توراعا پرەزيدەنتتىڭ بەرگەن تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋعا زاڭنامالىق نەگىز بولاتىن بىرنەشە زاڭ جوباسى جىلدىڭ اياعىندا عانا ءبىر پاكەتپەن كەلىپ تۇسكەنىن ايتا كەلىپ: «سەنات دەپۋتاتتارى زاڭ جوبالارىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى اسا قىسقا مەرزىمدە قاراپ, تالقىلاۋعا ءماجبۇر بولدى. جىل سايىن قايتالاناتىن مۇنداي جاعداي قابىلداناتىن زاڭداردىڭ ساپاسىنا وڭ ىقپال ەتپەيتىنى بەلگىلى. سوندىقتان زاڭ جوبالارىن سەناتتىڭ قاراۋىنا ۇسىنۋ مەرزىمدەرىنە قاتىستى وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلاردىڭ قايتا ورىن الۋىنا جول بەرمەۋ قاجەت. وسى ماسەلەگە ۇكىمەتتىڭ نازارىن ايرىقشا اۋدارامىن. ماڭىزدى زاڭ جوبالارى بويىنشا ۇكىمەت پارلامەنت پالاتالارىمەن الدىن الا جۇمىس كەستەسىن بەلگىلەپ العانى دۇرىس بولادى», دەگەن ەسكەرتۋ جاسادى.
وسىدان كەيىن كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر قارالا باستادى. الدىمەن ەلباسىنىڭ ۇسىنعان جوعارعى سوت سۋديالارىن لاۋازىمدارىنان بوساتۋ ماسەلەسى قارالدى. ۇسىنىستى جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى تالعات دوناقوۆ جاريالادى. سەنات وتىرىسى پرەزيدەنت ۇسىنىسىن قولداپ, ە.راحىمبەكوۆتى, ە.داۋليەۆتى جانە د.نۇراليندى جوعارعى سوت سۋديالارى لاۋازىمىنان بوساتتى. وسىلاردىڭ ىشىندە ە.راحىمبەكوۆ شىمكەنت قالاسى سوتىنىڭ, ە.داۋليەۆ ماڭعىستاۋ وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالعان. ال د.نۇرالين زەينەتكەرلىك جاسقا تولۋىنا بايلانىستى ءوز قالاۋىمەن وتستاۆكاعا شىققان.
العاشقى قارالعان زاڭ جوباسى ءماجىلىس ماقۇلداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكi اراسىنداعى №8156-KZ قارىز تۋرالى كەلiسiمگە (شىعىس – باتىس اۆتوموبيل جولدارىن دامىتۋ جوباسى (الماتى – قورعاس ۋچاسكەسى): باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي حالىقارالىق ترانزيت ءدالىزى (واوەى 1b) تۇزەتۋلەرگە قاتىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكi اراسىنداعى كەلىسىم-حاتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» بولدى. بۇل تۋرالى باياندامانى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك, قوسىمشا باياندامانى سەناتور ميحايل بورتنيك جاساپ, انىقتاۋ ماقساتىمەن بەرىلگەن بىرنەشە سۇراققا جاۋاپ الىنعان سوڭ, زاڭ جوباسى قولداۋ تاۋىپ, قابىلداندى.
پارلامەنت ءماجىلىسى ماقۇلداعان «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى وسىمدىكتەرى تۇقىمدارىنىڭ اينالىسى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بويىنشا نەگىزگى باياندامانى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ارمان ەۆنيەۆ جاسادى. بۇل زاڭ جوباسى دا كوپ سۇراقتار تۋدىرماي قابىلدانىپ, كەلىسىم راتيفيكاتسيالاندى.
سەناتورلاردىڭ كوپ سۇراعىن تۋدىرعان ءماجىلىس ماقۇلداعان «تابيعي مونوپوليالار تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسى بولدى. زاڭ جوباسى تۋرالى باياندامانى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ جاسادى. بۇل قۇجات تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرى ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. سونىڭ ىشىندە تاريفتەردى بەلگىلەۋ پروتسەسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىزىلىمى جاسالىپ, تاريفتەردى رەتتەۋ جۇمىستارىن جەتىلدىرۋ – زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن تاريفتەردى رەتتەۋدە ىنتالاندىرۋ ءادىسىن پايدالانىپ, سۋبەكتىلەر ءىس-ارەكەتتەرى كورسەتكىشتەرىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ەسكەرىلگەن.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تابيعي مونوپوليالار تۋرالى زاڭ العاش رەت 1998 جىلى قابىلدانعان, سودان بەرگى 20 جىلدىڭ ىشىندە وعان 15 زاڭ ارقىلى 200-دەن استام تۇزەتۋ مەن تولىقتىرۋ ەنگىزىلگەن. زاڭ جوباسى بويىنشا قوسىمشا باياندامانى سەناتتىڭ ەكونوميكالىق ساياسات, يننوۆاتسيالاق دامۋ جانە كاسىپكەرلىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ جاسادى. ول زاڭ جوباسىندا تابيعي مونوپوليالاردىڭ 14 سالاسى بەكىتىلىپ, ولاردىڭ قىزمەتىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قىزمەتتەرى ايقىندالعانىن ايتتى. شاعىن تالقىلاۋدان كەيىن زاڭ جوباسى ماقۇلدانىپ, قابىلداندى.
ءماجىلىس ماقۇلداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە ەسىرتكى, پسيحوتروپتىق زاتتار, سول تەكتەستەر مەن پرەكۋرسورلار اينالىمىن باقىلاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالدى. قۇجات تۋرالى ءىىم-ءنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جانات سۇلەيمەنوۆ باياندادى. بايانداماشى ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار نارىقتا جىلدام پايدا بولاتىن سينتەتيكالىق ەسىرتكىلەردىڭ جاڭا تۇرلەرىنە ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بىردەن تىيىم سالۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن, سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە جاڭا ەسىرتكىلەردىڭ تارالۋ جولى كەسىلەتىنىن ايتتى. قوسىمشا باياندامانى سەناتتىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ۆلاديمير ۆولكوۆ جاسادى. بۇل قۇجات تا ماقۇلداندى.
سەناتورلاردىڭ كوپتەگەن سۇراعىن تۋعىزىپ, كوپ تالقىلانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ساتىپ الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بولدى. زاڭ جوباسى ورتالىقتاندىرىلعان قىزمەت قاعيداتىمەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ بىرتەكتى جۇيەسىن ەنگىزۋدى كوزدەيدى جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى ساتىپ الۋلاردىڭ جاڭا ءادىسىن ۇسىنادى. بىرنەشە دەپۋتات «سامۇرىق-قازىنا» قورىنا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردىڭ جالپىلاما ءتارتىبى جۇرمەيتىندىگىنە اشىق نارازىلىق ءبىلدىردى. وعان بايانداما جاساعان قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ جەكەشەلەندىرۋ پروتسەسىن ۇتىمدى جۇرگىزۋ ءۇشىن وسىنداي ادىستەر الەمدىك تاجىريبەدە قولدانىلاتىنىن ايتىپ, جاۋاپ بەردى. سونىمەن قاتار زاڭ جوباسىندا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ەلەكتروندى جولمەن ساتىپ الۋلاردىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىنە قول جەتكىزۋدىڭ بىرتەكتى نۇكتەسىن قۇرۋ كوزدەلەتىنى ايتىلدى.
كەلەسى بولىپ «كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», ودان كەيىن «كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ اينالىسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى قارالدى.
العاشقى زاڭ جوباسى 22 زاڭنامالىق قۇجاتتارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزەدى, بۇلاردىڭ قاتارىندا بيۋدجەت, كاسىپكەرلىك, سالىق كودەكستەرى مەن بىرنەشە زاڭ بار. ال ەكىنشى زاڭ جوباسى بويىنشا مەملەكەتتىك تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ جاڭا مودەلىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن. سونىڭ ىشىندە جەدەل مەديتسينالىق كومەك, سانيتارلىق اۆياتسيا, العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك جانە ت.ب. بار. دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ اينالىسى بويىنشا كەيبىر زاڭنامالارعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ وسى زاتتاردىڭ ەڭ جوعارعى باعاسىن انىقتاۋدى جانە رەتتەۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق ولاردى تەگىن بەرۋ نەمەسە امبۋلاتوريالىق جەڭىلدىكپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ۇلتتىق ءتىزىلىمىن قۇرۋدى قامتىعان.
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر قارالىپ بولعان سوڭ سەناتور س.ايتپاەۆانىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالى جاريالاندى. ونىڭ ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قاتىستى جولداعان ساۋالىن پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قولداپ, بۇل ماسەلەنىڭ اسا وزەكتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
