التىن وردا مەملەكەتىندە جۇزدەگەن شاھار بولعان. ول زاماندا بىردە-ءبىر مەملەكەت مۇنداي دارەجەگە جەتپەگەن ەدى دەيدى عالىمدار. وسى قالالاردىڭ كەمىندە ۇشەۋى – جايىق, جالپاقتال جانە سارىوزەن قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا جاتىر.
كونە زامان ساياحاتشىلارى جايىق وزەنىنىڭ بويىندا ورتاعاسىرلىق بىرنەشە شاھار بولعانى تۋرالى ەستەلىكتەر قالدىرىپ, ولاردىڭ ورنىن كارتاعا دا تۇسىرگەن. بىراق وتارشىل رەسەي دە, ونىڭ مۇراگەرى – كەڭەس وكىمەتى دە ۇلى دالانىڭ ۇلى قالالارىن زەرتتەۋگە ق ۇلىقسىز بولدى.
– كەڭەستىك تاريح عىلىمى يدەولوگيانىڭ ق ۇلىنا اينالىپ, تاريحتى بۇرمالاپ كورسەتتى. مىسالى, ورال وڭىرىندە ورتاعاسىرلاردا قالا بولعانىن ءحVىىى عاسىردا پاللاس, رىچكوۆ سەكىلدى ورىس عالىمدارىنىڭ ءوزى ايتىپ كەتكەن. بىراق كەڭەس كەزىندە ول تۋرالى ەشكىم جۇمعان اۋزىن اشپادى. مىسالى, جالپاقتال قالاسى 68 گا اۋماقتى الىپ جاتىر, ول جونىندە پاللاس ەستەلىك قالدىرعان. بىراق ءبىز ونى 2007 جىلى عانا تاپتىق. كەڭەس كەزىندە «قالالىق مادەنيەتتى, وركەنيەتتى تاراتۋشى – ءبىز (ورىستار) عانا» دەگەن ساياسات ناسيحاتتالدى, – دەگەن ەدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇرات سىدىقوۆ.
كەسەنەلى كونە جۇرت
ورال قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى ورتاعاسىرلىق جايىق قالاشىعىنىڭ ورنى 2001 جىلى كەزدەيسوق تابىلدى. «قاراشىعاناق – ۇلكەن شاعان – اتىراۋ» مۇناي قۇبىرىن سالۋشىلار كىرپىش كۇيدىرەتىن ۇلكەن پەش قۇرىلىسىنىڭ ۇستىنەن تۇسپەسە, كونە قالا قۇپياسىن قوينىنا جاسىرىپ ءالى قانشا جاتار ەدى؟!
دەگەنمەن, بۇل ماڭدا وركەنيەت وشاعى, شۋلى شاھار, زيالى جۇرت بولعانى شىنايى عالىمدارعا ەجەلدەن-اق بەلگىلى-تۇعىن. بىراق ۇلى دالانىڭ وسى ءبىر پۇشپاعىن – جايىق بويىن سوڭعى بىرەر عاسىردا يەمدەنگەن كەلىمسەكتەر بۇل تاريحتى مۇلدەم جويۋعا تىرىسقان. قالا ورىندارى, ونداعى الىپ عيماراتتار, ءتىپتى زيراتتار تاس-تالقان بولىپ قيراتىلىپ, ىرگەتاسىنا دەيىن قازىلىپ, تونالعانى – سونىڭ ايعاعى. ابدەن تالان-تاراجعا تۇسكەن, تاپتالعان تاريحىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا عانا تۇگەندەلە باستادى.
تۇگەندەلگەنى سول ەمەس پە, كونە شاھار ورنى تابىلعانى جونىندە حابار ەستىلىسىمەن ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى ورالعا كەلىپ, قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. بۇل جۇمىستى ايگىلى ارحەولوگ, اكادەميك كارل بايپاقوۆ قاداعالادى. ءسويتىپ, ورالدىڭ ىرگەسىندەگى جەلتاۋ بيىگىنەن شىعىس مونشاسى, تۇرعىن جايلار, بىرنەشە كەسەنە ورىندارى تابىلدى.
– ءدال وسى كەسەنەدە كوپ سىر جاتىر, – دەيدى جايىق قالاشىعى ورنىندا 2012 جىلدان بەرى بىرنەشە جىل قازبا جۇمىسىن جۇرگىزگەن ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مۇرات قالمەنوۆ.
عالىمدار كونە قالانىڭ ورتالىق بەيىتى دەپ ەسەپتەگەن ايماقتان ورتاعاسىرلىق قوس كەسەنەنىڭ ورنىن زەرتتەدى. ءبىرىنشىسى – ەكى كامەرالى نەمەسە «كىشى كەسەنە» دەپ اتالادى. مۇرات دابىل ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل ەسكەرتكىش جوعارى تاپ وكىلىنە ءتيىستى بولۋى مۇمكىن. قۇرىلىس جانە قاپتاۋ ماتەريالدارى جەرگىلىكتى جەردە ءوندىرىلىپ, ولار جوعارىدا ايتىلعان قۇرىلىس ماتەريالدارىن كۇيدىرەتىن پەشتەردە جاسالعانى انىقتالدى.
كەسەنەنىڭ ارحيتەكتۋرالىق ءادىسى ءحىىى-ءحىV عاسىرلارداعى بارلىق التىن وردا داۋىرىنە ءتيىستى وسىنداي قۇرىلىستارىنا ءتان دەۋگە بولادى. ياعني ءتورت بۇرىش پىشىندە تىكتەلىپ, 30ح25ح6; 24ح24ح5 سم ولشەمدى كىرپىشتەردەن قالانعان. قازبا جۇمىستارى كەزىندە وسىمدىك تەكتەس ويۋلارمەن ايشىقتالعان قاپتاما تاقتايلار كوپ تابىلدى. بۇنداي جادىگەرلەر التىن وردا قالالارىنىڭ قۇرىلىس عيماراتتارىندا كەزدەسەدى.
قۇرىلىس ورىندارىنىڭ قابىرعالارى مەن ەدەندەرى ءبىر كەزدەرى تۇبەگەيلى بۇزىلىپ, تالقاندالعان. كەسەنە جوسپاردا تىكبۇرىشتى پىشىندەس بولىپ, كولەمى 9ح12 م, ەكى كۇمبەزبەن كومكەرىلگەن بولۋى مۇمكىن. سىرتقى قابىرعالارىنىڭ قالىڭدىعى 175 سم-گە جەتەدى.
بەيىتتەگى زەرتتەلگەن ەكىنشى نىسانا – «ۇلكەن كەسەنە». كەسەنە ەكى كامەرالى بولىپ كەلىپ, ەنى – 12,85 مەترگە, ۇزىندىعى – 19,5 مەترگە جەتكەن. كەسەنە ۇستىندە كولەمى ءارتۇرلى پىشىندە بىرنەشە كۇمبەز بولعانعا ۇقسايدى. ولار وزىندىك تاباندار مەن وتپەلى قوندىرعىلارعا ورناتىلعان بولۋى مۇمكىن. كۇمبەزدەردىڭ سىرتقى بولىگى كوك جىلتىر قاپتامالارمەن كومكەرىلگەن.
ەسكەرتكىشتىڭ قاسبەتى (فاسادى) ورتالىق مونۋمەنتالدى پورتال تۇرىندە دايىندالعان. كەسەنەنىڭ ىشكى بولىگى التىن جالاتىلعان كوك ءتۇستى قاپتامامەن, پوليحرومدى جازبامەن بەزەندىرىلگەن. ءبىرىنشى بولمەنىڭ كولەمى – 4,4ح4,4 م, كۆادرات پىشىندە. بۇل بولمەنى زياراتشىلار قۇران سۇرەلەرىن وقۋعا نەمەسە باسقا دا ءدىني شارالار وتكىزۋ ءۇشىن پايدالانعان بولسا كەرەك. ال نەگىزگى بولمەدە 10 جەرلەۋ ورنى انىقتالدى. كەسەنەنىڭ تورىندەگى ورتالىق قابىر باسقالاردان ەرەكشە بولىپ كەلگەن. باس قابىردىڭ اينالاسى قىزىل كىرپىشتەرمەن بيىكتەتىلىپ, سىرتى جىلتىراتىلعان قىش جاپسىرمالارمەن بەزەندىرىلگەن.
– ءبىزدىڭ بولجاۋىمىزشا, بۇل كەسەنەدە الدەبىر اۋلەتتىڭ ەڭ سىيلى ادامى نەمەسە قانداي دا ءبىر ءدىني عۇلاما قويىلىپ, كەيىن ونىڭ قاسىنا اعايىن-تۋمالارى نەمەسە مۋريد-وقۋشىلارى جەرلەنگەن بولۋى مۇمكىن. سەبەبى كەسەنەدەگى باس قابىر الدىمەن جەرلەنگەنى, قالعاندارى سوڭىنان قويىلعانى زەرتتەۋ كەزىندە انىقتالدى, – دەيدى مۇرات قالمەنوۆ.
كونە شاھاردىڭ جاڭا عۇمىرى
جوعارىداعى جاڭالىقتاردىڭ ءوزى-اق جايىق قالاشىعى التىن وردا داۋىرىندە جوعارعى وركەنيەتتى, ءوزىنىڭ ءوندىرىسى مەن قولونەرى دامىعان ورتالىق بولعانىن دالەلدەگەن. عالىمدار جايىق قالاسى – بۇگىنگى ورال قالاسىنىڭ اتاسى دەگەن ورتاق پىكىرگە كەلدى. ءسويتىپ «ورال قالاسىنىڭ ىرگەسىن 1613 جىلى كازاكتار قالادى» دەگەن ۇشقارى تۇجىرىمنىڭ ك ۇلى كوككە ۇشتى.
ورتاعاسىرلىق جايىق قالاسىنىڭ داڭقى جالپاق جۇرتقا جايىلعانىمەن, الدا ءالى جاسايتىن جۇمىس كوپ ەدى. سونىڭ ىشىندە تام-تۇم تابىلعان جادىگەرلەرگە زەرتحانالىق تەرەڭ تالداۋ جاسالىنىپ, ناقتى عىلىمي تۇجىرىمدار جاسالۋى قاجەت بولاتىن. باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى مۇرات سىدىقوۆ ۇسىنعان «ورتاعاسىرلىق جايىق قالاشىعى اسپان استىنداعى مۋزەيى» جوباسى دا جوبا كۇيىندە قالىپ قويدى.
– جايىق قالاشىعى ورنىنان تابىلعان ۇلكەن كەسەنەدەن 11 ادامنىڭ, كىشى كەسەنەدەن 9 ادامنىڭ سۇيەگى شىققانى بەلگىلى. بىراق وسى سۇيەكتەرگە لابوراتوريالىق كۇردەلى زەرتتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى مە, ناتيجەسى قانداي؟ وسى ماسەلە بىزگە بىزگە بەيمالىم بولىپ تۇر. قازىر ءتيىستى ورىندارعا حات جازىپ, سۇيەكتەردى كەرى قايتارۋدى سۇراتىپ جاتىرمىن, − دەيدى باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعىنىڭ جاڭادان تاعايىندالعان ديرەكتورى جانتاس سافۋللين.
سونداي-اق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان قىش ىدىس قالدىقتارىنا دا زەرتحانالىق ساراپتاما جاسالماعان. ال مۇنداي زەرتتەۋ كەرەك-اق. كەسەنەدە جەرلەنگەن ادامدار كىم؟ ولار ءبىر-بىرىنە تۋىسقان با؟ مۇمكىن شىڭعىس حان ناسىلىنەن شىعار؟ دنك ساراپتاماسى ارقىلى مۇنىڭ ءبارىن انىقتاۋعا بولار ەدى. قىش قالدىقتارىنا جاسالعان ساراپتاما دا ونىڭ جاسىن, قۇرامىن, ءستيلىن انىقتاپ, وزگە وڭىردەن تابىلعان جادىگەرلەرمەن سالىستىرۋعا, سول ارقىلى قانداي دا ءبىر تۇجىرىم جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى.
دەگەنمەن ەلىمىزدە بىلتىر باستالعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى ورتاعاسىرلىق قالا تاريحىن زەرتتەۋ ىسىنە ەكىنشى تىنىس اشتى. «كيەلى قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا قالا ورنى ەلىمىزدىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى تىزىمىنە ەنگىزىلدى. ءوڭىر باسشىلىعى دا تاريح تابارىگىن حالىقتىڭ نازارىنا ۇسىنۋعا, تۋريستەردىڭ تاماشالاۋىنا جاعداي جاساپ, مادەني-رۋحاني ورتالىققا اينالۋىنا مۇددەلى بولىپ وتىر.
– كونە جايىق قالاسىنىڭ ورنىن اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايعا اينالدىرۋ جوباسىن دايىنداپ جاتىرمىز, – دەيدى جانتاس سافۋللين. – كەسەنە ورىندارى اناۋ جىلى قازىلعانىمەن, قازىر قايتا كومىلگەن ەدى. ونىڭ ءۇستىن جەل مەن جاۋىن-شاشىننان ساقتايتىن ءتۇسسىز شاتىرمەن كومكەرىپ, قايتادان قازساق, كەلۋشىلەردىڭ نازارىنا ۇسىنساق دەيمىز. ءبىر قىزىعى, ءدال وسى كەسەنە جانىندا سارمات زامانىنان قالعان وبا تۇر. ول وباعا دا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپ, ۇلگى رەتىندە ساقتاۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى بۇل تاريحي تىزبەكتى – وسى ۇلى دالانىڭ قوجايىندارى بولعان ساق-سارماتتاردىڭ جانە التىنوردالىقتاردىڭ ساباقتاستىعىن دالەلدەيتىن كەرەمەت ەسكەرتكىشتەر عوي!
حان توعايىنا جاڭا كوزقاراس
ورال قالاسىنىڭ ىرگەسىندە, شاعان وزەنىنىڭ جايىققا قۇيىلار تۇسىندا «حان توعايى» دەپ اتالاتىن تابيعي ءمۇيىس بار. تابيعي تۇمسا قالپى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ جەتكەن وسى اتاۋ قايدان شىققان؟
ءدال وسى جەردە 1812 جىلى ىشكى قازاق ورداسىنىڭ بيلەۋشىسى بوكەي حان نۇرالى حان ۇلىن, 1824 جىلى بوكەي ۇلى جاڭگىر حاندى اق كيىزگە وتىرعىزىپ حان كوتەرۋ ءراسىمى – قازىرگىشە ايتساق يناۋگۋراتسياسى وتكەن.
– ورىنبور بيلىگى نەگە بوكەي مەن جاڭگىردى 600 شاقىرىم جەردەن ارنايى الدىرىپ, ورال قالاسىنىڭ ىرگەسىندە حان كوتەرۋ ءراسىمىن جاسادى؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, مۇنىڭ ءبىر ءمانى بار. البەتتە, وتارشىل يمپەريا وزدەرى قولداپ وتىرعان بوكەي مەن جاڭگىر حاننىڭ بيلىگىن بارىنشا لەگيتيمدى ەتكىسى, قازاق قوعامى جاتسىنبايتىن راسىممەن جاساعىسى كەلدى. سوندىقتان دا حان توعايىندا سالتاناتتى توي جاسادى. ويتكەنى بۇل جەردە ورتاعاسىرلاردان-اق وسىنداي راسىمدەر وتكىزىلگەن بولۋى مۇمكىن. ءحىح عاسىردىڭ باسىندا ىرگەدەگى كونە جايىق قالاسىنىڭ ورنى دا انىق ساقتالعان شىعار. كونە كەسەنەدە التىن وردا بيلەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى جاتپاسىنا كىم كەپىل؟ قالاي بولعاندا دا بۇل ماسەلە تياناقتى زەرتتەلۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز, – دەيدى باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جانتاس سافۋللين.
ءدال وسى ويدى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى جاڭابەك جاقسىعاليەۆ تا قۋاتتايدى.
– سارايشىق قالاسىندا ءبىر دەرەكتە 7, ءبىر دەرەكتە 9 حان جەرلەنگەنى ايتىلادى. سارايشىق پەن جايىق قالاسىنىڭ اراسى ول كەزدەگى ولشەممەن العاندا دا قاشىق ەمەس. سارايشىق – ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارى جەرلەنەتىن پانتەون بولسا, بيلەۋشىلەردى تاققا وتىرعىزىپ, حان سايلايتىن ورىن – جايىق جاعاسىنداعى حان توعايى بولۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى بۇل جەردى 1812 جىلعا دەيىن دە, ياعني بوكەيدى حان كوتەرمەستەن بۇرىن دا «حان توعايى» دەپ اتاعانى جونىندە دەرەكتەر بار, – دەيدى جاڭابەك جاڭاباي ۇلى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
