– باقىتجان تۇرسىن ۇلى, بۇگىندە «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىنىڭ» جۇزەگە اسىرىلۋىن قوعامدىق تۇرعىدا باقىلاۋ جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانىنا جارتى جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. ناتيجەلەرى قانداي؟
– ەلباسى 5 ناۋرىزدا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» باعدارلاماسىن جاريالاي وتىرىپ, «نۇر وتان» پارتياسىنا وسى باعىتتاعى جوبالاردىڭ ساپالى جۇزەگە اسىرىلۋىن باقىلاۋعا الۋدى تاپسىردى. ناتيجەسىندە ارنايى قوعامدىق كەڭەس قۇرىلدى. پارتيالىق باقىلاۋدىڭ قولدانىستاعى ءتيىمدى تەتىكتەرىمەن بەكىتىلگەن مۇنداي كەڭ وكىلدىك بارلىق الەۋمەتتىك توپتاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرۋگە جانە قازاقستاندىق قوعامنىڭ سۇرانىستارىنا ساي جەدەل ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى.
قوعامدىق مونيتورينگىنىڭ ءبىرىنشى ماڭىزدى ناتيجەسى – قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ پرەزيدەنتتىڭ الەۋمەتتىك باستامالارىن, اسىرەسە «7-20-25» باعدارلاماسىن قولداپ, وعان ەرەكشە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرۋىنىڭ ايقىندالۋى. «نۇر وتان» پارتياسى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى باستامالاردىڭ حالىقتىڭ باسىم بولىگىنىڭ نەگىزگى مۇددەلەرىنە جاۋاپ بەرەتىنىن كورسەتەدى.
كوپتەگەن وبلىس ورتالىعىندا «7-20-25» باعدارلاماسى ءۇشىن تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى انىقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلۋدە. بانكتەر يپوتەكالىق نەسيەلەر بەرىپ, اكىمدىكتەر باستاپقى جارنالاردى سۋبسيديالاۋ ءۇشىن جەكە باعدارلامالاردى قولعا الا باستادى. ستۋدەنت جاتاقحانالارى دا جاڭعىرتىلىپ, جاڭادان سالىنىپ جاتىر. ودان بولەك, قالالار مەن اۋىلداردا ءوز كاسىبىن اشىپ, دامىتۋ ءۇشىن شاعىن نەسيەلەر بەرىلىپ جاتقانىن دا اتاپ وتكەن ءجون.
ەڭ قۋانتارلىق جايت, ۇكىمەت ءبىزدىڭ ۇسىنىستارىمىزعا بىردەن كوڭىل ءبولىپ, ناتيجەسىندە ولاردىڭ كوپشىلىگى ورىندالدى. اتاپ ايتقاندا, قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ ۇسىنىستارى بويىنشا جاس وتباسىلار مەن بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن باسپانا الۋ كەزىندەگى باستاپقى جارنانى تومەندەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ەلباسى بۇل ماسەلەگە بيىلعى 5 قازانداعى جولداۋىندا دا ءمان بەرىپ, وڭىرلەردىڭ اكىمدەرىنە ناقتى تاپسىرما بەردى. سوعان وراي ۇكىمەت وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ اتالعان ساناتتاعى ازاماتتارعا سۋبسيديا ءبولۋ تۋرالى شەشىمدەردى قاراستىرىپ, ءتيىستى جۇمىستاردى پىسىقتادى.
قوعامدىق كەڭەستىڭ ۇسىنىمدارىن قاراۋ ناتيجەسىندە «باسپانا» يپوتەكالىق ۇيىمى «7-20-25» باعدارلاماسىنان بولەك, قولدانىستاعى تۇرعىن ءۇيدى كرەديتتەۋ ءۇشىن جاڭا «باسپانا حيت» ءونىمىن ازىرلەدى. ول بويىنشا باستاپقى جارنا باسپانا قۇنىنىڭ 20 پايىزىنان باستالىپ, نەسيە 15 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە بەرىلەدى. سونىمەن قاتار پروبلەمالىق نەسيەلەرى بار تۇلعالار ءۇشىن «7-20-25» يپوتەكالىق باعدارلاماسىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن قاراستىرۋ تۋرالى دا ۇسىنىس بولدى. قازىر بۇل ماسەلە پىسىقتالىپ, ءتيىمدى جولدارى قاراستىرىلۋدا.
– جالپى, «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىن» جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەلەرى وسى جىلى كوزدەلگەن ماقسات-مىندەتتەرگە قانشالىقتى ساي كەلەدى؟
– ءبىرىنشى كەزەكتە زاڭنامالىق بازانى مۇقيات دايىنداۋ, ۇكىمەتتىڭ جول كارتاسىن ازىرلەۋ جانە كەلىسۋ, ءتيىستى قارجىلىق وپەراتسيالاردى پىسىقتاۋ, ۇيىمداستىرۋ ءىس-شارالارى, سونىڭ ىشىندە باستامالاردى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ماقساتتى ينفراقۇرىلىم قۇرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار سياقتى اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. ورتالىق دەڭگەيدە پارلامەنت پەن ۇكىمەت نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلدادى, ءتيىستى قاراجات ءبولىندى جانە جول كارتالارى ازىرلەندى. بۇل فاكت مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا دا اتاپ ءوتىلدى.
«جالاقىسى تومەن قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن كوبەيتۋ ءۇشىن ولاردىڭ سالىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ» جونىندەگى ەكىنشى باعىت بويىنشا جوسپارلانعان بارلىق ءىس-شارالار دا تولىعىمەن ورىندالدى. زاڭنامالىق بازا قابىلداندى. كەلەسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ اتالعان وڭ وزگەرىستەردىڭ يگىلىگىن ەكى ميلليوننان استام قازاقستاندىق كورەتىن بولادى. سونداي-اق «سارى-ارقا» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن سالۋ بويىنشا پرەزيدەنتتىك باستامالاردىڭ بەسىنشى باعىتىن ورىنداۋ جۇمىستارى دا بەكىتىلگەن مەرزىمگە ساي جۇرگىزىلۋدە.
«7-20-25» باعدارلاماسى بويىنشا يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي زاەمدارىن 7 بانك بەرۋدە. جەلتوقسان ايىنىڭ باسىنداعى جاعداي بويىنشا 5,1 مىڭنان استام ءوتىنىم كەلىپ ءتۇستى. جالپى سوماسى 39 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 3,3 مىڭى ماقۇلداندى. وسى باستامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «باسپانا» يپوتەكالىق ۇيىمىنا تۇتاستاي العاندا 1 ترلن-عا جۋىق تەڭگە باعىتتالاتىن بولادى.
«جوعارى ءبىلىم الۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرىپ, ستۋدەنت جاستاردىڭ جاتاقحاناداعى جاعدايىن جاقسارتۋ» جونىندەگى ءۇشىنشى باستاما بويىنشا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن اكىمدىكتەرگە 6 ۇسىنىس جاسالدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى قازىردىڭ وزىندە ورىندالدى. بۇل باستاما اياسىندا اتالعان مينيسترلىك الداعى 4 جىلدا جاتاقحانالارداعى ستۋدەنتتەر, ماگيسترانتتار جانە دوكتورانتتار ءۇشىن كەمىندە 75 مىڭ ورىن ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.
ەلباسى كەلەسى جىلدى جاستار جىلى دەپ جاريالاعانى بەلگىلى. ستۋدەنتتەر ەلباسىنىڭ بۇل قامقورلىعى مەن سىيلىعىن ۇلكەن ىنتامەن جانە زور ريزاشىلىقپەن قابىلداۋدا. وسى ماقساتتارعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن الداعى ون جىل ىشىندە (2029 جىلعا دەيىن) 152,8 ملرد تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر. الداعى 2019 جىلى 4 482 ورىنعا ارنالعان جاتاقحانالار پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ جوسپارلانۋدا. بيىل الماتى, شىمكەنت قالالارى مەن اتىراۋ, شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا جالپى سانى 1,5 مىڭ ورىندى قۇرايتىن ءتورت ستۋدەنتتەر ءۇيى پايدالانۋعا بەرىلدى.
ەلباسىنىڭ «شاعىن نەسيە بەرۋدى كوبەيتۋ» جونىندەگى ءتورتىنشى باستاماسىنىڭ ماقساتى – جاڭا بيزنەس قانا ەمەس, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا وسى جىلدىڭ باسىندا شاعىن, سونىڭ ىشىندە اۋىلدىق جەرلەردە كاسىپكەرلىكتى نەسيەلەۋدى قارجىلاندىرۋ 62 ملرد تەڭگەگە دەيىن ارتتى. بۇگىنگە دەيىن, ياعني 2018 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنا دەيىنگى مەرزىمدە 13 709 ادام نەسيە الىپ, جىلدىق جوسپاردىڭ 97,9 پايىزى قارجىلاندىرىلدى. ولاردىڭ باستامالارىنا جالپى سوماسى 52,7 ملرد تەڭگە, ياعني ورتاشا ەسەپپەن ءبىر ادامعا 3,8 ملن تەڭگەدەن قولداۋ كورسەتىلدى. سونىمەن قاتار اۋىلدىق جەرلەردە 12 560 ازامات جالپى سوماسى 40,3 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن شاعىن نەسيە الدى. ال قالادا جالپى سوماسى 12,5 ملرد تەڭگە بولاتىن نەسيە 1 049 ادامعا بەرىلدى ء(بىر ادامعا ورتاشا ەسەپپەن 10,6 ملن تەڭگەدەن). وسى رەتتە اۋىلدا 8 411 ادام نەمەسە قارجىلاندىرىلعانداردىڭ 74 پايىزى «جاڭا كاسىپكەر» اتانعانىن ايتىپ وتكەن ءجون.
شاعىن نەسيەلەندىرۋدى ودان ءارى كەڭەيتۋ ءۇشىن رەزەرۆتەر دە بار. وسى ماقساتتارعا قالعان 10 ملرد تەڭگەگە قوسىمشا 2019 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە 54 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. سوندىقتان «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىن» ىسكە اسىرۋدىڭ 2018 جىلعى ناتيجەلەرى مەن وسى باعىتتا اتقارىلعان جۇمىستاردى كوڭىل قۋانتارلىقتاي دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
– ادەتتە, جاڭا ءبىر ءىستى باستاعان كەزدە ءتۇرلى كەدەرگى بولاتىنى بەلگىلى. وسى رەتتە قانداي ماسەلەلەردى ايتار ەدىڭىز؟
– قيىندىق تۋدىرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە ورتالىق ورگاندار, «باسپانا» يپوتەكالىق ۇيىمى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار اراسىنداعى ءوزارا ءىس-ارەكەتتىڭ كەيبىر تەتىگى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە پىسىقتالماعانىن ايتۋعا بولادى. بۇدان بولەك, ءبىز باستامالاردىڭ ءبىرىنشى باعىتى بويىنشا جەكەلەگەن وڭىرلەردە ناقتى باعدارلاماعا قاتىسۋشى بولا الاتىن حالىقتىڭ ناشار اقپاراتتاندىرىلعانىن اتاپ وتەمىز. سوندىقتان جەرگىلىكتى جەرلەردە ولارعا باعدارلامانىڭ بارلىق ارتىقشىلىق- تارىن جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ قاجەت.
تاعى ءبىر كەدەرگى رەتىندە دايىن جاڭا سالىنعان تۇرعىن ءۇيدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن ايتۋعا بولادى. ونىڭ سەبەبى بارشاعا بەلگىلى. ياعني جاڭادان سالىنعان تۇرعىن ۇيلەردە پاتەرلەردىڭ 90 پايىزى قۇرىلىس جۇرگىزىلىپ جاتقان كەزدە ساتىلىپ قويىلادى. سوندىقتان ءبىز جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ «7-20-25» باعدارلاماسى اياسىندا تۇرعىن ءۇي سالۋ ءۇشىن قوسىمشا جۇمىس ىستەۋىن پىسىقتاپ, سول باعىتتا ارەكەت ەتىپ جاتىرمىز.
ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ وتىنىشتەردى وڭدەۋدە, ولاردى قاراۋ مەن شەشىمدەر قابىلداۋدا جەدەلدىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى دە پىسىقتاۋدى تالاپ ەتەدى. سونداي-اق وڭىرلىك دەڭگەيدە «شاعىن نەسيە بەرۋدى كوبەيتۋگە» قاتىستى ءتورتىنشى الەۋمەتتىك باستامانى ىسكە اسىرۋدا كەيبىر كىدىرىستەر بار. وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەر حالىقپەن كەزدەسۋلەردە قىزۋ تالقىلانۋدا. ولاردىڭ شەشىمىن تاباتىنىنا ەشقانداي كۇمان جوق.
جالپى, ەلباسىنىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىندا جانە بيىلعى 5 قازانداعى جولداۋىندا ايتىلعان الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋ جونىندەگى مىندەتتەردى ورىنداۋ ءتيىستى جۇمىستاردى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان وعان ءبارىمىز ءبىر كىسىدەي اتسالىسۋىمىز كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
