ادامزاتتىڭ ارعى تاريحىنان, ادام اتا مەن حاۋا انا زامانىنان بەرى ادام بالاسى تىرشىلىك ەتىپ ۇرپاق جالعاستىرۋ ءۇشىن تابيعاتتىڭ تىلسىم كۇشتەرىنىڭ سان الۋان سىندارىنا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ ارقىلى ۇزاق تا كۇردەلى دامۋ ساتىلارىنان ءوتتى. ادامزاتتىڭ ءتىرى قالۋ جولىنداعى كۇرەسى بۇگىندە ۇلكەن ءبىر ونەرگە اينالىپ وتىر.
كەڭىستىك بارلىق زاتتىڭ ولشەمى بولسا, ۋاقىت – ءارتۇرلى كەزەڭدەگى بولعان وقيعالاردىڭ ولشەمى. وسى كەڭىستىك پەن ۋاقىت قوسىلعاندا ۇلتتىق تاريح باستالادى دەگەن ءتامسىل بار. ال قازاقستاندىقتار ءۇشىن قازاقستان تاريحىن تەرەڭ زەرتتەۋ جانە ونى دۇرىس ءتۇسىنۋ − باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى. ول ءۇشىن بارلىق دەرەكتەر بارشىلىق.
ادامزات پالەوليت كەزەڭىندە تىگىسسىز كيىمدەردى پايدالانسا, نەوليتتە, ياعني وسىمدىكتەردى ءورۋ, ءيىرۋ, توقۋ كاسىبىن مەڭگەرگەننەن كەيىن يىقتان, مويىننان كيىلەتىن كيىم تۇرلەرى پايدا بولدى. مىسالى, ۇندىلەر ساري, شالما كيسە, ريمدىكتەر توگا, ەجەلگى گرەكتەر گيماتي كيدى. وتكەن عاسىرلاردا كيىم ماۋسىم اۋىسۋىنا, ىستىق پەن سۋىقتىڭ الماسۋىنا بايلانىستى بولسا, ۋاقىت وتە كەلە ادامداردىڭ جاس ايىرماشىلىعىنا, جىنىسىنا, الەۋمەتتىك دارەجەسى مەن ءومىر ءسۇرۋ ورتاسىنا, ءدىني سەنىمدەرىنە بايلانىستى قالىپتاسىپ دامىدى.
«ەڭ ادەمى كيىم – ۇلتتىق كيىم» دەگەن ەكەن ۇلى ادامدار. قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىنىڭ ءتۇرى دە, ۇلگىسى دە ەش حالىقتان كەم ەمەس. ونىڭ كوركەم ۇلگىلەرى الەمنىڭ ەتنوگرافيالىق مۇراجايلارى مەن كورمەلەرىنەن ورىن العان. ۇلت مادەنيەتىندە باعالى كيىمدەر سىي-سياپات, ديپلوماتيالىق قاتىناستاردا ەسكەرتكىش بەلگى رەتىندە جۇرگەن. ات, شاپان سىيلاۋ قۇرمەتتەۋدىڭ كورىنىسى سانالادى.
«زاتتىڭ قۇنى جىلتىرىندا ەمەس, ساپاسىندا» دەمەكشى, قازاق ۇلتتىق كيىمدەرى تەك تابيعي تازا ماتەريالداردان: اڭ تەرىلەرىنەن, جۇننەن, كيىزدەن, بىلعارىدان جانە ماتادان تىگىلگەن. جالپىسىندا, قازاق حالقىنىڭ قولونەرى − كونە زامانمەن بىرگە دامىپ, بىتە قايناسىپ كەلە جاتقان باي قازىنا. ونىڭ باستى سالالارىنىڭ ءبىرى – كيىم تىگۋ. قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى قولونەردىڭ وزىق ۇلگىسى رەتىندە عانا ەمەس, دالا جاعدايىنا ىڭعايلانعان سان الۋان اشەكەيلەرىمەن, ويۋ-ورنەكتەرىمەن ەرەكشەلەنەدى.
قازاقتىڭ كونە ۇلتتىق كيىمدەرىندەگى ويۋ-ورنەكتەردى ساقتاي وتىرىپ, قازىرگى ۋاقىتقا ىڭعايلانعان سان الۋان كيىمدەر مەن اشەكەيلەردى قولدانىسقا ەنگىزۋگە, كۇندەلىكتى گاردەروبىمىزدى ۇلتتىق ۇلگىدە تىگىلگەن كيىمدەرمەن تولتىرۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. ۇلتتىق ۇلگىدە تىگىلگەن كيىم ارقىلى جاستاردىڭ بويىنا پاتريوتتىق سەزىم ۇيالاتۋعا بولادى. وتاندىق ءوندىرىستى قولداي وتىرىپ, ەكولوگيالىق تازا ماتەريالدان ءبىرتالاي كيىم مەن اشەكەيلەردى كيۋگە جول اشۋ كەرەك. مىسالى, مەكتەپ وقۋشىلارى, ستۋدەنتتەر جانە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ كوستيۋمدەرى مەن گالستۋكتارىنا قازاقتىڭ ۇلتتىق ەلەمەنتتەرىن سالىپ كۇندەلىكتى جۇمىسقا كيسە نەسى ايىپ؟! شەتەلدەرگە ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ەلەمەنتتەرى بار ساپالى كيىمدەرىمىزدى ۇسىنا وتىرىپ, وتاندىق ونىمدەرىمىزدى ەكسپورتقا شىعارۋعا بارلىق كۇش-قۋاتىمىزدى سالساق ءجون.
ابايدىڭ ايتۋىنشا, «كيىم كيۋ سالتى ارقىلى ادامنىڭ مىنەز-قۇلقى, قوعامداعى ورنى, بولمىسى انىقتالادى», سوندىقتان ەلىمىزدىڭ جاستارى ءساندى جانە ادەمى كيىنسە, ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى دا جاقسارا تۇسەدى.
نۇرگۇل ءىزباساروۆا
