اتالارىمىز قاسقىردىڭ قايسار مىنەزى, جىلقىنىڭ جۇيرىكتىك ءھام جاتىرعا شاپپاس تەكتىلىگى, قىراننىڭ العىرلىعى سىندى اسىل قاسيەتتەرىن ەرەكشە باعالاپ, ونى ادام بويىندا دا بولۋى ءتيىس سىندارلى سيپاتقا بالاعان. ادام بالاسى ارينە اللانىڭ وزگە ماق ۇلىق بىتكەننەن ارتىق, ابزال ەتىپ جاراتقان ەرەكشە جاراتىلىسى. الايدا ابىلدى ولتىرگەن قابىلعا ءىنىسىن قالاي كومۋدى قارعا ارقىلى كورسەتكەن اللا تاعالا ادام بالاسىنىڭ تابيعاتتان دا ۇيرەنەرى از ەمەس ەكەنىن بىلدىرسە كەرەك.
ال اسپان سەرىسى قىراندى قولعا قوندىرىپ, قانسوناردا قىزىعىنا باتقان قازاقتىڭ قىران جايلى ۇعىمى دا ەرەكشە, قۇرمەتى دە بولەك. سودان دا اتالارىمىز بالاسىنا «قاناتىڭ تالماسىن!» دەپ باتا بەرىپ, قىرانعا بالايدى. ەركىندىگىن قىراننىڭ سامعاۋىمەن ەلەستەتەتىن جۇرتتىڭ مەملەكەتتىك تۋىندا بۇركىتتىڭ بەينەلەنۋى دە زاڭدى قۇبىلىس. ەندەشە قازاق سول قىراننىڭ قانسونارداعى قىزىعىنا باتىپ قانا جۇرگەن جوق, سول بارىستا ۇلتتىڭ ۇلى بولمىسىن قۇرايتىن ۇعىمداردى دا قالىپتاستىردى. وسى رەتتە سونىڭ بۇگىنگە جەتكەن, قازىردە قولدانىستا بار سوزدەردىڭ ءبىر پاراسى جايىندا اڭگىمە ءوربىتۋدى ماقسات قىلدىق.
تۇلەك. احمەت پە, ىبىراي ما, ءتىپتى ودان دا ارى ما, كىم بولسا دا وسى ءسوزدى مەكتەپ بىتىرۋشىلەرگە الىپ كەلگەن ادامعا مىڭ العىس! بۇل بۇركىتكە, قىران قۇسقا بايلانىستى ءسوز. جاز بويى جەمدەپ, سەمىرتىپ, ەسكى ءجۇنىن تاستاتىپ ابدەن تۇلەتىپ الىپ قار جاۋعاندا قايىرىپ تۇلكىگە سالادى عوي قىراندى. ءبىزدىڭ وسى كۇنگى مەكتەپ بىتىرگەن تۇلەكتەرىمىز دە تۋرا سول سەكىلدى. 11 جىل بويى وقىتىپ, ءبىلىم بەرىپ سوڭعى جىلى اڭعا سالعان قىرانداي ءبىلىمنىڭ دوداسىنا سالامىز. العىرى ءھام باعى مەن بابى كەلىسكەن تۇلەكتەر مەملەكەتتىك گرانتتى جەڭىپ الادى. ول تۇلەكتەر دە بۇركىتتى تۇلەتۋدەن شىققانى تۇسىنىكتى.
ۇيا. سونىمەن بىرگە «التىن ۇيا مەكتەبىم» دەيمىز. ول دا قىراننىڭ ۇياسىنان شىعىپ تۇر. «بالاپان ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى». ۇياداعى بالاپانىنا اتالىعى مەن انالىعى, ياعني ۇياباسارى مەن سارشاسى بۇعى, مارال, تاۋتەكەنىڭ ەتىن اكەلەتىندەي قىران بولسا, بالاپانى دا سونداي تەكتى قىران بولادى. ءبىز ايتا بەرەتىن تەكتىلىك وسى جەردە ايتىلىپ تۇر. ول ۇيانى مەكتەپكە دە, وتباسىنا دا بالاۋعا بولادى.
تۇعىر. تاعى دا سول مەكتەپكە بايلانىستى «تۇلەپ ۇشقان تۇعىرىڭ», «تۇعىرىنان تۇلەپ ۇشقان» دەگەن سوزدەر ايتىلادى. «سۇراساڭ جاعدايىمدى جانىم اسەت, جاتىرمىن ۇشايىن دەپ تۇعىرىمنان» دەپ نار كەمپىرباي جىرلايتىنى جانە بار. تۇعىر – قىراننىڭ تاعى. تۇعىر ءۇش اياقتى بولادى. سونىمەن «تۇعىر» ءسوزى دە ءبىزدىڭ قازىرگى سوزدىك قورىمىزدان «تۇعىرناما» بولىپ ويىپ تۇرىپ ورىن الىپ, مەملەكەتتىك ساياسي تەرمين رەتىندە قالىپتاستى.
تەگەۋرىن. ادەتتە «تەگەۋرىندى جۋرناليست», «تەگەۋرىندى قالامگەر» دەگەن تىركەستەردى ءجيى كەزدەستىرەمىز. بۇركىتتىڭ بۇكىل كۇشى اياعىندا, اياعىنداعى نەگىزگى كۇش تەگەۋرىنىندە (تەگەۋرىن – ارتقى ساۋساق), سوسىن جەمباسارىندا (الدىڭعى – ءبىر ساۋساق). بۇركىتىڭ تەگەۋرىندى بولسا, قىراندىقتىڭ نەگىزگى ءبىر سيپاتى سول بولادى. بۇل تۇيعىن, قارشىعا, سۇڭقار سەكىلدى ۇشىپ جۇرگەن قۇستاردى اياقپەن تەۋىپ تۇسىرەتىن قىراندارعا دا كوپ قولدانىلادى. ال بۇركىت تەگەۋرىندى بولسا تۇلكىنىڭ كەۋدەسىن بۇرە شەڭگەلدەپ ءبىر ۋىس قىپ ءبىر-اق سىعادى.
شەڭگەل. شەڭگەل – تەگەۋرىنمەن الدىڭعى ءۇش تۇياقتىڭ اراسى. شىڭعىس حاندى «قان شەڭگەلدەپ تۋىپتى» دەيتىن اڭىز سول قىراننىڭ شەڭگەلىنەن شىعىپ «قاناتىڭ تالماسىن» دەگەن سەكىلدى ادامي ۇعىمعا اۋىسىپ كەتە بارعان. «تەگەۋرىنىم تەگىس تيسە شەگەدەي» دەپ جىرلاعان ايگىلى ايتىس اقىنى قۇرمانبەك زەيتىنعازى ۇلىنىڭ جىرى دا سولاي. ال اتاقتى ەلباي جىراۋدىڭ:
تاتۋسىزدىڭ بەلگىسى –
بىتىراپ شىعار شەڭگەلدەن.
شەڭگەلدەن كەتسە ەل جۇرتى,
قايعىمەن قارتتار شەرلەنگەن, – دەپ كەلەتىن جىرى دا قىران شەڭگەلىنىڭ قازاق ۇعىمىنداعى كەڭ اۋقىمىن كورسەتسە كەرەك.
شالعى. مۇقاعالي اقىننىڭ «جەتەلەپ سوناۋ جىلدار قارا شالدى, قاراسازدا ءجۇرۋشى ەڭ, قارا شالعى» دەپ جىرلايتىن كادىمگى ءشوپ شاباتىن شالعىنىڭ اتاۋىنىڭ ءوزى قىران قاناتىنىڭ اتاۋىنان شىققانداي. ادەتتە بۇركىتتىڭ ەڭ ۇزىن سىرتقى ءتورت قاناتىن «شالعى» دەپ اتايدى. ءبىر جاعىندا تورتتەن سەگىز شالعى بولادى. ال ونىڭ سىرتقى كورىنىسى, ياعني فورماسى ءشوپ شاباتىن شالعىدان اۋمايدى.
ءبىزدىڭ ماقسات بۇركىتكە بايلانىستى سوزدەردى تۇگەندەۋ ەمەس, ارينە. ايتپەسە بۇركىتكە بايلانىستى قانشاما ماقال-ماتەلدەر بار. مىسالى: «تۇلكى الماس قىران جوق, قۇسبەگىسى كەزىكسە, جاقسى بولماس جىگىت جوق, اقىلشىسى كەزدەسسە», «كارى قىران – اڭشىنىڭ باستاۋشىسى», «سىنشى سىرىن ايتپايدى, بۇركىتشى شىنىن ايتپايدى», «السا – قۇسىم, الماسا – جەلپۋىشىم», «سونارشىعا ءىز كەرەك, ءىز تانىرعا كوز كەرەك», «جەرىنە قاراي بۇلانى, تاۋىنا قاراي قىرانى», «ساياتشى باپشىل بولسا بۇركىتكە باق», «قۇس تۇزاققا جەم ءۇشىن تۇسەدى», «بۇركىتتىڭ سايراعانى – ولگەنى», «بۇركىت اش بولسا الادى, تازى توق بولسا الادى», «بۇركىت بابىنا كەلگەندە قاسقىر الادى, قارشىعا بابىنا كەلگەندە تۇلكى الادى», «بۇركىتىن ماقتاعاننىڭ ۇياسىن سۇرا, جىگىتىن ماقتاعاننىڭ ناعاشىسىن سۇرا», «قۇستىڭ العانىنان سالعانى قىزىق», «السا – بۇركىت, الماسا – لاۋ مىنگەن ءشۇرشىت» دەگەن سەكىلدى تىزبەكتەلىپ كەتە بەرەدى. بۇل ماقالدىڭ ماندەرىنە ۇڭىلسەك, ءبارى دە ءبۇر جارىپ شىعا كەلەتىن ءبىر-ءبىر بۇتاق.
باۋلۋ. «ەڭبەككە باۋلۋ», «بالانى باۋلۋ» دەگەن سەكىلدى ماعىنالاردا قولدانىلاتىن بۇل ءسوز دە بۇركىتكە بايلانىستى ءسوز. ءالى ەسىمدە, بالا كۇنىمدە اكەم جۇمىرتقا جارعانىنا ەكى-اق كۇن بولعان قىزىلشاقا بالاپاندى الىپ كەلدى. مويىنى قىلجىڭداپ بوس جاتىر, كوتەرە المايدى. ەندى وعان ءدال ۇياباسار بۇركىت سەكىلدى ۇيا سالۋ كەرەك قوي. سوندا ۇيانى جۇمساق ەمەس, قاراعايدىڭ, ارشانىڭ جۋان بۇتاقتارىنان سالىپ جاتقان اكەمە بىرەۋ «نەگە جۇمساقتاپ سالمايسىڭ؟ بالاپاننىڭ ۇياسى جۇمساق بولماي ما؟» دەدى. سوندا اكەم «ۇيا جۇمساق بولسا, بالاپان جاتا بەرەدى دە, ساربۋىن بولىپ قالادى» دەپ قىسقا قايىردى. كەيىن تولىقتاي ءتۇسىندىم. جالپى, بۇركىت كەۋدەسىمەن نەمەسە شالقاسىنان جاتىپ ۇيىقتامايدى عوي, وتىرىپ ۇيىقتايدى. اتقا الىپ جۇرگەندە دە كۇنى بويعى ىرعاق جۇرىستە ەكى اياقپەن وتىرادى. بالاپان كۇنىندە بۋىنى قاتتى بەكىمەسە ۇزاق كۇن الىپ جۇرگەنگە جاراماي قۇلاپ تۇسەتىن جاعدايلار دا بولادى ەكەن. ال ۇياداعى قاتتى بۇتاقتار بالاپان ءسال عانا جاتا قالسا باتىپ, قايتا-قايتا تىكتەلىپ وتىرۋعا ماجبۇرلەيدى, ءسويتىپ ساربۋىن بولماي, تەز جەتىلىپ, مىقتى بەكيدى ەكەن.
قوناقتاۋ. قازاقتىڭ باي تىلىندە اڭشىنىڭ, قۇسشىنىڭ, تۇيەشىنىڭ, جىلقىشىنىڭ ءوز ءتىلى بولادى. مىسالى, بۇركىتتى «ۇيىقتادى» دەمەيدى, «قوناقتادى» دەيدى. «توماعاسىن الدى, كوزىن اشتى» دەمەيدى, «توماعا تارتتى» دەيدى. سول سەكىلدى بۇركىتتىڭ قوناقتاۋ جايىنان قىسقا ءبىر قىزىق جاعدايدى ايتا كەتكەندى ءجون سانادىق.
بۇركىت ادەتتە مويىنىن قايىرىپ تۇمسىعىن ەكى توپشىسىنىڭ اراسىنا سالىپ قوناقتايدى. ال تۇزدە جۇرگەن بۇركىت تۇندە قوناقتاعاندا كەۋدەسىن جارتاسقا تىرەپ قويىپ قوناقتايدى ەكەن. اكەمنىڭ ايتىپ كەلە جاتقان اڭگىمەسىنىڭ اراسىنداعى وسى ءبىر جاعداي ءسوز بولا قالعاندا «نەگە ولاي؟» دەپ سۇراپ قالعانىمدا اكەم, «بۇركىت پەن ۇكى ەكەۋى ءوش قوي! تۇندە بۇركىت قوناقتاعاندا جەمساۋى اشىق قالادى ەمەس پە؟ كوزى تۇندە كورەتىن ۇكى بۇركىت قوناقتاپ وتىرعاندا جەمساۋىنا شەڭگەل سالسا بولدى, وپ-وڭاي جارىپ كەتەدى, بۇركىتتىڭ ەڭ ءالسىز جەرى – جەمساۋى» دەدى. مىنەكي, بۇل ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتقان ءالى عىلىم اشا بەرمەگەن تابيعات قۇپيالارىنىڭ ءبىرى بولسا كەرەك.
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
