زەينەتاقى قورىنداعى اقشا: بەس جىلعى تاجىريبەدەن نە ۇقتىق؟

وزگەرىس پەن سۇرانىس

جيناقتان اقشا الۋ تارتىبىنە بىلتىردان ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر وسى مۇمكىندىكتىڭ ءتيىمسىز تۇستارى بولعانىن دا جوققا شىعارمايدى. ءبىز زەينەتاقى تاجىريبەسىنىڭ بەسجىلدىق قورىتىن­دىسىن تالداپ, تالاپتاردىڭ نەلىكتەن قاتاڭداعانىن انىقتاۋعا تىرىستىق.

بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى (بجزق) جۇرگىز­گەن تالداۋعا جۇگىنسەك, 2021 جىلعى 1 قاڭتاردان 2025 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىنگى كەزەڭدە بىرجولعى زەينەت­اقى تولەمىنە ارنالعان جالپى سوماسى 5,55 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن 4,2 ملن ءوتىنىش ورىندالعان. الىن­عان اقشانىڭ كوپ بولىگى (4,56 ترلن تەڭگە) تۇرعىن ءۇي جاع­داي­لارىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. ال ەمدەلۋگە ماقۇل­دانعان قاراجات كولەمى 984,93 ملرد تەڭگەنى قۇراعان.

قاراجات ەڭ كوپ جۇمسالعان باعىت­تارعا مىنالار جاتادى: ءۇي الۋ – 2,17 ترلن تەڭگە, ۇيگە ارنالعان جي­ناقتى تولىقتىرۋ – 592,92 ملرد تەڭگە, ستوماتولوگيالىق قىزمەتتەر – 654,25 ملرد تەڭگە. بايقاعانىمىزداي, از قاراجات ەمەس. الايدا مۇنداي تاجىريبە ازاماتتارعا قانشالىقتى پايدالى بولدى؟ ەل ەكونوميكاسىنا اسەرى قانداي؟ ەكونوميست دوسىم بەسبايدىڭ پىكىرىنشە, قاراجاتتىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ تۇرعىن ۇيگە باعىتتالۋىن وڭ اسپەكتى دەۋگە بولادى. ال زەينەتاقى جيناعىن ءۇي ساتىپ الۋعا پايدالانۋ – سانالى قادام.

«قازىرگى مۇمكىندىك بولاشاق جيناقتاردىڭ كولەمىن قىسقارتقانى­مەن, قاراجات تۇتىنۋعا ەمەس, سالىم­شىلاردىڭ ينۆەستيتسياسىنا جۇمسا­لىپ جاتىر. بۇل جيناقتاۋشى زەينەت­اقى قورىنىڭ ماقساتتارىنا سايكەس كەلەدى. سونىمەن قاتار ەكونوميكاعا دا وڭ اسەر ەتەدى. ويتكەنى زەينەتاقى جيناعىن ءۇي الۋعا بەلسەندى پايدالانۋ جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعى مەن قۇرىلىس سەكتورىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى», دەيدى ساراپشى.

بيىل زەينەتاقى تولەمدەرى جەكە تابىس سالىعىنان تولىق بوساتىلدى. سونداي-اق ەڭ تومەنگى جەتكىلىكتى شەك تە كوتەرىلدى. ەسكە سالايىق, بۇ­دان بۇرىن جەتكىلىكتى شەك تەك 2023 جىلى عانا وسكەن. ورتا ەسەپپەن قازىرگى جەتكىلىكتى شەك ءوسىمى 10%-دى قۇراپ وتىر. مىسال كەلتىرسەك, 20 جاستاعى وتانداستارىمىزدىڭ شو­تىن­دا اقشا الىنعاننان كەيىن قالۋى كە­رەك ەڭ تومەنگى سوما – 3,72 ملن تەڭگە (بىل­تىرعى مەجە 3,26 ملن تەڭگە بولعان), ال 30 جاستاعى ازاماتتار ءۇشىن – 4,58 ملن-نان 5 120 ملن تەڭ­گەگە دەيىن وسكەن. 60-62 جاستاعى ەل تۇر­عىندارى بيىل جيناقتان اقشا الۋ ءۇشىن بجزق شوتىنا 10,7 ملن تەڭ­گەدەن استام قاراجات جيناۋى كەرەك.

سايكەسىنشە, جىل باسىندا تۇر­عىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن زەي­نەتاقى جيناقتارىن الۋ بەلسەندىلىگى كەيىنگى ءبىر جارىم جىلداعى مينيمالدى دەڭگەيگە دەيىن تومەندەدى. قاڭتاردا ەل ازاماتتارى وسى ماقساتتا زەينەتاقى جيناقتارىن پايدالانۋعا 38,6 مىڭ ءوتىنىم راسىمدەگەن. DATA HUB ساراپتامالىق ارناسى بۇل كورسەتكىشتى تىم تومەن دەۋگە بولمايتىنىن ايتادى. ويتكەنى ول بەلسەندىلىك تولقىنى باستالعان 2024 جىلعى شىلدە-قىركۇيەكتەگى دەڭگەيمەن سايكەس كەلەدى.

«جىل باسىنداعى وتىنىشتەر سانى 2025 جىل­عى قاڭتارمەن سالىستىرعان­دا ۇشتەن بىرگە قىسقارعان. ال 2025 جىلعى جەلتوقسانداعى كورسەتكىشتەن شامامەن 10 ەسە تومەندەدى. الايدا جەلتوقسانداعى كورسەتكىش شامادان تىس جوعارى. بۇل ۇردىسكە نەگىزىنەن, ازاماتتاردىڭ ەڭ تومەنگى جەتكىلىكتى شەك كوتەرىلگەنگە دەيىن قاراجاتتى الۋ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ قالۋ­عا دەگەن ۇمتىلىسى ىقپال ەتتى. اق­شالاي كورىنىسكە كەلسەك, قارقىن بۇرىنعىداي ەمەس. قاڭتاردا تۇرعىن ءۇي الۋ ماقساتىنداعى ورىندالعان وتىنىشتەردىڭ جالپى قۇنى 50,9 ملرد تەڭ­گە بولدى. جەلتوقسانعا قاراعاندا كور­سەتكىش 77%-عا تومەندەگەن. جيناقتى پايدالانۋدى باياۋلاتاتىن تاعى ءبىر فاكتور – يپوتەكالىق قارىزداردى مەرزىمىنەن بۇرىن جابۋ ەرەجەسىندەگى وزگەرىستەر. قاڭتاردىڭ سوڭىندا بەلگىلى بولعانداي, ازاماتتار زەينەتاقى اقشاسى ەسەبىنەن يپوتەكانى ءىشىنارا نەمەسە تولىقتاي جاباتىن كەزدە قاراجاتتى تەك نە­گىزگى قارىزعا باعىتتاي الادى. ەندى بىرجولعى زەينەتاقى تولەمدەرى ارقىلى پايىزداردى قوسا العاندا, ايلىق تولەمدى تولىق جابۋعا بولمايدى. وعان جەكە قاراجاتتى تارتۋ تالاپ ەتىلەدى», دەيدى ساراپشىلار.

ساراپشىلار ەمدەلۋ ءۇشىن زەينەت­اقى جيناعىن پايدالانۋ جاع­دايىنا دا كوڭىل ءبولدى. كۇرت تولقۋ­لاردان كەيىن قاڭتار ايىنىڭ جار­تى­سىندا مۇنداي وپەراتسيالار بار­لىق سانات بويىنشا توقتاتىلدى. بۇل قىسقا كەزەڭدە جالپى سوماسى 0,6 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 0,6 مىڭ ءوتى­نىش ورىندالعان. قاراجاتتىڭ را­ديوحيرۋرگيالىق ەمدەۋ تاسىلدەرىن تولەۋگە جۇمسالعانى حابارلاندى. 

الاياقتىقتىڭ اقىرى

«Tengenomica» ارناسى ساراپشى­لارى­نىڭ پىكىرىنشە, بۇعان دەيىن بولعان ۇردىستەردى كەزدەيسوق دەۋگە كەل­مەيدى. زەينەتاقى جيناعىن الۋ تا­­ريحى كەيىنگى ايلاردا ءبىر-بىرىنە ۇق­ساس ستسە­ناريدە جالعاستى. الدى­مەن­ ستو­ماتولوگيا, سودان سوڭ وف­تال­مو­لوگيا, كەيىن پلاستيكالىق وپە­را­­تسيا توق­تاتى­لىپ, بەلسەندىلىك تول­قىنى بىرىنەن سوڭ بىرىنە اۋىپ وتىرعان.

«سحەمالارمەن كۇرەستەن كەيىن حالىق ءۇشىن شىنايى مۇمكىندىكتەر دە قىسقارىپ جاتىر. شىنىمەن ەمگە مۇقتاج ادام وزگەنىڭ تەرىس ارە­كەتى سالدارىنان ەمگە زەينەتاقى قار­جىسىن پايدالانا المايتىن بولدى. قارجىلاندىرۋ ارناسى زياندى بولعاندىقتان ەمەس, ونى بىرەۋ وتە ءتيىمدى پايدالانۋدى ۇيرەنگەندىك­تەن جابىلدى. مۇمكىن بارلىق تى­يىمدى قايتارىپ, بۇرىنعىداي تەك جيناقتاۋدى قالدىرۋ وڭاي بولار», دەيدى ساراپشىلار.

جىل باسىندا «اۋىر دەرتتى پا­تسيەنت­تەردىڭ» بەلسەندىلىگى تىم جو­­­عا­رى­لاعاننان كەيىن وتباسى بانكى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيستر­لى­گىنە سۇراۋ سالدى. ۆەدومستۆو راديو­حي­رۋر­گيالىق ەمدى تەك ءتيىستى ليتسەنزياسى, رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسى, ارنايى جابدىعى, دايىن ماماندارى بار مەديتسينالىق ۇيىمداردان الۋعا بولاتىنىن ايتقان. كەيىن بانك ساراپشىلارى راديوحيرۋرگياعا ارنالعان وتىنىشتەردى تالداپ, ولاردىڭ كوپ­ بولىگى شىمكەنت قالاسىندا ورنالاس­قان ەكى مەديتسينالىق ۇيىمعا باعىت­تالعانىن انىقتادى. بۇل ۇيىمداردى تەكسەرگەن سوڭ ولاردىڭ مۇنداي قىز­مەتتى كورسەتۋگە ليتسەنزياسى, قاجەتتى جابدىعى, ءتيىستى ورنى جوق ەكەنى بەلگىلى بولدى. الماتى وبلىسىنداعى تا­عى ءبىر كلينيكا كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەن مەكەنجايدا مۇلدەم بولماي شىقتى. وسىدان سوڭ وتبا­سى بانك پەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى 12 قاڭتاردان باستاپ ەمدەلۋگە ارنالعان بارلىق ءوتىنىش ءتۇرىن قابىلداۋدى توقتاتتى.

كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»

«زەينەتاقى قاراجاتى ەسەبىنەن ەمدەلۋ اقىسىن تولەۋ مۇمكىندىگى قايتا قالپىنا كەلە مە؟» دەگەن سۇراققا وتباسى بانك ء«بىز دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىمەن, باسقا دا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, بىرجولعى زەينەتاقى تولەمى ەسەبىنەن مەديتسينالىق قىزمەتتەردى الۋدىڭ تالاپتارىن قايتا پىسىق­تاۋدى, زەينەتاقى جيناقتارىن ماق­ساتسىز پايدالانۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ ينتەگراتسياسىن كۇشەيتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز» دەپ جاۋاپ بەردى. الايدا مۇنىڭ ناقتى قاشان جۇزەگە اساتىنى ازىرگە بەلگىسىز.

جيناقتاعى ارتىق اقشانى پايدالانۋ مۇمكىندىگى ەلدە بجزق-دان جاپپاي اقشا الۋعا ۇلاسىپ كەتتى. ونىڭ ىشىندە اقشانى ماقساتسىز پايدالانۋ فاكتىلەرى دە جوق ەمەس. بيلىك ەرەجەلەردى جىلدام وزگەرتىپ, اتالعان مۇمكىندىكتى تومەندەتە باس­تا­دى. ەندى بۇل قاراجاتتى تەك تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋ ماقسا­تىندا عانا شەشىپ الۋعا بولادى.

ەكونوميست ماعبات سپانوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, بجزق – ەل ەكونو­مي­كاسىنىڭ دامۋىنا كومەكتە­سەتىن قارجىلىق رەسۋرستىڭ ءبىرى. سول سەبەپتى بۇل قاراجاتتى پايدالان­عىسى كەلەتىندەر كوپ. «مەن مۇنى ارتىق اقشا دەپ ايتپاس ەدىم. ارينە, ەكونوميكادا بىرنەشە تريلليون تەڭ­گەنىڭ قوزعالىسسىز جاتقانى دۇرىس ەمەس. قورداعى اقشانىڭ ازامات­تار ارقىلى اينالىمعا ەنگەنى الدە­قايدا ءتيىمدى. سوندىقتان مەنىڭ كوزقاراسىمدا  قارجىنى شىعارىپ الۋعا تولىق نە ءىشىنارا تىيىم سالۋ ورىنسىز. نە دەگەنمەن ادامدار ءوز بەتىنشە اقشا تاۋىپ, قورعا اۋدارىپ جاتىر. سول سەبەپتى ولار نورماتيۆتەن اساتىن قاراجاتتى پايدالانۋعا قۇقىلى», دەيدى م.سپانوۆ.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ارتىق اقشانى ماقساتسىز پايدالانۋ اقشا شەشۋ تەتىگىنەن ەمەس, ۇدەرىستى باقى­لاۋدان تۋىپ وتىر. دەمەك تەرىس ارە­كەتتەرگە جول بەرمەۋ ءۇشىن زاڭناما تالابىن كۇشەيتۋ قاجەت.

«شەشىپ الىنعان اقشا كولەڭكەلى سەكتورعا كەتسە, بۇل ەكونوميكالىق رەفورمالاردى قابىلداۋدا دا, زەينەت­اقى جۇيەسىندە دە جاعىمسىز كورى­نىسكە اكەلەدى. مۇنىڭ ءبارى ەكونو­ميكاعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. مەن بجزق-دان اقشا الۋدى جاپپاي سيپات الدى دەمەس ەدىم. قازىر قوردان اقشا الۋدىڭ جەتكىلىكتى شەگى جوعارى, وعان جەتۋ ءۇشىن كوبىرەك جۇمىس ىستەپ, تابىستى مولايتۋ كەرەك», دەيدى ول. 

حالىقارالىق ۇلگى

سالىق زاڭگەرى ايدار ماساتباەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, الەم ەلدەرىنىڭ زەي­نەتاقى جيناقتاۋشى جۇيەسىندە دە تارقاتىلماعان ءتۇيىن بار. ءبىر جاعى­نان ادامدارعا اقشا ءدال قازىر كە­رەك, ەكىنشى جاعىنان زەينەتاقى قورى قارت­تىققا دەيىن قولجەتىمسىز بولۋعا ءتيىس.

«الەمدە زەينەتاقى قورىنان مەرزىمىنەن بۇرىن اقشا الۋدىڭ بىرنەشە تانىمال ۇلگىسى بار. ولاردىڭ قاتاڭدىق دەڭگەيى مەن باقىلاۋ شارالارى ءارتۇرلى. مىسالى, سونىڭ ءبىرى زەينەتاقى جيناقتارىن ورىندى پايدالانۋ مەن قاراجاتتىڭ ساق­تالۋىن قاتاڭ قاداعالايدى. تەك ەرەكشە جاعدايلاردا عانا اقشانى مە­دي­تسينالىق, الەۋمەتتىك ماقساتقا جۇم­ساۋعا بولادى», دەيدى ا.ماساتباەۆ.

ماسەلەن, اۋستراليادا تەك مەدي­تسي­نالىق كورسەتكىشتەرى بويىنشا ازاماتتاردى ەمدەۋ نەمەسە تا­سى­مالداۋ كەزىندە جيناققا ەرتە قول جەت­كىزۋگە بولادى. سون­داي-اق كەيبىر كۇردەلى ءومىر جاعداي­لا­رىن­­دا رۇقسات ەتىلەدى. بۇل رەتتە قاجەت­­تىلىك پەن قاراجاتتىڭ قول­دا­نى­لۋى بەلگىلى ءبىر فورمالدى كري­تەري­لەر مەن تەكسەرىستەن وتەدى. ياعني مەملەكەت ءومىردى جاقسارتۋ ساياساتىن ۇستانبايدى, كەرىسىنشە اۋىر جاعدايلارعا تاپ بولعاندارعا ەرەكشە شەشىم رەتىندە كومەك كور­سەتەدى. جاڭا زەلانديانىڭ ءتار­تىبى دە وسىعان ۇقساس. بىراق وندا زەي­نەت­اقى قارجىسىنىڭ ءبىر بولىگىن ال­عاشقى تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋ ءۇشىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بار. سين­گاپۋردە قارجىنى پايدالانۋ جاس شەگى مەن تومەندەتۋگە بولمايتىن قالدىققا تاۋەلدى. جۇيەنىڭ ءوزى كوپ­ماقساتتى قور (زەينەتاقى + تۇرعىن ءۇي + مەديتسينا) رەتىندە قۇرىلعان. وسى ۇلگى ازاماتتارعا جيناقتىڭ پايداسىن سەزىنۋگە كومەكتەسەدى. الايدا مۇندا ادامنىڭ وزىنە قاتاڭ ءتارتىپ كەرەك. ياعني ول شىعىندارىن ناقتى قاداعالاپ, جيناقتىڭ بەلگىلى بولىگى ۋاقىتىنان بۇرىن جۇمسالۋىنا جول بەرمەۋگە ءتيىس. ال مالايزيا­دا جي­ناقتىڭ زەينەتاقى بولىگى مەن ومىرلىك ماقساتتارعا باعىتتال­عان بولىگى ساق­تالۋى زاڭدى. اقش ۇلگىسىندە ازامات «وزىنەن-ءوزى» قارىز الىپ, ونى سالىق تولەۋ ارقىلى قاي­تارۋعا مىندەتتى.

وسى تاجىريبەلەر كورسەتىپ وتىر­عانداي, ەل ازاماتتارىنىڭ جي­ناق­قا قول جەتكىزە الۋى دا, زەي­نەت­اقى رەزەرۆىن سارقىپ الماۋى دا ماڭىزدى.