پارىز
قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋ جىلدارىندا كوپتەگەن ادامدار ەرەك ەڭبەك ەتتى. ولار ەلىمىزدىڭ اياعىنان قاز تۇرىپ جان-جاقتى دامۋى ءۇشىن بارلىق باعىتتى قامتىپ, ءار سالانىڭ وركەندەۋىنە قوماقتى ۇلەس قوستى. ءسويتىپ, ارعىسىن ايتپاعاندا, وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىنان بەرگى مەملەكەت ءۇشىن قىزمەت ەتكەندەردىڭ ەڭبەگى, قايراتكەرلىك ىستەرى تاريحتا قالدى. ال ولاردىڭ ەسىمدەرى ەل جادىنان ەشۋاقىتتا ۇمىتىلمايتىنى انىق. سونداي جانداردىڭ ءبىرى, ەلىمىزدىڭ ەڭ ءبىرىنشى يۋستيتسيا ءمينيسترى بولعان مىرزاقادىر نۇرباەۆ دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋ جىلدارىندا كوپتەگەن ادامدار ەرەك ەڭبەك ەتتى. ولار ەلىمىزدىڭ اياعىنان قاز تۇرىپ جان-جاقتى دامۋى ءۇشىن بارلىق باعىتتى قامتىپ, ءار سالانىڭ وركەندەۋىنە قوماقتى ۇلەس قوستى. ءسويتىپ, ارعىسىن ايتپاعاندا, وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىنان بەرگى مەملەكەت ءۇشىن قىزمەت ەتكەندەردىڭ ەڭبەگى, قايراتكەرلىك ىستەرى تاريحتا قالدى. ال ولاردىڭ ەسىمدەرى ەل جادىنان ەشۋاقىتتا ۇمىتىلمايتىنى انىق. سونداي جانداردىڭ ءبىرى, ەلىمىزدىڭ ەڭ ءبىرىنشى يۋستيتسيا ءمينيسترى بولعان مىرزاقادىر نۇرباەۆ دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
مەن بۇل كىسىنى بالا كەزىمنەن بىلەمىن. ءويتكەنى, سوناۋ 1941-1943 جىلدارى قازاق سسر جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى, 1943-1946 جىلدارى يۋستيتسيا حالىق كوميسسارى بولىپ, سودان كوميسساريات يۋستيتسيا مينيسترلىگى بولىپ قايتا قۇرىلعان سوڭ وندا تاعى 1952 جىلعا دەيىن قىزمەت اتقارعان مىرزاقادىر نۇرباەۆ مەنىڭ التىنشى اتادان قوسىلاتىن اعام ەدى.
ول كىسىنى ءبىرىنشى رەت 1955 جىلى مەن 1-سىنىپتا وقيتىن كەزىمدە كورگەم. ءبىزدىڭ ۇيگە اكەمە سالەم بەرۋگە كەلىپتى. ۇزىن بويلى, اققۇبا, قيمىلىندا ءبىر بايسالدىلىق بار, ءتۇرى مۇڭدىلاۋ ەكەن. اكەممەن ەكى-ءۇش ساعاتتاي سويلەستى. مەنىڭ قىزىعىپ, اينالسوقتاپ جۇرگەنىمدى بايقاپ, اكەم ىممەن شاقىرىپ الىپ, جانىنا وتىرعىزدى. ەكەۋىنىڭ سويلەسكەن سوزدەرىنەن انىق ەسىمدە قالعانى ەكى-اق نارسە: «كوكە, بىلەسىز, مەن وقۋ-بىلىمگە قاتتى قۇشتار بولعاندىعىمنان ۇلكەن بيىكتەرگە كوتەرىلدىم عوي, بار ەسىل-دەرتىم وقۋ بولاتىن. سودان عوي اۋىلدان شىعىپ كەتكەنىم. اسكەرگە الىنعاندا وتە وزىق ادامداردىڭ, ورىستاردىڭ, ەۆرەيلەردىڭ ءىشىندە بولدىم, ولاردان كوپ نارسە ۇيرەندىم, سولاردىڭ وزىقتىعىن كورىپ, قالايدا تەرەڭ ءبىلىم الۋىم كەرەك دەپ تالپىندىم. اسكەردەن كەلگەن سوڭ ماقتاارال رايسپولكومى باستىعىنىڭ ورىنباسارى سەكىلدى ۇلكەن قىزمەت بەرگەنىنە قارامادىم, اۋەلى الماتىعا, سوسىن موسكۆاعا كەتتىم, ءوزىڭىز بىلەسىز, وتىزدان اسقاندا جوعارعى سوتتىڭ پرەدسەداتەلى بولدىم» – دەپ ءسال ەنتىگىپ بارىپ توقتادى. شارشاپ قالعانداي بولىپ كورىندى, كوزى ءبىر نۇكتەگە قادالىپ, ۇندەمەي ءبىراز وتىردى دا: «وتىزىمدا ءوزىڭىز ايتقانداي, وردا بۇزدىم, قىرقىمدا قىر استىم, ومىرگە ەشبىر وكپەم جوق, مەن جۇرگەن ورتادا مەنەن ەشكىم وزعان جوق, ول ماقتانىش ەمەس, ءبىر عانا وكىنىشىم بار, اۋىلدان وقۋ ىزدەپ ەكى-اق بالا كەلدى, سونىڭ ەكەۋى دە ارمانشىل ەدى, الار اسۋى بيىك بولار دەپ ەدىم, بىراق كارىم الماتىدا قال دەگەنىمدى تىڭداماي اۋىلعا كەلىپ ەسەپشى عانا بولىپ ءجۇر, ال زامانباي ستۋدەنت كەزىندە ميى تاسىپ, باسىنا وپەراتسيا جاساتتى دا, ءارى قاراي وقي الماي اۋىلعا قايتتى. سولاردان باسقا ارتىمنان ەرگەن, ءبىلىم قۋعان ەشكىم بولمادى. «اقتوبەدەگى» ءجۇز ءۇي اعايىننان, باسقا كولحوزدارداعى تۋىستاردان ەشكىم وزدىگىنەن ءبىلىم ىزدەپ كەلمەدى, مەن دە سونى قۇنتتامادىم با, ءبىلمەدىم», دەدى.
ول كەزدە مىرزاقادىر كوكەم جاڭادان اشىلعان جەتىساي اۋدانىندا جاڭا قۇرىلعان تەلمان اتىنداعى كولحوز توراعاسى بولىپ جۇرگەن. قايتۋعا جينالىپ, ورنىنان تۇرعان سوڭ كەرۋەت ۇستىندە جاتقان پالتوسىن الىپ بەردىم. پالتونى كيىپ تۇرىپ: «ساعان وسى پالتونى بەرىپ كەتەيىن بە؟» دەدى جىميىپ. پالتوسى قوڭىر قوشقىل ءتۇستى ەكەن, الدىڭعى جاعىندا تۇيمەلەرى ەكى قاتار, وندايدى بۇرىن كورمەگەم. «مىنانىڭ تۇيمەسى نەگە ەكى قاتار؟» دەپ سۇرادىم. «ەكى قاتار بولاتىن سەبەبى, ءبىر جاعى ءسان ءۇشىن بولسا, ەكىنشى جاعى ەركەكتەر مەن ايەلدەردىڭ سىرت كيىمدەرىن ءبىر-بىرىنەن ايىرۋ ءۇشىن جاسالعان. مىنانى قاراشى, ەركەكتەر تۇيمەلەگەندە وڭ قولىمەن قاۋسىرىپ, سوسىن تۇيمەلەيدى, ال ايەلدەر سول قولىمەن قاۋسىرادى. نەگە ولاي دەيسىڭ بە؟ ولاي بولاتىنى ايەل ادامنىڭ وڭ قولى ەشبىر ۋاقىتتا بوس بولمايدى, وڭ قولىندا بالا بولادى, تۇيىنشەك بولادى. سوندىقتان ايەل سول قولىمەن قاۋسىرىپ بارىپ تۇيمەلەيدى», دەپ وسى كۇنگە دەيىن ەسىمنەن شىقپايتىن ءبىر ونەگەنى ۇيرەتتى. مەنەن: «وكتيابرياتسىڭ با؟» دەپ سۇرادى. يا, – دەدىم. «پيونەرگە وتۋگە دايىنسىڭ با؟» دەدى. «دايىنمىن» دەدىم. وسى ساۋالداردى قويىپ, مەنى بالاسىنباي, تەڭ ادامشا سويلەسۋى, سۇراعان ساۋالىما ەرىنبەي تۇسىنىك بەرۋى, بۇگىنگى تۇرعىدان قاراسام, زيالىلىق ەكەن.
وسىدان كەيىن ول كىسى اۋىلعا تاعى ءبىر رەت كەلدى, «تاشكەنت قالاسىنا ىسساپارعا كەلىپ ەدىم, سودان اۋىلعا سوعا كەتەيىن دەدىم», دەپ وتىردى. سول كۇنى كەشكە ءبىزدىڭ ۇيگە مۇسا اقىن جۇمانازار ۇلى كەلۋى ءتيىس ەدى. اكەم: «شىراعىم, مۇسانىڭ ولەڭدەرىن تىڭداپ كەت, رەتى كەلىپ ۇستىنە ءتۇسىپ قالدىڭ», دەدى. ءبىزدىڭ ءۇيىمىز سول كەزدە اۋىلداعى ەڭ ۇلكەن ۇيلەردىڭ ءبىرى بولاتىن, سول ۇيگە ادام سىيماي كەتتى. مولدا مۇسا تاڭ اسىرىپ جىر-قيسسالاردى بىرىنەن-سوڭ ءبىرىن توگىلتتى. «زارقۇم», «سال-سال», «سيار-ءشارىپ» دەگەن جىرلاردان باستاپ شارشاۋسىز, اندا-ساندا ءشاي سوراپتاپ, ءبىر تىزەسىنىڭ استىنداعى جۇمارلانعان جاستىقتى وزىنە قاراي تارتىپ قويىپ جىردىڭ بۇلاعىن اعىتتى. وتىرىس باسىندا اكەم: «مۇسەكە, ەڭبەگىڭىزدىڭ وتەۋى بىزدەن, اۋىلداستارعا ارناۋ ءسوز ايتۋعا ۋاقىت كەتىرمەڭىز», دەپ قويعان. مىرزاقادىر اعام ءوزىنىڭ تۋعان اعاسى مىرزاباي مەن مەنىڭ اكەمنىڭ ورتاسىندا جارقىراپ وتىردى, جىرلاردى ۇيىپ تىڭدادى. اندا-ساندا جانىنا جاقىنداۋ وتىرعان مۇسا اقىننىڭ ءىنىسى ءاديدەن: «مىنا جەردە قالاي دەدى؟» دەپ كەي شۋماقتاردى جازىپ الىپ وتىردى.
بىزدەر ەسەيدىك, مۇسا جۇمانازار ۇلى دا, مىرزاقادىر اعام دا دۇنيەدەن ءوتتى.
مىرزاقادىر اعامىز قايتىس بولعاندا ونى جەرلەۋ ءراسىمى ءبىزدىڭ اۋىلدا – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, كيروۆ اۋدانىنىڭ حح پارتسەزد سوۆحوزىندا, ياعني بۇرىنعى اقتوبە كولحوزىندا ءوتتى. ول كەزدە مەن 14 جاسقا كەلىپ قالعان كەزىم, ءبارى ەسىمدە. اۋىل شەتىندەگى ءۇيدىڭ توڭىرەگى ماشيناعا تولدى. كەلۋشىلەر وتە كوپ بولدى. مىرزاباي كوكەمىز ءىنىسىن جاس كەتتى دەپ قايعىرىپ قاتتى جىلادى. كەيىنىرەك كىسى اياعى باسىلعاندا اكەم ەكەۋى وڭاشا قالعان ءبىر ساتتە اكەمە ءبىر قاعاز ۇستاتىپ: «ەسىڭدە مە, بىلتىر ەكەۋمىز مىرزاقادىردىڭ ۇيىنە كوڭىلىن سۇراۋعا بارىپ ەدىك قوي, مىنا حات بالاسىنا جازعان سوڭعى حاتى ەكەن, ەكەۋمىزدى جازىپ قويىپتى», دەدى. اكەم ماعان وقىتتى, وندا ءبىرتالاي سوزدەر بار ەكەن, تۇگەلدەي ەسىمدە جوق, ەسىمدە قالعانى: «ۇيگە كامال, مىرزاباي, كارىمدەر كەلىپ كەتتى», دەگەن سوزدەر عانا. كامال دەگەنى – مەنىڭ اكەم, ونى جۇرتتىڭ كوبىسى سولاي اتايتىن, ايتىلۋى وڭاي ما, جوق, باسقا سەبەبى بار ما, بىلمەدىم. كارىم دەگەنى باعاناعى الماتىدا قالماي اۋىلعا قايتىپ كەتكەن ەسەپشى اعامىز. مىرزاباي – ءوز اعاسى.
سەگىزىنشى-توعىزىنشى سىنىپتا وقىپ ءجۇرگەنىمدە اكەم جىلقى فەرماسىن باسقاردى. سول كەزدە جىلقىلاردى قارايتىن بازار دەگەن كوكەمىز بولدى. ول كىسى مىرزاقادىر اعامەن مەكتەپتە بىرگە وقىعان. ودان مىرزاقادىر اعام تۋرالى كوپ اڭگىمە ەستىدىم. «ول جاس كەزىنەن زەرەك بولدى, بالا قۇساپ بالالارمەن ەش وينامايتىن. ويىنعا قىزىعىپ كەلە قالعاننىڭ وزىندە, شەتتە ءبىر ورىندا تۇرىپ قاراپ تۇراتىن. ەشكىممەن تالاسىپ, سوزگە كەلمەيتىن, ۇرىسۋ-توبەلەسۋ دەگەن اتىمەن جوق. بىراق ءوز نامىسىن جىبەرمەۋشى ەدى. ساباق ايتقاندا باسىن جوعارى كوتەرىپ تۇرىپ, داۋسىن مانەرلەپ ايتاتىن. مەن ويلايتىنمىن: مىرزاقادىر ساباقتان قالمايتىن بولعان سوڭ ءوزىن وسىلاي ۇستايدى-اۋ دەپ», دەگەن ەدى ءبىر اڭگىمەلەسكەندە.
تاعى بىردە: «مىرزاقادىر اۋىلعا جىل ارالاتىپ بولسا دا كەلىپ تۇردى. سول كەزدەرى ۇلكەن-كىشى دەمەي بارىمىزگە ەركەلەيتىن, قىر باسىنا شىعىپ الىپ ىلديعا قاراي دومالاپ اۋنايتىن ەدى. «جەڭەشە, كەل كۇرەسەيىك», دەپ قارۋلىلاۋ, ادۋىنداۋ جەڭگەلەرىمەن كۇرەسكە ءتۇسىپ كەتەتىن. الماتىدان كەلسە, ۇلكەندىگى بالانىڭ باسىنداي قىپ-قىزىل الما الا كەلەتىن, سول المانىڭ ءدامى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اۋىزىمنان كەتپەيدى», دەپ ەدى.
دەگەنمەن, وكىنىشكە وراي, سوڭعى كەزدەرى وسىنداي جانداردىڭ كەزىندەگى ەڭبەگىن ەلەمەۋشىلىك كورىنىستەرى بايقالىپ ءجۇر. ماسەلەن, وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر جاعداي: ادىلەت ءمينيسترى بەرىك يماشەۆ 2012 جىلى 28 قىركۇيەكتە زاڭ قىزمەتكەرلەرى كۇنىنە ارنالعان مەرەكەلىك شارا اياسىندا بولعان جيىندا «1960 جىلدا بەكايدار ءجۇسىپوۆ يۋستيتسيا ءمينيسترى بولعاننان سوڭ بارىپ ونداعان جىلداردان بەرى توقتاپ قالعان يۋستيتسيا مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتى قايتادان باستالدى», دەيدى. سوندا مينيستر اۋەلى ەكى جىلداي قازاق سسر جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى بولىپ, 1943-1952 جىلدارى يۋستيتسيا حالىق كوميسسارى بولعان مىرزاقادىر نۇرباەۆتى, 1952-1960 جىلدارى يۋستيتسيا ءمينيسترى بولعان قىلىشباي سۇلتانوۆتى قالاي ەسەپكە الماعان؟ سول مىرزاقادىر نۇرباەۆتىڭ كەزىندە ياعني, 1946 جىلى يۋستيتسيا حالىق كوميسسارياتى قازىرگى اتاۋىنا يە بولىپ يۋستيتسيا مينيسترلىگى بولىپ قايتا قۇرىلعان ەدى … سوندا 9 جىل يۋستيتسيا حالىق كوميسسارى جانە ەڭ ءبىرىنشى يۋستيتسيا مينيسترى بولعان ادامدى قازىرگى ءمينيستردىڭ ءبىلمەۋى قالاي؟ يۋستيتسيا كوميسسارياتى ءبىر كەزدەرى رەسپۋبليكا پروكۋرورىنىڭ قىزمەتىن دە ءوز ساپىندا ۇستاعانى, ونىڭ مارتەبەسى بۇگىنگىدەن اناعۇرلىم اۋقىمدى بولىپ, بۇگىنگى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ, جوعارعى سوت كەڭەسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ءوز مىندەتىنە العان مەكەمە بولعانىن ءبىلۋ قيىن ەمەس, وعان قوسا مۇنداي دۇرىس ەمەس مالىمەت قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن زەرتتەۋشىلەردى اداستىرادى. ولار ءمينيستردىڭ ءسوزىنە سەنىپ, ستالين كەزىندە 1939 جىلدان 1952 جىلعا دەيىن كوممۋنيستىك پارتيانىڭ بۇكىلوداقتىق سەزىنىڭ بولماعانى سياقتانىپ, ادىلەت سالاسىندا دا جوعارعى ورگانداردىڭ قىزمەتى توقتاتىلىپ قويىلعان ەكەن دەپ ويلاپ قالۋى دا مۇمكىن.
جوعارعى سوت قابىرعاسىندا بۇرىن-سوڭدى توراعا بولعانداردىڭ سۋرەتى بار ەكەنىن كوردىك. بىراق ولاردىڭ دا كەي مالىمەتتەرى ادىلەت مينيسترلىگىنەن ونشا الىسقا قونباپتى: http://supcourt.kz/rus/history/preds_suda.html دەگەن سايتىنداعى م.نۇرباەۆ جونىندەگى بەرىلگەن انىقتامادا: «ۆ 1952 گ. وتپراۆلەن ۆ سسىلكۋ ۆ ۋزبەكيستان, ۆ مەستەچكو مىرزاشول» دەگەندى وقىپ جاعامىزدى ۇستادىق. ءبىرىنشىدەن, «ءمىرزاشول» دەپ سوڭىنان اتالعان «ءيىرجار» كەنتى 1963 جىلعا دەيىن قازاقستاننىڭ شىمكەنت وبلىسى يليچ اۋدانىنىڭ اۋماعىندا بولعان. وزبەكستان مەملەكەتىنە 1963 جىلى بەرىلگەن ءۇش اۋداننان, كەيىننەن 4,1 ميلليون گەكتار جەر وزبەكستاندا قالىپ, تەك اۋداندارداعى قازاقتار تىعىز ورنالاسقان جەرلەر عانا 1971 جىلى قازاقستانعا قايتىپ كەلگەندە «ءمىرزاشول اۋدانى» دەپ اۋدان اشىپ العان وزبەك ەلى, ونداعى تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى قازاقتار بولعانىنا قاراماستان, ول اۋداندى باسقا جاڭادان اشىلعان اۋداندارمەن بىرگە بەرمەي الىپ قالعان. بۇگىندە دە ول اۋداننىڭ باسىم ءبولىگىن قۇرايتىن قازاقتار باسقا مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى بولىپ, بالالارىن لاتىنشا جازۋمەن وقىتىپ, ەلىنە جەتە الماي وتىر. دەمەك, م.نۇرباەۆ 1952 جىلى وزبەكستانعا جەر اۋدارىلعان دەگەن ءسوز ارتىق ايتىلعان.
ەكىنشىدەن, مىرزاقادىر نۇرباەۆ تۋعان جەرىنە, اشىلعانىنا ءبىر جىلداي بولعان, جۇمىسى ناشار ءجۇرىپ جاتقان كولحوزعا باستىق ەتىپ جىبەرىلگەن. بۇل جالعىز نۇرباەۆتىڭ باسىندا بولعان جاعداي ەمەس, ارحيۆكە ۇڭىلسەك ەكى ايدان ءبىر جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىتقا دەيىن عانا باسشى بولعان حالىق كوميسسارلارى, مينيسترلەر, پروكۋرورلار, جوعارعى سوت ءتوراعالارى ءبىرتالاي ەكەنى كورىنىپ تۇر. ولاردىڭ كوبى قىزمەتىنەن بوساي سالا رەپرەسسياعا ۇشىراعان, اتىلعان. امان قالعاندارى قاتارداعى قىزمەتتەردى مىسە تۇتىپ جۇرە بەرگەن. ول كەزدە بۇگىنگىدەي كرەسلوعا جابىسىپ ايرىلماۋعا تىرىسۋ, بيلىك ورنىن بايۋ كوزى ەتۋ ءالى جولعا قويىلماعان بولسا كەرەك. اعارتۋ ءۇشىن ايتساق تا, مىرزاقادىر نۇرباەۆ ەكى جوعارعى بيلىك تۇتقاسىن 11 جىل ۇستاعان ازامات.
سوندىقتان, بۇل انىقتاما جاڭارتىلىپ تۇزەتىلۋگە جاتادى.
جالپى, وتكەن تاريحتى ۇمىتا بەرۋگە بولمايدى, قايتكەندە دە شىندىق انىقتالىپ, حاتقا تۇسكەنى ءجون. وسى ورايدا بۇرىنعى يۋستيتسيا مينيسترلەرىنىڭ ىزدەۋشىلەرى مەن زەرتتەۋشىلەرى بولسا, رەداكتسيا ارقىلى وسى جولداردىڭ اۆتورىنا حات-حابار جىبەرسە, ونى ينتەرنەتكە سالۋ, مۇمكىن كىتاپ ەتۋ جاعىن ويلاستىرۋعا بولار ەدى دەپ ويلايمىن.
مىرزاگەلدى كەمەل.
