەن قارايدى. بىراق كەيىنگى بۋىنداردا بۇل تۇسىنىكتەر ۋاقىت وتكەن سايىن وزگەرىسكە ءتۇسىپ جاتىر. باتىستىقتاردىڭ كوزقاراستارىنىڭ باسىمدىعى مەن ىقپالدارى انىق بايقالىپ قالىپ جاتىر.
تاعى ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەلىك, قازاق پەن قىرعىزدار كوشىپ كەتىپ بارا جاتقاندا قونىستارىن ءاردايىم قالدىقتاردان تازالاپ كەتەتىن. تابيعاتقا دەگەن قۇرمەت نەمەسە قازىرگىدەي ايتقاندا ەكولوگياعا ۇقىپتى قاراعان. بۇرىنعىلار مەن قازىرگى ادامداردىڭ تابيعاتقا دەگەن كوزقاراسى مۇلدەم وزگەرگەن ەكەن...
2011-2013 جىلدارى, وسىدان بۇرىن دا بىرنەشە جولى التاي رەسپۋبليكاسىندا, وڭتۇستىك ءسىبىر ايماقتارىندا عىلىمي ەكسپەديتسيادا جۇرگەندە التاي تۋعاندارىمىزدىڭ «جەر يەسى, تاۋ يەسى, سۋ يەسى, كول يەسى, بۇلاق يەسى» دەپ تابيعاتقا دەگەن قۇرمەتىنىڭ وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعاندىعى جۇرەگىمىزدى ءبىر جىلىتىپ سالدى.
ەلباسىنىڭ تىكەلەي ءوزىنىڭ قولداۋىمەن قۇرىلعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنا ەڭ جاۋاپتى زەرتتەۋلەر مەن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى بەرىلدى. اكادەميا ەلباسىنىڭ ماقالاسىنداعى باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىراتىن بولادى. دەمەك, تۇركى اكادەمياسىن قۇرعان مەملەكەتتەر دە وسىدان كەيىن وسى ۇيىمنىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋىنە قامقورلىقتارىن اياماۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
كۇللى ۇلى دالا كەڭىستىگىندە پروتوتۇرك بابالارىمىز, 2-3 مىڭىنشى جىلداردى قامتىعان تۇركى اتالارىمىز قالدىرعان مادەني قۇندىلىقتار وتە كوپ. تاريحي التاي ايماعىندا, قازىرگى قازاقستانداعى تامعالى پەتروگليفتەرى, قىرعىزستانداعى سايمالى-تاش, سۋك-ءدوبو پەتروگليفتەرى, التاي رەسپۋبليكاسىنداعى كالباك-تاش پەتروگليفتەرى 7000-10000 جىلدار بۇرىنعى بابالارىمىزدىڭ جالپى ءومىرىن سيپاتتايدى. بىراق سول رەتتەگى, تۇركى داۋىرىندەگى اتا-بابالارىمىزدىڭ مادەنيەتى بۇگىنگە دەيىن ولاردى جاساعانداردىڭ اتتارىمەن ەمەس, سكيفتەردىڭ, ساقتاردىڭ مادەنيەتتەرى, افاناسەۆ مادەنيەتى, تاشتىك مادەنيەتى, پازىرىق مادەنيەتى, چاا-تاس مادەنيەتى دەگەن سياقتى ونداعان اتاۋلار ارقىلى عىلىمدا تانىلىپ, بەلگىلى بولىپ كەلە جاتىر. ال وسى مادەنيەتتى دۇنيەگە اكەلگەن ەلدەردى ەۋروتسەنتريزم كۇنى بۇگىنگە دەيىن تانىمايدى. بالكىم عالامات وركەنيەتتى جاساعانداردىڭ تۇركىلەر ەكەندىگىنە سەنگىلەرى كەلمەي جاتقان شىعار...
سايان-التايعا عىلىمي ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىپ, ورتالىق ازيا كەڭىستىگىندە ونداعان جىلدار بويى قىدىرىپ, ەجەلگى اتالارىمىز قۇرعان مەملەكەتتەر كەزىندە قولدانىلعان ەجەلگى تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىن نەمەسە ورحون-ەنيسەي جازبا ەسكەرتكىشتەرىن ارىپتەستەرىم, شاكىرتتەرىممەن بىرگە زەرتتەپ جۇرگەندە ناقتى تۇركولوگيانىڭ باستاۋىنىڭ وزىمىزدە ەكەندىگىنە كوزىم جەتتى. وسى جازۋدى, ونىڭ ءالىپبيىن, جازۋ ەرەجەلەرىن سول داۋىردەگى تۇركى ءتىلىنىڭ تابيعاتىن ناقتى كورسەتكەندىگىنە, تۇركى عالىمدارىنا باسىمدى ءيىپ, تاعزىم ەتىپ كەلەمىن.
ەۋروتسەنتريزم ۇعىمى بويىنشا ورحون-ەنيسەي رۋنا جازۋى دەپ اتالىپ كەلگەن ەجەلگى تۇركى جازۋ ءتىلى 4-5 تۇركى قاعاناتىنىڭ باسشى, قاعان, حاندارىنىڭ بيلىك جۇرگىزگەن ادەبي ءتىلى بولعاندىعىن ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇل جازۋدى قاراپايىم حالىق تا بىلگەن. بۇلاي ايتۋىمىزعا دالەل رەتىندە ەنيسەي جازبا ەسكەرتكىشتەرىندەگى جازۋ ادىستەرىنىڭ بىرىڭعاي بولماعاندىعىن, جالپى, ەرەجەلەردى ساقتاماعاندىقتارىنان كورۋگە بولادى.
ەلباسى «ارحيۆ – 2025» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ تاپسىرماسىن بەردى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل − ەڭ دۇرىس شەشىم. سەبەبى, ارحيۆ دەگەن تۇسىنىكتى, ودان دا تەرەڭىرەك قارايتىن بولساق, تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇلى دالا كەڭىستىگىندە قالدىرىپ كەتكەن مادەني قۇندىلىقتارىن تۇركى ءارحيۆىنىڭ تورىنەن ورىن الۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
وسىنىڭ مىسالى رەتىندە بىرنەشە جىلدان بەرى ەجەلگى اتا-بابالارىمىزدان ميراس بولىپ بىزگە جەتكەن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ گالەرەياسىن جوبالاپ, ارحيتەكتورلارعا ەسكيزىن جاساتتىم. بۇل جوبا نەگىزىندە ورتاق قۇندىلىقتارىمىز – كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەر, كونە تۇركى ءمۇسىن تاستاردىڭ كوشىرمەسىن شوعىرلاندىرعان گالەرەيا ءاربىر تۇركى مەملەكەتىنىڭ ەلورداسىندا ورناتىلسا, ولاردى كۇللى تۇركى جۇرتشىلىعى, جاستار ءوز كوزدەرىمەن كورسە, تۇركى ەلدەرى قۇرعان الىپ قاعاناتتاردىڭ مادەنيەتىمەن الەم ەلدەرى دە تانىسا دەگەن ويلارىم جۇزەگە اسپاي كەلە جاتىر.
بالكىم بۇل جوبانىڭ تاعدىرى استاناعا بۇيىرعان شىعار دەپ ەلباسىنىڭ ماقالاسىنان كەيىن ىشىمنەن تىلەك تىلەدىم.
ءاربىر ەلدىڭ تاريحى – ونىڭ كەلەشەگىنىڭ شامشىراعى.
كادىرالي كونكوباەۆ,
تۇركولوگ-عالىم, پروفەسسور
