جوبا – پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاعان بىرنەشە ايلىق جۇمىستىڭ ناتيجەسى. وسى ورايدا ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىنە اۋقىمدى وزگەرىستەر ەنگىزىلمەك. قازىرگى ەل كونستيتۋتسياسى 1995 جىلدىڭ تامىزىندا رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانعان. ال قازىرگى جوبا 2025 جىلدىڭ سوڭىندا ق.توقاەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن قولعا الىندى.
جوبادا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ اۋقىمى كەڭەيتىلىپ كورسەتىلگەن. وندا سىرتقى ساياساتقا بەيبىت جانە پراگماتيكالىق دەپ انىقتاما بەرىلىپ, بۇۇ جارعىسى مەن حالىقارالىق قۇقىققا نەگىزدەلگەنىن راستاپ, ستراتەگيالىق تۇراقتىلىققا باسا نازار اۋدارادى. ايماقتىق تۇرعىدان العاندا, ول قازاقستاندى ورتالىق ازيانىڭ جاۋاپتى قاتىسۋشىسى رەتىندە كورسەتەدى, تۇراقتىلىققا, ترانزيتتىك بايلانىسقا جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىككە باسىمدىق بەرەدى. وسى مىندەتتەمەلەردى نەگىزگى زاڭعا ەنگىزۋ ارقىلى جوبا سىرتقى ساياساتتى كونستيتۋتسيالىق سايكەستىك ەلەمەنتى رەتىندە قاراستىرادى جانە سىرتقى سەرىكتەستەر مەن ينۆەستورلارعا مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان.
قازاقستان نەلىكتەن ساياسي جۇيەسىن قايتا قۇرۋعا كىرىستى؟
قازىر الەم جۇيەلىك كۇيرەۋ كەزەڭىن باستان وتكەرىپ جاتىر. ۋكرايناداعى قاقتىعىس, گرەنلاندياعا بايلانىستى ەۋروپالىق وداق پەن اقش اراسىنداعى شيەلەنىستىڭ ارتۋى, توقتاۋسىز ساۋدا سوعىستارى – بەلگىسىزدىك پەن ستراتەگيالىق قايتا قۇرۋمەن ەرەكشەلەنەتىن كورىنىستىڭ ۇزىندىلەرى عانا.
وسى تۇراقسىز جاھاندىق جاعدايدا قازاقستاندا قازىر ءجۇرىپ جاتقان ىشكى ساياسي ترانسفورماتسيا ءبىر قاراعاندا الدەقايدا ۇلكەن حالىقارالىق ماڭىزى بار وقيعا رەتىندە پايدا بولدى.
ۇسىنىلىپ وتىرعان كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەرگە سايكەس, ءماجىلىس پەن سەنات تاراتىلىپ, ونىڭ ورنىنا قۇرىلتاي دەپ اتالاتىن بىرىڭعاي زاڭ شىعارۋشى پالاتا قۇرىلادى. ول بەسجىلدىق مەرزىمگە تەك پارتيالىق تىزىمدەرگە نەگىزدەلگەن پروپورتسيونالدى وكىلدىك ارقىلى سايلاناتىن 145 دەپۋتاتتان تۇرادى. وسىنداي وزگەرىستەرى بار جاڭا كونستيتۋتسيانى بەكىتۋ ءۇشىن ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ءوتۋى مۇمكىن. ەگەر رەفورمالار ماقۇلدانسا, بىرنەشە اي ىشىندە جاڭا ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە سايلاۋ ءوتۋى مۇمكىن.
ق.توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل وزگەرىستەر پرەزيدەنتتىك بيلىكتى السىرەتۋگە ارنالماعان. كەرىسىنشە, ول پرەزيدەنتتىك بيلىك مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ ورتالىق تىرەگى بولىپ قالا بەرەتىنىن جانە قازاقستان پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا رەتىندە دامي بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
جالپى العاندا, بۇل رەفورمالار پوستكەڭەستىك كەزەڭنىڭ باسىندا يمپورتتالعان ينستيتۋتسيونالدىق مودەلدەردى كەڭىنەن قايتا باعالاۋدى كورسەتەدى. كوپتەگەن جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر ءبىر كەزدەرى وزدەرىنىڭ تاريحي جانە ساياسي شىندىعىن تولىق ەسكەرمەي, باتىستىق كونستيتۋتسيالىق جوبالاردى قايتالادى. نەگىزىندە, قازاقستان تەك ساياسي ينستيتۋتتارىن رەفورمالاپ قانا قويمايدى, ول بولجام ايتۋ قيىن الەمگە بەيىمدەلىپ وتىر. ۇسىنىلعان وزگەرىستەر دەموكراتيالىق مەحانيزمدەردى, ۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋعا جانە بولاشاقتا بيلىك اۋىسۋى ءۇشىن «قاۋىپسىز اۋىسۋ ءدالىزىن» قۇرۋعا باعىتتالعان. الەمدىك بىتىراڭقىلىق داۋىرىندە قازاقستان باسشىلىعى ەل ىشىندەگى بەلگىسىزدىكتىڭ الدىن الۋعا شەتەلدەن بۇرىن بەل بۋعان سەكىلدى.
جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم وتەدى
قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىن جاريالادى. بۇل قولدانىستاعى كونستيتۋتسيالىق ءماتىننىڭ 80 پايىزدان استامىنا اسەر ەتەدى.
2025 جىلدىڭ قازان ايىندا قۇرىلعان جۇمىس توبى التى اي ىشىندە e-Otinish جانە eGov تسيفرلىق پلاتفورمالارى ارقىلى جينالعان 2 مىڭنان اسا قوعامدىق ۇسىنىستى قاراعان. ال بيىل قاڭتاردا 130 مۇشەدەن تۇراتىن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قۇرىلدى.
ۇسىنىلىپ وتىرعان كونستيتۋتسيادا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ەڭ جوعارى كونستيتۋتسيالىق باسىمدىق رەتىندە كورسەتىلگەن. سونداي-اق جوبادا قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى, اۋماقتىق تۇتاستىعى جانە بىرتۇتاستىعى وزگەرمەيتىن قۇندىلىقتار رەتىندە راستالادى, سونىمەن قاتار حالىق مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جالعىز كوزى رەتىندە تانىلادى.
ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت جانە يننوۆاتسيالار ۇزاقمەرزىمدى كونستيتۋتسيالىق باسىمدىقتار رەتىندە بەلگىلەندى, بۇل ادامعا باعىتتالعان دامۋعا بەت بۇرۋدى كورسەتەدى. تسيفرلىق قۇقىقتار العاش رەت كونستيتۋتسيالىق قورعاۋعا يە بولدى, ال مەملەكەت پەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ زايىرلى سيپاتى قايتا راستالدى.
جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قابىلداناتىنىن نەمەسە قابىلدانبايتىنىن انىقتايتىن بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم وتەدى, ال قازىر جوبا بويىنشا قوعامدىق كەڭەستەر وتىرىسى جالعاسىپ جاتىر.
ساباقتاستىققا باسىمدىق بەرەدى
قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق كوميسسياسى ۇسىنعان جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ارحيتەكتۋراسى تولىقتاي قايتا جاسالعان. قازاق حالقىنا بۇل قۇجات زاڭدى تۇرعىدان ماڭىزدى بولسا, سىرتتاعى وقىرماندارعا قازاقستان ەلدىڭ ساياسي قاۋىمداستىعىن قالاي انىقتايتىنى, ەگەمەندىك پەن اۋماقتىق تۇتاستىقتى قانشالىقتى تىعىز بەكىتەتىنى, ىقپال مەن ينۆەستيتسيالىق تاۋەكەلدى قالاي باسقارۋدى كوزدەيتىنى وزەكتى بولماق.
جوبا ء«بىرتۇتاس قازاقستان حالقى» اتىنان سويلەيدى, «بايىرعى قازاق جەرىندە» مەملەكەتتىلىكتى بەكىتەدى جانە « ۇلى دالانىڭ مىڭجىلدىق تاريحىمەن» ساباقتاستىققا سىلتەمە جاسايدى. بۇل ءسوز تىركەستەرى بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىققا, ەتنوسارالىق, كونفەسسياارالىق ۇيلەسىمدىلىككە جانە ازاماتتارعا قۇقىقتىق نەگىز قالاۋعا ۋادە ەتەدى.
قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ كىرىسپەسىندە «ورتاق تاريحي تاعدىر», بەيبىت ازاماتتىق قوعام جانە الەمدىك قاۋىمداستىقتا لايىقتى ورىن الۋعا ۇمتىلىس باسا كورسەتىلگەن. جوبا سول ازاماتتىق شەڭبەردەن باس تارتپايدى. وندا تىلدىك كەلىسىمدى ساقتاۋ, ەگەمەندىك شەكارالارىن ەرتەرەك قاتايتۋ, شەتەلدىك ساياسي قارجىلاندىرۋ اسەرىن ازايتۋ جانە زاڭدى تۇردە كوديفيكاتسيالانعان ارنايى رەجىمدەر ارقىلى كاپيتال ءۇشىن باسەكەلەسۋ كورسەتىلگەن. بۇل ۇستانىم اقوردا جاريالاعان 2020–2030 جىلدارعا ارنالعان رەسمي سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىندا كورسەتىلگەن قازاقستاننىڭ ارتاراپتاندىرىلعان سىرتقى قاتىناستارعا ۇزاق ۋاقىت بويى باسا نازار اۋدارۋىنا سايكەس كەلەدى. جوبا تۇسىنىكتى ەتىپ جاسالعان. وندا ازاماتتاردان قۇقىقتارعا باعىتتالعان ۋادە مەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ايقىن كورىنىسىنە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگى سۇرالىپ وتىر.
كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جۇزەگە اسادى
2022 جىلى قازاقستاندا كونستيتۋتسيانىڭ 33 بابى جاڭارتىلعان. الداعى تۇزەتۋلەر ودان دا اۋقىمدى بولدى. ەندى ينستيتۋتسيونالدىق تۇزەتۋلەرگە ەمەس, تۇراقتىلىققا, ساباقتاستىققا جانە بيلىك تارماقتارى اراسىندا جاۋاپكەرشىلىكتى ايقىن بولۋگە باعىتتالعان بيلىكتىڭ جاڭا كونفيگۋراتسياسىن رەسمي تۇردە قامتاماسىز ەتۋگە باسا نازار اۋدارىلادى.
پرەزيدەنتتىك جانە حالىق اسسامبلەياسى كۆوتالارىن الىپ تاستاپ, الەۋمەتتىك وكىلدىك كۆوتالارىن ساقتاۋمەن بىرگە, سوت جانە جوعارى مەملەكەتتىك تاعايىنداۋلارداعى پارلامەنتتىك باقىلاۋ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ جۇيەدەگى ينستيتۋتسيونالدىقتى بىلدىرەدى. بۇل ءتاسىل قۇرىلىمدىق كۇردەلىلىك پەن بيۋروكراتيالىق ينەرتسيانى ازايتا وتىرىپ, وكىلدىك ينستيتۋتتاردىڭ ءرولىن ارتتىرادى. ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمادان باسقا, پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا جاۋاپكەرشىلىكتى پاتريوتيزم, مادەني داستۇرلەردى قورعاۋ, نەكە ينستيتۋتى, ازاماتتىق قۇقىقتار جانە مەملەكەتتىك رامىزدەردى دۇرىس پايدالانۋ سياقتى قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن ماسەلەلەرگە دە باسا نازار اۋدارىلدى. بۇل ولاردىڭ ساياسي ترانسفورماتسيا جاعدايىندا ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋداعى ءرولىن اتاپ وتەدى. جالپى العاندا, ۇسىنىلعان باستامالار قازاقستاننىڭ ساياسي ترانسفورماتسياسىنىڭ ناتيجەلەرىن ينستيتۋتسيوناليزاتسيالايدى جانە باسقارۋدىڭ تۇراقتى قۇرىلىمىن قالىپتاستىرادى.
