ازەربايجان ءتىلىنىڭ لاتىنعا نەگىزدەلگەن ءالىپبيىن قۇراستىرۋ تاريحى ءحىح عاسىردان باستالادى. ازەربايجان عالىمدارى سول كەزدىڭ وزىندە-اق اراب ارىپتەرىنىڭ ازەربايجاننىڭ بارلىق دىبىستارىن بەلگىلەۋگە تولىق مۇمكىندىگى جوقتىعىن ايتىپ, وزدەرىنىڭ ءتول الىپبيلەرىن قۇراستىرادى. ەكىنشى تاعى ءبىر نۇسقاسىن عالىمدار حح عاسىردىڭ باسىندا جاساپ, 1919 جىلى جاڭا ءالىپبي جاسالىپ, ول ءىس حالىقتان قولداۋ تاۋىپ, وكىمەت تاراپىنان ماقۇلدانادى. بىراق بۇل ءالىپبيدىڭ ىسكە اسىپ كەتۋىنە ەلدە بولعان ءتۇرلى توڭكەرىستىك احۋالدار كەدەرگىسىن كەلتىرەدى. 1922 جىلى ۇزاق تالقىلاۋدان كەيىن لاتىن نەگىزدى جاڭا ءالىپبي قابىلدانىپ, ول 1925 جىلى اراب الىپبيىمەن قاتار رەسمي تۇردە قولدانىلا باستايدى. ءتۇرلى داۋلى پىكىرتالاستاردان كەيىن ەكى رەت بۇل الىپبيگە (1933 جانە 1938 جىلدارى) ءىشىنارا وزگەرىستەر ەنگىزەدى. اراب ءالىپبيى وسى جىلداردان باستاپ قولدانۋدان شىعا باستايدى.
1939 جىلى كيريلل ءالىپبيىنىڭ بىرنەشە نۇسقاسى تالقىلانىپ, ناتيجەسىندە سول جىلعى 15 قاراشادا جاڭا كيريلل ءالىپبيى قابىلدانادى. ول كيريلل الىپبيىندە 36 ءارىپ پەن اپوستروف بولدى. ارنايى ساياساتپەن قابىلدانعان 1940 جىلعى قازاق كيريلل الىپبيىنەن ازەربايجان كيريلل ءالىپبيىنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى وندا شش جانە يو ارىپتەرى, جىڭىشكەلىك جانە جۋاندىق بەلگىلەرى جوق.1947 جىلى ازەربايجان عالىمدارىنىڭ ارالاسۋى ارقاسىندا ورىس تىلىندەگى سوزدەردە عانا قولدانىلىپ جۇرگەن تس ءارپى الىپبيدەن الىنىپ تاستالدى. 1958 جىلى ازەربايجان مەملەكەتىنىڭ عالىمدارى مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ۇسىنىسىمەن الىپبيگە كەزىندە ماجبۇرلەپ ەنگىزىلگەن, ازەربايجان ءتىلىنىڭ دىبىستارىن تاڭبالاۋدا قاجەتى جوق ە, يۋ, يا ارىپتەرى الىنىپ, ي ءارپىن ج دەپ اۋىستىرۋ بەكىتىلدى.
ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ تىلگە قاتىستى تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – «قىزىل وكىمەت» ءوز بيلىگىن قاتاڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ۋاقىتتىڭ وزىندە 1978 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسياسىندا ازەربايجان ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن تاعى ءبىر ناقتىلاپ الادى.
ال قازاق ءتىلىنىڭ كيريلل الىپبيىندە ەڭ العاشقى نۇسقاسىنىڭ وزىندە قازاق دىبىستارىن ايتۋدا قولدانىلمايتىن ۆ, ف, ح, ھ, تس, چ, شش, , , ە ارىپتەرى بولدى. ازەربايجان ءوز الىپبيىنەن قاجەت ەمەس ارىپتەردى الىپ تاستاپ جاتقاندا, 1957 جىلى قازاق الىپبيىنە يو ءارپى قوسىلادى. كوپتەگەن وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن 32 ءارىپ پەن اپوستروفتان تۇراتىن ازەربايجان كيريلل ءالىپبيى رەسمي تۇردە 2001 جىلعا دەيىن قولدانىلعان.
ەلىمىزدە قازىرگى الىپبيدەگى كەيبىر ارىپتەردىڭ ارتىقتىعى نەمەسە باسقا تاڭبالارمەن بەرۋ كەرەكتىگى تۋرالى ءىشىنارا ۇسىنىس, پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. 2006 جىلدان بەرى لاتىن ءالىپبيىن ەنگىزۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەندە دىبىستارىمىزدى بەلگىلەۋگە سايكەس كەلمەيتىن كەيبىر تاڭبالاردى ازەربايجان تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ كيريلدەن اۋىستىرىپ الۋ قاجەت ەمەس پە ەدى؟! سوندا ورفوگرافيامىزداعى قاعيدالار سانى دا ازايىپ, ەرەكشەلىكتەر كوپ بولماۋشى ەدى دەپ ويلايمىز.
ازەربايجان رەسپۋبليكاسىندا لاتىن نەگىزدى الىپبيگە كوشۋدىڭ ءۇشىنشى رەفورماسى بويىنشا جۇمىستار 1990 جىلدىڭ باسىندا باستالادى. كوپ ۇزاماي-اق لاتىن گرافيكاسىن جاڭعىرتۋ بويىنشا جۇمىس توبى ۇيىمداستىرىلادى. سول جىلى 11 قىركۇيەك كۇنى بۇل جۇمىس توبى ء«الىپبي كوميسسياسى» بولىپ قايتا قۇرىلادى. ء«الىپبي كوميسسياسى» 1991 جىلى لاتىنعا نەگىزدەلگەن ءالىپبيدىڭ جوباسىن جاساپ, ول جوبانى ازەربايجان پارلامەنتى بەكىتەدى. 1991 جىلى 25 جەلتوقسانداعى 33-بۇيرىقپەن «لاتىن نەگىزدى ازەربايجان ءالىپبيىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ» زاڭى شىعادى. بۇل زاڭنىڭ مازمۇنىندا سول ۋاقىتقا دەيىن قولدانىستا بولعان كيريلل ءالىپبيىنىڭ ساۋاتسىزدىقتى جويۋ, حالىقتار اراسىنداعى عىلىمي جانە مادەني بايلانىستاردى دامىتامىز دەگەن سىلتاۋمەن ازەربايجان حالقىنا زورلاپ ەنگىزىلگەنى ايتىلادى. وسىنداي «تاريحي ادىلەتسىزدىكتى جويۋ ماقساتىن» نەگىزگە الا وتىرىپ, ازەربايجان كسر-ءنىڭ «ازەربايجان ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنان ورىس الىپبيىنە كوشىرۋ» تۋرالى 1939 جىلعى 11 شىلدەدەگى قاۋلىسىنىڭ كۇشىن جويادى, لاتىن نەگىزدى ءالىپبيدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى باستايدى. ازەربايجان رەسپۋبليكاسى جوعارعى ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ جاڭا ءالىپبي بويىنشا شىعارعان قاۋلىسىندا ەكى جىلعا ارنالعان ءىس-شارا جوسپارى شىعادى. العاشقى جىلدىڭ وزىندە مەكتەپتەردىڭ جوعارى سىنىپتارىندا, ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن ورتا كاسىبي وقۋ ورىندارىندا ارنايى فاكۋلتاتيۆ ساباقتارى ۇيىمداستىرىلادى. جاڭا الىپبيمەن جازىلعان كارتالار جاساۋ تاپسىرىلادى. پوليگرافيالىق جۇمىستارمەن اينالىساتىن مەكەمەلەرگە ارنايى تاپسىرمالار بەرىلىپ, تەحنيكالارىن رەكونسترۋكتسيا جاساتادى. رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالدارعا كيريلمەن قوسا جاڭا الىپبيمەن شىعارۋدى, ءمور مەن شتامپ جاسايتىن ورىندارعا تاپسىرما بەرىپ, بارلىق مەكەمەلەر مەن ۇيىمدار بلانكىلەرى مەن مورلەرىن اۋىستىرۋعا تاپسىرما بەرەدى. جەكە كۋالىك پەن احاج قۇجاتتارىن, نوتاريالدى, ستاتيستيكالىق, ەسەپ باسقارۋ قۇجاتتارىن اۋىستىرۋعا دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزە باستايدى. لاتىن نەگىزدى جاڭا ارىپپەن جازىلعان ازەربايجان ءتىلىنىڭ ورفوگرافيالىق سوزدىگىن جاساپ, باسىپ شىعارۋدى تاپسىرادى. ولار دا قازىرگى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگىدەي كيريلدەن بىردەن تولىعىمەن باس تارتپايدى. ەكى ءالىپبي قاتار قولدانىلادى. بۇل ەلدە ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلدىڭ ورىس ءتىلدى مەكتەپتەردەن ازەربايجان ءتىلدى مەكتەپتەرگە جاپپاي اۋىسۋ تەندەنتسياسى جىلدام جۇرگەن. ەلدەگى ازەربايجان ۇلتى وكىلدەرىنىڭ كوپتىگى دە بۇل پروتسەستىڭ جىلدام ىسكە اسۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.
1992 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ءبىرىنشى سىنىپقا بارعان بالالار جاڭا الىپبيمەن وقيدى. قاۋلى بويىنشا ەكى جىلدا ءبىتۋى كەرەك پروتسەسس ۋاقىت وتە كەلە باياۋلاي باستايدى. ەكى ءالىپبيدىڭ قاتار ءجۇرۋى لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى ون جىلعا ۇزارتتى. 2001 جىلى 18 شىلدەدە ەل پرەزيدەنتىنىڭ «مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋدى جەتىلدىرۋ» تۋرالى جارلىعى شىعادى. بۇل جارلىق جاڭا ءالىپبيدى جۇزەگە اسىرۋعا راديكالدى تۇردە اسەر ەتەدى. سول جىلى 1 تامىزدان باستاپ ەلدە شىعاتىن بارلىق گازەت-جۋرنالدار مەن كىتاپتار تەك قانا جاڭا الىپبيمەن باسىلاتىن بولۋى كەرەك ەدى. بۇل ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءىس قاعازدارىنا دا قاتىستى بولدى. بۇل جارلىقتىڭ قاتال بولعانى تۋرالى سول كەزدەردە بي-بي-سي دە جازادى.
ازەربايجاندا 2001 جىلدان باستاپ رەسمي تۇردە كيريلل ءالىپبيى قولدانىستان شىعارىلدى. 1 تامىز ۇلتتىق ءالىپبي كۇنى رەتىندە جىل سايىن مەرەكەلەنەدى. ورىس, اعىلشىن جانە فرانتسۋز تىلدەرى شەتەل تىلدەرى رەتىندە وقىتىلادى. ازەربايجان سەكتورلارىندا (ازەربايجان تىلىندە وقيتىنداردى سولاي بولەدى) ورىس ءتىلى شەتەل ءتىلى رەتىندە تەك بەسىنشى سىنىپتان وقىتىلادى. جەكە مەكتەپتەردە شەتەل تىلدەرىن باستاۋىش سىنىپتاردان وقىتۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا حالىقتىڭ اراسىندا ورىس جانە اعىلشىن, اراب پەن قىتاي تىلدەرىنە دەگەن سۇرانىس ارتقان. ول تىلدەر ءۇشىن ارنايى كۋرستار كوپتەپ اشىلۋدا. وكىنىشتىسى, ول ەلدەگى جاستاردىڭ, ءتىپتى, ورتا جاستاعىلاردىڭ كوبى ورىس ءتىلىن جەتىك دەڭگەيدە يگەرمەگەن. اعىلشىن ءتىلى دە بىزبەن سالىستىرعاندا ەندى عانا جۇيەلەنە باستاعان. وسى تۇرعىدا ەلباسىمىزدىڭ ء«ۇش تۇعىرلى ءتىل» ساياساتىن اسا كورەگەندىكپەن باستاعانىن باسا ايتىپ وتكىمىز كەلەدى. شەت تىلدەرىن ءبىلۋ ارقىلى حالىقتار مەن ۇلتتار دامىعان ەلدىڭ قاتارىنا كىرىپ, ءوزىنىڭ كوممۋنيكاتسيالىق جانە ينتەگراتسيالىق قابىلەتىن كەڭەيتىپ وتىراتىنى انىق. بولاشاق ۇرپاقتىڭ حالىقارالىق كەڭىستىككە ەركىن شىعىپ, الەمدىك وركەنيەتتى يگەرۋى ءۇشىن, كوپ ءتىل ءبىلۋى ماڭىزدى. بىراق ءالىپبي اۋىستىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭىندە ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن بەسىنشى سىنىپتان وقىتۋ ءجون دەپ ويلايمىز. ويتكەنى رەفورما جاساۋ كەزىندە بالا ءوز انا تىلىنە قانىعىپ, نەگىزىن بەرىك قالىپتاستىرىپ الۋى قاجەت.
ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ ء«تىل تۋرالى» زاڭىنا سايكەس ءار بەس جىل سايىن ورفوگرافيالىق سوزدىكتەر شىعارىلۋى كەرەك. وسى ورفوگرافيالىق سوزدىكتە ەملەدە بولعان وزگەرىستەر تۋرالى ايتىلادى. 1960 جىلدان كەيىن 1975 جىلى سوزدىكتە ەملە ەرەجەلەردىڭ بۇرىنعى نۇسقاسى بەرىلەدى. ودان كەيىنگى قاعيدالار جيىنتىعى 2012 جىلدان بەرى تالقىلانىپ, قازىر بەكىتۋگە ۇسىنىلعان. عالىمدار توبى وسى جاڭا ەرەجەنىڭ 2019 جىلى قولدانىسقا ەنەتىنىنە سەنىپ وتىر. ءبىز پىكىرلەسكەن وقىمىستى قاۋىم جاڭا ەملەدە شەت تىلىنەن ەنگەن تەرمين سوزدەردى قابىلداۋ قاعيدالارىندا بىرنەشە وزگەرىستەر بولاتىندىعىن ايتتى.
تۇيىندەي كەلگەندە, مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن لاتىن نەگىزدى جازۋعا كوشىرۋ بارىسىندا بايسالدىلىق پەن بايقامپازدىق تانىتىپ, سابىر مەن ساليقالىلىقتى ۇستانىپ, جازۋ ەملەسىنىڭ قاعيدالارىنا, قالىپتاسقان ەرەجەلەرىنە, وزگەرتۋدىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ, تۇزەتۋلەر ەنگىزە بەرمەگەن ءجون. قىسقاسى, ۋاقىتتىڭ ارباسى كەڭىستىكتىڭ اتىنىڭ الدىنا ءتۇسىپ كەتپەسە يگى ەدى.
جازيرا اعابەكوۆا,
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت قازاق ءتىلى جانە تۇركىتانۋ دەپارتامەنتىنىڭ اسسيستەنت پروفەسسورى
