قازاق اراسىنا تارالعان اڭىزداردان قورقىتتى بىردە ايتۋلى كۇي اتاسى رەتىندە كورسەك, ەندى ءبىرازىندا ول ءولىم اتاۋلىعا قارسى شارا ىزدەگەن قامقورشى رەتىندە كورىنەدى. تەرەڭ ويلار, اۋىر مەحنات ازابىمەن ولمەستىكتى ارمان ەتكەن قورقىت ماڭگىلىك ءومىر ىزدەپ ەل كەزەدى. قازاق اراسىنداعى اڭىزداردا قورقىت اتا – كوپتى كورگەن باتاگوي, ساۋەگەي, اتاقتى مۋزىكانت ءارى ويشىل ابىز. ول ايتقان بولجاۋ ءدال كەلىپ وتىرعان.
الىشەر ناۋاي قورقىت جايىندا بىلاي دەپ جازادى: «تۇرىك ۇلىسى اراسىندا قورقىت اتادان داڭقتى, ودان اسقان كىسى جوق ەدى. ونىڭ داڭقىنا ەشكىم تەڭ كەلمەيتىن. وزىنەن كەيىنگى كوپ جىلعى كەلەشەكتى بولجاپ ايتقىش دانىشپان ەدى, ونىڭ تاڭعالارلىق ناقىل سوزدەرى وسى كۇنگە دەيىن بار».
قورقىت اتادان قالدى دەيتىن شەشەندىك ناقىل, ويشىل, وسيەت سوزدەر ومىردەن تۇيگەنى كوپ دانانىڭ الىپ بەينەسىن ەلەستەتەدى: «اجال كەلمەي كىسى ولمەس, ولگەن ادام تىرىلمەس», «شىققان جان قايتىپ كىرمەس», «بەتەگە بيىككە تەڭەسە الماس», «ەسەككە قانشا جۇگەن سالعانمەن, ات بولماس», «قار قانشا قالىڭ جاۋعانمەن, كوكتەمنەن قالماس», «باق قانشا گۇلدەنگەنمەن, كۇزدەن قالماس», «ەسكى تەمىر ءبىز بولماس, ەسكى دۇشپان دوس بولماس», «ات شالدىقپاي, جول تۇگەسىلمەس», «قانجار تيمەي جاۋ قايتپاس», «قورقاققا قىلىش جۇمساۋدىڭ قاجەتى جوق», «شابا بىلمەگەن اتتى قينايدى», «ادام كىرمەس قارا ءۇيدىڭ قۇلاعانى ماقۇل. جىلقى جەمەس ارام ءشوپتىڭ وسپەگەنى ماقۇل. ادام ىشپەس اششى سۋدىڭ اقپاعانى ماقۇل. داڭق اپەرمەس بالانىڭ اكەسىنىڭ بەلىنەن شىقپاعانى ماقۇل, قۇرساعىنان انانىڭ شىقپاعانى ماقۇل. جالعان ءسوزدىڭ دۇنيەگە كەلمەگەنى ماقۇل».
كەي اڭىزداردا جەر ورتاسى سىرعا قايتىپ ورالعان قورقىت ولەرىن سەزگەن سوڭ, اينىماس سەرىگى – جەلماياسىن سويىپ, سونىڭ تەرىسىن قايىق قىلىپ ەرتەلى-كەش قوبىز تارتادى. ءوزىنىڭ جاقىن دوسى دارابوز ارقىلى ول جار دەگەندە جالعىز قارىنداسى اقتاماققا سوڭعى ارىزداسۋ-قوشتاسۋ سالەمىن جولدايدى.
قورقىت اتا كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي ء«ومىر جىرىن» تولاسسىز تارتادى. اجال تالاي رەت ءتونىپ كەلەدى, بىراق بەبەۋ قاققان قوبىز كۇيى وعان قورقىتتى الدىرتپايدى. ۇيقىسىز وتكەن تالاي كۇن, تالاي تۇندەردەن قالجىراعان قورقىت اتا ءبىر ءسات قالعىپ كەتكەندە, اجال قايراق جىلان بەينەسىندە كەلىپ قورقىتتى شاعىپ ولتىرەدى.
مىنە, قازاق اراسىنداعى قورقىت جايىنداعى اڭىزداردىڭ نەگىزگى جەلىسى وسىنداي.
دۇنيە ءجۇزى ادەبيەتىندە, اسىرەسە ەسكى ميفتىك اڭىزداردا, ەجەلگى جىرلاردا, كونە ەپوستاردا قورقىت ءتارىزدى ولىمگە قارسى كۇرەسكەن بەينەلەر بولعان. سولاردىڭ قايسىبىرى گرەك ميفىندەگى پرومەتەي, وسەتين اڭىزىنداعى امران, ءۇندى اڭىزىنداعى – سيدحارت.
قورقىت ءوزى تاپقان, ءوزى تۋدىرعان ونەرىمەن حالىققا قىزمەت ەتتى, ونىڭ ماڭگى وشپەستىگى وسىندا.
قورقىت اتا حيكايالارى ءVىى-ءحىىى عاسىرلاردا سىر بويىن جايلاعان وعىز-قىپشاق تايپالارى اراسىندا تۋىپ, اۋىزدان-اۋىزعا كوشىپ, تۇرىك تەكتەس حالىقتاردىڭ بارىنە تۇگەل جايىلعان.
قورقىت تاريحتا بولعان ادام. ەرتە زاماننىڭ ءبىلىمپاز-عۇلامالارىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا, قورقىت سىردىڭ اياعىندا جانكەنت قالاسىندا, بايات ەلىندە دۇنيەگە كەلگەن. بۇل جەردەن اقىندار, جىراۋلار, دانالار كوپ شىققان. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ايگىلىسى – قورقىت اتا, ونان كەيىنگى الىبى – ءابۋناسىر ءال-فارابي. قورقىت اتا – وعىز ەلىنىڭ ۇلى باسشىسى, كەمەڭگەر ويشىلى, اسقان كۇيشىسى. قورقىت اتا تۋرالى اڭىزداردىڭ ىشىندەگى ەڭ قۇندىسى دا, دالىرەگى دە – اتاقتى تاريحشى راشيدەدديننىڭ قورقىت, وعىز, ولاردىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى جازبالارى.
XII عاسىردان باستاپ قورقىت حيكايالارى ءار جەردە كوشىرىلىپ, كىتاپ بولىپ تارالا باستاعان. ونىڭ ادەپكى جازبالارى تۇگەلگە دەرلىك جويىلىپ, بىزگە ەكى ءتۇرلى نۇسقاسى عانا كەلىپ جەتىپ وتىر: ءبىرىنشىسى جانە تولىعىراق نۇسقاسى ۆاتيكان (ريم), ەكىنشىسى, كولەمى شاعىن نۇسقاسى درەزدەن (گدر) كىتاپ قويمالارىندا ساقتالۋدا. ۆاتيكان نۇسقاسىندا – وعىز ءسوزى, درەزدەن نۇسقاسىندا قىپشاق ءسوزى باسىم.
قورقىت جىرلارىن جان-جاقتى زەرتتەۋدىڭ نەگىزىن سالعان كىسى ۇلى ورىس عالىمى, ايگىلى شىعىس تاريحشىسى اكادەميك ۆاسيلي ۆلاديميروۆيچ بارتولد (1869-1930). قورقىت شىعارمالارىنىڭ ورىس تىلىندەگى تۇڭعىش ءارى ۇلگىلى اۋدارماسىن جاساعان دا وسى ۆ.ۆ.بارتولد. بەرتىندەگى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبارى دە ۆ.ۆ.بارتولد اۋدارماسىنىڭ بيىك ساپاسىنا قاراي ونى ورىس تىلىنە قايتا اۋدارۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەندىگىن ءجيى ايتىپ ءجۇر. سول سەبەپتەن دە بولار, اكادەميك ۆ.م.جيرمۋنسكي مەن ا.ن.كونونوۆ بۇل شىعارمالاردىڭ ۆ.ۆ.بارتولد اۋدارعان نۇسقاسىن از عانا قوسىمشامەن 1962 جىلى قايتا باستىرىپ شىعاردى.
قورقىت جىرلارىنىڭ مۇحاررام ەرگين اۋدارعان تۇرىك تىلىندەگى نۇسقاسىنىڭ العى سوزىندە اۋدارماشى بىلاي دەپ جازادى: «مەن وقىرماندارعا تۇسىنىكتىلەۋ وعىز سوزدەرىن (اڭگىمە وسمان تۇرىكتەرىنە قاتىستى ايتىلىپ وتىر – م.ج.) ەكى نۇسقادان تاڭداپ الىپ كوبىرەك كىرگىزدىم, ال سىزدەر قىپشاق تايپاسىنا باۋلى سوزدەردى وزدەرىڭ ىرىكتەپ الساڭدار, وسى كۇنگى قازاق, قىرعىز, تاعى باسقا حالىقتار تولىق تۇسىنەدى». م.ەرگين قىپشاق تىلىنە قاتىستى سوزدەردى اۋدارماي تاستاپ كەتكەن نەمەسە قاتە اۋدارعان. تۇرىكمەن, ازەربايجان تىلدەرىندەگى اۋدارمالاردىڭ دا جاعدايى وسىنداي.
«قورقىت اتا كىتابى» كەزىندە قازاق تىلىنە دە اۋدارىلدى. وكىنىشتىسى, تۇپنۇسقادان ەمەس, ءبارتولدتىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىنان اۋدارىلدى. سونىڭ سالدارىنان ونداعى كەمشىلىكتەر تۇگەل قايتالاندى.
تۇپتەپ كەلگەندە, قورقىت اتا مۇراسى بىزدە ءالى تەرەڭ زەرتتەلە قويعان جوق. وسى كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قورقىت اتا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بۇل ماسەلەنى قولعا الدى. مەنىڭ جەتەكشىلىگىممەن: عىلىم دوكتورى گ ۇلىم شاديەۆا – «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» درەزدەن نۇسقاسىن قولجازبادان اۋدارىپ, ترانسكريپتسياسىن جاساپ بىتىرۋدە; رۋسلان الىمبەكوۆ – «قورقىت اتا جايىنداعى اڭىزدار جانە ولاردىڭ تاريحي نەگىزدەرى» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن اياقتاۋدا; القۋات قازاقباەۆ قورقىت اتانىڭ كۇيلەرىن زەرتتەۋگە كىرىستى. بۇگىندە ون توعىز كۇيىن تۇگەل نوتاعا ءتۇسىردى.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قوبىزشى القۋات قازاقباەۆ «قورقىت اتانىڭ اڭىزدارى مەن كۇيلەرى» اتتى ەڭبەگىن اياقتادى. بۇل ەڭبەكتە توپتاستىرىلعان اڭىزدار مەن كۇيلەر تۋرالى دەرەكتەر ۆ.ۆ.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ, ي.ۆ.انيچكوۆ, پ.س.سپيريدونوۆ, ۆ.م.جيرمۋنسكي, ي.ا.كاستانە, ن.جەتپىسباەۆ, م.اۋەزوۆ, ءا.مارعۇلان, ءا.قاينارباەۆ, ا.جۇبانوۆ, م.بايدىلداەۆ, ءا.قوڭىراتباەۆ, ا.سەيدىمبەك, م.ماعاۋين, ي.جاقانوۆ, ا.جاناەۆ, م.جارقىنبەكوۆ, ە.تۇرسىنوۆ, فۋزۋلي بايات, ت.مەرعاليەۆ, ءا.جۇمابەكوۆ, ب.قوسباساروۆ, ا.احمەتجانوۆ, و.سەيتقازى, س.بۇركىت, و.دۇيسەن سەكىلدى زەرتتەۋشى عالىمدار مەن قوبىزشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىندە بۇرىن جارىق كورگەن. ءار دەڭگەيدە اڭگىمە بولعان اڭىزدار جيناقتالىپ, شىعۋ تاريحى مەن اتاۋىنا بايلانىستى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلدى.
قورقىت اتاعا قاتىستى بۇل ەڭبەككە كىرگەن اڭىزداردىڭ ىشىندە جارىققا شىقپاعان جاڭا اڭىزدار دا بار. بۇلاردىڭ قاتارىندا – اقش ديپلوماتى, تاريحشى يۋ.سكايلەردىڭ (Eugene Schuyler) «Turkestan: Notes of a Journey in Russian Turkestan, Khokand, Bukhara and Kuldja» كىتابىنداعى اڭىز. كىتاپ فرانتسيا ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى. سەگىز تاراۋدان تۇراتىن ەڭبەكتىڭ ەكىنشى تاراۋى «سىرداريا» دەپ اتالادى. يۋ.سكايلەر اڭىزدى 1873 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا سىر بويىنداعى قورقىت اتا مازارىندا بولعان كەزىندە جەرگىلىكتى قازاقتاردان جازىپ العان. تاريحشى قورقىت اتا مازارىندا بولىپ, بابامىزدىڭ مازارى تۋرالى قۇندى دەرەكتەرمەن قاتار سىرداريا وزەنىنىڭ سۋرەتىن جاريالاعان. بۇل قورقىت اتا تۋرالى سىر بويىندا ايتىلاتىن اڭىزداردىڭ ەڭ العاشقى دەرەكتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
يۋ.سكايلەر 1873 جىلى 23 ناۋرىزدا پويىزبەن سانكت-پەتەربۋرگتەن ورتا ازياعا ساپارعا اتتانادى. ونىڭ وسى ساپارداعى سەرىگى «نيۋ يورك گارالد» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ماك-گاحان (J.A.مacGahan) مىرزا. يۋ.سكايلەر سىر بويىندا كورگەن, بىلگەنىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, قورقىت اتاعا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر كەلتىرەدى. يۋ.سكايلەردىڭ كىتابىنان مىناداي جولدار وقيمىز: «№2 بەكىنىسكە تاياعانداعى ەڭ سوڭعى بەكەتتە وسىعان ۇقساپ قالاتىن, الايدا قابىرلاردىڭ كوبىسى تاس كىرپىشتەن سالىنعان ءبىر مازار كەزىكتى, وندا اراب جازۋىمەن جازىلعان كوپتەگەن قۇلپىتاستار بار ەكەن. جاقىن ماڭىندا كوپتەگەن تومپەشىكتەر مەن دوڭدەر بايقالادى, ول ەجەلگى جەنت (Jend) قالاسىنىڭ كونە جۇرتى بولۋى ابدەن مۇمكىن. بىزگە مۇنداعى ەڭ ۇلكەن زيراتتىڭ ءبىرىن (قازىرگى تاڭدا جارتىلاي بۇزىلعان) «ايگىلى اۋليە قورقىتتىڭ زيراتى» دەپ كورسەتتى. اتالمىش اۋليە تۋرالى مۇنداعى ەل اراسىندا مىناداي ءبىر تاڭعاجايىپ اڭىز بار ەكەن: بويى 14 فۋتقا جەتەتىن وسى قورقىت ءبىر كەزدە دۇنيەنىڭ ەڭ ءبىر شەتىندە تۇراتىن كورىنەدى. ءبىر كۇنى تۇندە ول تۇسىندە بىرنەشە ادامنىڭ قابىر قازىپ جاتقانىن كورىپ, «سەندەر مۇنى كىمگە قازىپ جاتسىڭدار؟» دەپ سۇرايدى. سوندا الگى ادامدار: «قورقىتقا» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. تاڭعالعان قورقىت وزىنە ءتونىپ تۇرعان ولىمنەن قۇتىلۋ ءۇشىن كەلەسى كۇنى دۇنيەنىڭ باسقا ءبىر جاعىنا بارىپ تۇرىپتى. سويتسە, ول سول جەردە دە الگى ءتۇستى كورگەن. تاڭ اتا سالىسىمەن قورقىت تاعى دا اتتانعان. ءسويتىپ, ارتىنان ءتۇسى دە قۋالاپ جۇرگەن ول جەر شارىنىڭ بۇرىش-بۇرىشىن باسىپ وتكەن. اقىرىندا, ەندى قايدا بارارىن بىلمەي تورىققان ول الەمنىڭ ءدال ورتاسىنا بارىپ تۇرۋعا بەل بۋعان, ال الەمنىڭ ورتاسى سىردىڭ بويىنداعى ءدال وسى جەر بولىپ شىققان. ول وسىلاي ويلاي سالىسىمەن دەرەۋ كوشكەن. الايدا ونىڭ ءتۇسى سوندا دا وعان ىلەسىپ العان. قاسيەتتى بۇل كىسى سونان سوڭ «تاعدىرىمدى ءبىر الداپ كورەيىنشى» دەپ ويلاعان كورىنەدى. «ەندى قۇرلىقتا مەن امان قالاتىن جەر قالمادى-اۋ» دەپ ويلاعان ول سۋدىڭ ۇستىندە تۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى دا سىرتقى شاپانىن سىردىڭ بەتىنە جايىپ الىپ, ونىڭ ۇستىنە ءوزى بارىپ وتىرادى. ول وسىلايشا 100 جىل ءومىر ءسۇرىپ, قايتىس بولعانعا دەيىن ىلعيدا قوبىز تارتىپ وتىرىپتى. سونان سوڭ ىجداعاتتى مۇسىلماندار ونىڭ دەنەسىن وسىندا اكەلىپ كومىپتى». وسى اڭىزدىڭ ۆ.ۆ.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ جەتكىزگەن ءبىر نۇسقاسىن عالىم-وريەنتاليست ي.ا.كاستانە «درەۆنوستي كيرگيزسكوي ستەپي ي ورەنبۋرگسكوگو كرايا» اتتى ماقالاسىندا كەلتىرگەن.
العاش رەت جاريالانىپ وتىرعان تاعى ءبىر اڭىزدى «قورقىت» كۇيىن 1971 جىلى قوبىزدا ورىنداعان داۋلەسكەر قوبىزشى داۋلەت مىقتىباەۆ ايتقان. بۇل اڭىزدى ءا.قازاقباەۆ 1991 جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنىڭ فولكلورلىق كابينەتىنەن ۇنتاسپاعا جازىپ العان.
ءا.قازاقباەۆ 2000 جىلى استانا قالاسىنا كەلگەننەن كەيىن قورقىت اتانىڭ اڭىزدارى مەن كۇيلەرىن جيناۋعا كىرىسىپ, قىزىلوردا قالاسىنداعى جۋرناليست احات جاناەۆتىڭ ۇيىنە ارنايى بارىپ, قورقىت بابامىزدىڭ كۇيلەرىن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتكىزگەن قوبىزشى نىشان شامەن ۇلىنىڭ ايتقان اڭىزدارى مەن كۇيلەرى تۋرالى كەڭىنەن ماعلۇمات الادى. احات جاناەۆ 1975 جىلى رەسپۋبليكالىق راديونىڭ قىزىلوردا وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان, قورقىت اتا كۇيلەرىن ۇنتاسپاعا العاش جازىپ العان كىسى. اڭىزدار بۇرىنعى نۇسقالارىمەن سالىستىرىلىپ, جۇيەگە كەلتىرىلىپ جاريالانىپ وتىر.
ءا.قازاقباەۆ 2004 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا قاراشاي-شەركەس رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق جازۋشىسى, نوعاي حالقىنىڭ ماقتانىشى يسا كاپاەۆپەن ارنايى كەزدەسىپ, قوبىز تاريحى مەن كۇيلەر جايىندا سۇحبات قۇرادى. 1999 جىلى جازۋشىنىڭ تاريحي اڭگىمەلەرى, ەسسەلەرى قامتىلعان «ۋپلىۆايۋششيە تەني» اتتى كىتابىندا قورقىت اتا تۋرالى نوعاي حالقىندا ساقتالعان اڭىز جارىق كورگەن. بۇل اڭىز دا بىزدە العاش رەت جاريالانىپ وتىر.
1975 جىلى اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ ايتۋىمەن, فولكلورشى عالىم ماردان بايدىلداەۆ كۇي اڭىزدارىن ايتۋشى, قوبىزشى نىشان شامەن ۇلىنان قورقىت اتا كۇيلەرىن شىلدە ايىنىڭ 20-سى كۇنى جازدىرىپ العان. بۇل كۇيلەردى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قوبىزشى, پروفەسسور مۇسابەك جارقىنبەكوۆ نوتاعا تۇسىرگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇل كۇيلەر مۇسابەك جارقىنبەكوۆتىڭ «قورقىت. ەلىم-اي» كىتابىندا جارىق كورگەن. 1982 جىلى بۇكىلوداقتىق «مەلوديا» فيرماسى «قورقىتتىڭ كۇيلەرى» اتتى كۇيتاباق شىعاردى. م.جارقىنبەكوۆ 1975 جىلى نىشان شامەن ۇلىمەن ارنايى كەزدەسىپ, بابامىزدىڭ كۇيلەرى مەن اڭىزدارىن ءوزى ۇنتاسپاعا جازىپ العان. بۇل ءۇنتاسپا ءا.قازاقباەۆتىڭ جەكە قورىندا ساقتاۋلى تۇر. بۇگىندە قورقىت اتانىڭ بۇرىن بەلگىلى بولعان بارلىق كۇيلەرىن القۋات قازاقباەۆ تۇپنۇسقادان قايتا نوتاعا ءتۇسىرىپ شىقتى.
2009 جىلى «مادەني مۇرا» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا جارىق كورگەن «قازاقتىڭ 1000 كۇيى» اتتى ۇنتاسپاعا قورقىت اتانىڭ «قورقىتتىڭ كۇيى» جانە حالىق كۇيى «قورقىتتىڭ قوبىزى» سىبىزعىدا قۇسمان ماقمىرزانىڭ ورىنداۋىندا كىرگەن. ۇلى قوبىزشىنىڭ كۇيىن قۇسمان ماقمىرزا ءوز كەزەگىندە سىبىزعىدا تامىلجىتا ورىنداعان ەكەن. القۋات وسى ورىنداۋداعى كۇيدى نوتاعا ءتۇسىرىپ, العاش رەت كىتاپقا كىرگىزىپ وتىر.
قازاقتا قوبىزدا ورىندالاتىن كۇيلەردىڭ دومبىرادا دا ورىندالۋ ءداستۇرى ساقتالعان. كۇيشى قالدىبەك وزبەكوۆ قورقىت اتامىزدىڭ اتاقتى «قوڭىر» كۇيىن دومبىرادا ورىنداعان. بۇل كۇيدى قوبىزدا داۋلەسكەر كۇيشى جاپپاس قالامباەۆ تا ورىنداعان.«قوڭىر» كۇيىنە الەمدە تەڭ كەلەتىن تۋىندى جوق. دومبىراداعى ورىنداعان نۇسقاسىنىڭ بۇل ەڭبەكتە العاش جاريالانۋى – قازاق مۋزىكا تاريحىندا ايتۋلى جاڭالىق.
قازاقتان شىققان دانانىڭ ءبىرى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى قورقىت اتانىڭ سارىنىنا ءوزى ارنايى ءسوز جازعان. بۇل سارىن بىرنەشە عىلىمي ەڭبەكتەردە جارىق كورگەن. قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى كونسەرۆاتورياسىنىڭ فولكلورلىق زەرتحاناسىنىڭ قورىندا قىزمەت اتقارعان مۋزىكاتانۋشى اسقان سەرىكباەۆا 1959 جىلى شاكارىمنىڭ ۇنتاسپاعا جازىلعان اندەرىن نوتاعا تۇسىرگەن. قازاقتىڭ مۋزىكا تاريحىنا اسقان اپايىمىزدىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان زور. شالعاي جاتقان وڭىرلەرگە بارىپ اسىل مۇرالارىمىزدى تەرىپ, تىزبەكتەپ جيناعان عالىم. قازىرگى تاڭدا ەڭبەگى ەسكەرىلمەي, اتى اتالماي ءجۇر.
شاكارىمنىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن زەرتتەۋشى ارعىنبەك احمەتجانوۆ 1979 جىلى قورقىت اتانىڭ سارىنىن نوتاعا تۇسىرگەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, قوبىزشى, پروفەسسور ورازعالي سەيتقازىنىڭ قوبىزعا وڭدەگەن نۇسقاسى وسى ەڭبەكتە جاريالاندى.
«قازاق كۇيلەرىنىڭ تاريحى» اتتى كىتاپتا بەرىلگەن ء«تاڭىر كۇيى» قورقىت اتانىڭ كۇيى دەپ جازىلعان. بۇل كۇيدىڭ بابامىزدىڭ كۇيى ەكەندىگى تۋرالى اكادەميك الكەي مارعۇلان دا دەرەك قالدىرعان. كۇيدى ورىنداعان قوبىزشى داۋلەت مىقتىباەۆ. نوتاعا تۇسىرگەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قوبىزشى, پروفەسسور بازارحان قوسباساروۆ.
مەن 2017 جىلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆقا قوبىزشى القۋات قازاقباەۆتىڭ كومەگىمەن تابىلعان قورقىت اتا تۋرالى ەڭ قۇندى دەرەكتى تابىس ەتكەن ەدىم. ول – سىبىرگە جەر اۋدارىلىپ, 1711-1722 جىلدارى ءسىبىردىڭ تاريحى, ەتنوگرافياسى جونىندە ماتەريالدار جيناعان شۆەد وفيتسەرى تاببەرت فون يوگان سترالەنبەرگتىڭ (1676-1747) سىزعان گەوگرافيالىق كارتاسى. كارتادا قورقىت اتا مازارى بەلگىلەنگەن. بۇل قازىرگى تاڭدا سىر بويىندا ءومىر سۇرگەن قورقىت اتا تۋرالى ەڭ العاشقى تاريحي دەرەك.
سونىمەن, قازاقستاندا قورقىت اتا مۇراسىن زەرتتەۋدىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى. سونىڭ ەڭ العاشقى قارلىعاشى – القۋات قازاقباەۆتىڭ «قورقىت اتا اڭىزدارى مەن كۇيلەرى» اتتى ەڭبەگى.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ,
تۇركولوگ عالىم, پروفەسسور
