– ءجاميلا ۇسىپجانقىزى, «ارحيۆ-2025» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن پرەزيدەنت ءارحيۆى تاراپىنان قولعا الىناتىن ماڭىزدى ىستەردىڭ باسىندا قانداي ماسەلەلەر تۇر؟
– پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ مادەني مۇراسىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ سانالاتىن ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ ساقتالۋىنا جانە ۇلعايتىلۋىنا ۇنەمى اسا ۇلكەن ءمان بەرىپ, تۇراقتى تۇردە قامقورلىق جاساپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جۋىردا عانا جاريالانعان « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا ۇسىنعان «ارحيۆ-2025» باعدارلاماسى وسىنىڭ ايعاعى بولىپ تابىلادى. ءوز ماقالاسىندا ەلباسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ وتكەن تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى دەرەكتىك قۇجاتتار مەن جادىگەرلەردى ىزدەستىرۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى. ەندى «ارحيۆ-2025» باعدارلاماسى اياسىندا وتاندىق تاريحشىلار مەن ارحيۆشىلەردىڭ الدىندا بارلىق وتاندىق جانە شەتەلدىك ارحيۆتەردە ەجەلگى داۋىردەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ بويىنشا ۇلكەن مىندەتتەر قويىلدى. بۇل اۋقىمدى جوبانى جۇزەگە اسىراتىن تاريحشىلار مەن دەرەكتانۋشىلاردان قۇرالعان ارنايى توپتاردىڭ ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ تيىمدىلىگى ارحيۆشىلەردىڭ انىقتالعان ارحيۆ قۇجاتتارىنا قاجەتتى عىلىمي-ادىستەمەلىك جانە انىقتامالىق قۇرالداردى دايىنداۋىنا, ول قۇجاتتارعا كوپشىلىكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋىنە تىكەلەي بايلانىستى بولماق.
«ارحيۆ-2025» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋداعى ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – جوبانى لايىقتى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىراتىن ماماندار. بۇگىندە تاريحقا قىزىعۋشىلىق كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. قازىردە رەسپۋبليكا بويىنشا ارحيۆ ءىسى جانە قۇجاتتانۋ سالاسىنىڭ ماماندارىنا دەگەن قاجەتتىلىك جىل سايىن 3 مىڭعا جۋىق ادامدى قۇراپ وتىر. ال قازاقستاندا وسى سالا بويىنشا مامانداردى دايىندايتىن جالعىز جوعارى وقۋ ورنى – ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جىلىنا 35-40 ادامدى ازىرلەيدى. سوندىقتان اتالعان باعدارلامانىڭ تابىستى جۇزەگە اسۋى ءۇشىن ەلدەگى ارحيۆ ءىسى ماماندارىن دايارلاۋ باعدارلاماسىنا بىرقاتار وزگەرىس قاجەت دەپ سانايمىن.
– اقپاراتتىق, تاريحي ماڭىزى جوعارى قۇجاتتاردىڭ ۇلكەن بولىگى قازاقستان پرەزيدەنتى ارحيۆىندە ساقتاۋلى تۇرعانى ءمالىم. ارحيۆ قورى جانە ونداعى قۇجاتتاردىڭ ەرەكشەلىگى قانداي؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ №1502 جارلىعىمەن قۇرىلعان ارحيۆ الداعى جىلى ءوزىنىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ وتكەلى وتىر. قازىرگى كۇندە ارحيۆ قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ, ونىڭ اكىمشىلىگىنىڭ, مەملەكەت باسشىسىنا تىكەلەي باعىناتىن جانە ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىن اقپاراتتىق-ارحيۆتىك قامتاماسىز ەتۋدە نەگىزگى مىندەتتەردى اتقاراتىن زاماناۋي, تەحنولوگيالىق جابدىقتالعان كەشەن بولىپ تابىلادى.
ارحيۆ قورىندا 1918-2013 جىلدار ارالىعىن قامتيتىن 805 مىڭنان اسا ساقتاۋ بىرلىگى ەسەپكە الىنعان, ولاردىڭ 727 مىڭ ساقتاۋ بىرلىگى قاعاز تۇرىندەگى قۇجاتتاردى قۇراسا, 11 مىڭنان استامى دىبىستىق بەينەلىك قۇجاتتامادا ساقتالعان.
مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ 2000 جىلدى قوسا العانداعى ۋاقىتقا دەيىنگى ارحيۆ قورلارى قوعامدىق پايدالانۋعا اشىق. ارحيۆ قورلارىندا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ زامانالىق وقيعالارىن, سىرتقى جانە ىشكى ساياساتتىڭ كوپ اسپەكتىلى ماسەلەلەرىن, حالىقارالىق قاتىناستاردى, ەكونوميكانى قايتا قۇرۋدىڭ ماڭىزدى ۇردىستەرىن, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋىن كورسەتەتىن بىرەگەي مالىمەتتەر توپتاستىرىلعان. مۇندا سونىمەن قاتار قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭدارىنىڭ تۇپنۇسقالارى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ اكتىلەرى, ونىڭ حالىقارالىق كونگرەستەردە, فورۋمدار مەن كەزدەسۋلەردەگى سويلەگەن سوزدەرىنىڭ ماتىندەرى ساقتالۋدا.
قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى مەن قازاقستان لكجو ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانە ولارعا دەيىنگى بيلىك ورگاندارىنىڭ قورلارىنداعى قازاق اكسر-ءىنىڭ قۇرىلۋى, توتاليتارلىق رەجىم كەزىندەگى كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, ولكەنى يندۋستريالاندىرۋ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان حالىقتاردى قازاقستانعا كۇشتەپ قونىس اۋدارۋ, ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى قازاقستان, تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ تۋرالى بىرەگەي قۇجاتتار زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى.
1998 جىلدان باستاپ ارحيۆ جەكە تەكتىك قۇجاتتاردى جيناقتاۋدى باستادى.
– بۇگىندە ارحيۆ سالاسى اقپاراتتىق تەحنولوگيامەن تىعىز بايلانىستا دامىپ كەلەدى. جالپى ارحيۆ قۇجاتتارىن جاپپاي ساندىق فورماتقا كوشىرۋدە قانداي جۇيەلى جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتىر؟
– مەملەكەتتىك ارحيۆتەر مەن مەكەمەلەردە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى, ونىڭ ىشىندە ەلەكتروندىق ارحيۆ جۇيەسىن ەنگىزۋ وتە ماڭىزدى ماسەلە بولىپ تابىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆى 2014 جىلى مەكەمەنىڭ اقپاراتتاندىرۋ تۇجىرىمداماسىن قابىلداعان بولاتىن. سول جىلدان باستاپ قاعاز جۇزىندەگى ارحيۆ قۇجاتتارىن جاپپاي تسيفرلاندىرۋ جوباسى قولعا الىندى. وسى ءتورت جىلدا 100 مىڭنان اسا ساقتاۋ بىرلىكتەرى ساندىق فورماتقا كوشىرىلدى. قاعاز قۇجاتتاردى ساندىق فورماتقا كوشىرۋ جوعارى جىلدامدىقتاعى كوپقىزمەتتىك قۇرىلعىلاردا جۇزەگە اسىرىلادى. ورتا ەسەپپەن التى كوپقىزمەتتىك قۇرىلعى ارقىلى اپتاسىنا 500 ساقتاۋ بىرلىگى تسيفرلاۋدان وتەدى.
ارحيۆ قۇجاتتارىن تسيفرلاندىرۋمەن قاتار قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ارحيۆىندە «ەلەكتروندى ارحيۆ» اقپاراتتىق جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. جۇيەنىڭ اتقاراتىن مىندەتتەرىنىڭ قاتارىنا ءارحيۆتىڭ نەگىزگى باعىتتارىن اقپاراتتاندىرۋ, ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ قۇجاتتارىن جيناقتاۋ, ەسەپكە الۋ, ساقتاۋ جانە پايدالانۋ كىرەدى. جۇيەنىڭ ينتەرفەيسى پايدالانۋدا وتە ىڭعايلى. زەرتتەۋشىلەر وسى جۇيە ارقىلى كەيىننەن تاپسىرىس بەرەتىن قۇجات تۋرالى اقپاراتتى الدىن الا كورە الادى. «ەلەكتروندى ارحيۆ» جۇيەسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن قۇجاتتاردىڭ تىزىمدەمەسىنە قاشىقتان قولجەتىمدىلىگىن عانا قامتاماسىز ەتىپ قويماي, ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىن وڭتايلاندىرۋدا دا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر.
– ەلىمىزدىڭ ارحيۆ تاريحىنا ۇڭىلسەك, ونى س.سەيفۋلليننىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرامىز, ال العاشقى تاريحي جازبا دەرەكتەر بوكەي ورداسىنان, جاڭگىر حاننىڭ تۇسىنان عانا باستالادى ەكەن. ارحيۆ ءىسىن دامىتۋدا شەتەلدىك ارىپتەستەرىڭىزدىڭ تاجىريبەسى وزىق قوي, ەكىجاقتى سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناستار قانداي ناتيجەسىن بەرىپ وتىر؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆى 2003 جىلدان باستاپ ارحيۆتەردىڭ حالىقارالىق كەڭەسى ەۋرازيالىق ءبولىمىنىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى. سوڭعى جىلدارى ىسكەرلىك كەزدەسۋلەر مەن تاجىربيە الماسۋ اياسىندا ءبىزدىڭ مەكەمەنىڭ قىزمەتكەرلەرى رەسەي, گەرمانيا, وڭتۇستىك كورەيا, پولشا جانە اقش مەملەكەتتەرىنىڭ ارحيۆ قىزمەتىمەن تانىستى. 2017 جىلدىڭ باسىندا اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ «سۇرانىم بويىنشا حالىقارالىق ساپارلار» باعدارلاماسى اياسىندا ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى اقش-تىڭ باستى ارحيۆتەرى مەن كىتاپحانالارىندا بولدى. باعدارلاما اياسىندا ۆاشينگتون, چيكاگو, نيۋ-يورك, بوستون سياقتى ءىرى قالالارداعى ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, پايدالانۋدىڭ ەلەكتروندى قورىن قۇرۋ, زەرتتەۋشىلەرمەن جۇمىس جۇرگىزۋ, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىمەن تانىستى.
سونىمەن قاتار سوڭعى ەكى جىلدا ءارحيۆتىڭ ءۇش قىزمەتكەرى كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆىندە ۇيىمداستىرىلعان «جازبالار مەن ارحيۆتەردى باسقارۋ» (Records and Archives Management Program) باعدارلاماسى بويىنشا بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرۋ كۋرستارىنا قاتىسىپ قايتتى. 2018 جىلدىڭ باسىندا ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى پولشانىڭ گدانسك قالاسىنداعى مەملەكەتتىك ارحيۆىندە تاعىلىمدامادان ءوتتى. ءىسساپار بارىسىندا 2020 جىلى گدانسك قالاسىنداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس مۋزەيىندە, قازاقستان پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ قۇجاتتارى نەگىزىندە, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاقىرىبىنداعى تاريحي-قۇجاتتىق كورمەنىڭ تۇساۋكەسەرى وتەتىنى تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى.
– «اشىق قوعامعا – اشىق ارحيۆ» اكتسياسىنىڭ باستالعانىنا دا ءبىرتالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. تاريحي ماڭىزدىلىعى جوعارى كەيبىر قۇپيا قۇجاتتار جاريا بولسا, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلەتىنى تاعى بار. مەكەمەدە كوپشىلىك تۇگىلى, تاريحشى عالىمداردىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن «ەرەكشە قۇپيا» قۇجاتتار ءالى دە كوپ پە؟
– ارحيۆتە قازاقستان تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قاجەتتىلىكتەردى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ قۇجاتتارىن كەڭىنەن پايدالانۋ جانە جاريالاۋ ۇيىمداستىرىلعان. 2004 جىلى ءارحيۆتىڭ باستاماسىمەن قۇجاتتاردى قۇپياسىزداندىرۋ بويىنشا ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قۇرىلىپ, كوميسسيانىڭ جۇمىسى ناتيجەسىندە 2004-2008 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانە ولارعا دەيىنگى بيلىك ورگاندارىنىڭ 1937-1991 جج. ارالىعىنداعى 40 مىڭ ءىستىڭ قۇپيالىلىعى جويىلدى. وسى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ارحيۆ «راسسەكرەچەننايا ۆوينا: «وسوبىە پاپكي» تسك كپ (ب) كازاحستانا. 1941-1945 گگ.» جيناعى مەن 1930-1945 جج. ارالىعىن قامتيتىن «يز يستوري دەپورتاتسي» قۇجاتتار جيناعىنىڭ ءۇش كىتابىن جاريالادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
