بۇل – ۇلكەن قولداۋ ءارى اۋقىمدى مەجە. وسى ورايدا ەلىمىزدە عىلىم سالاسىنىڭ قارجىلاندىرىلۋى كوڭىل كونشىتە مە دەگەن ساۋال تۋادى. ەگەر, رەسمي ستاتيستيكاعا نازار اۋدارساق, 2017 جىلى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا جۇمسالعان قاراجاتتىڭ مولشەرى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 0,13 پايىزىن قۇراعان ەكەن. بۇل – ارينە, ەلباسى ايتقان مەجەمەن سالىستىرعاندا تەڭىزگە تامعان تامشىداي. ال وركەنيەتتى ەلدەردە عىلىمنىڭ قارجىلاندىرىلۋى الدەقايدا جوعارى. ماسەلەن, يزرايل – 4,3, وڭتۇستىك كورەيا – 4,2, شۆەيتساريا – 3,23, جاپونيا – 3,21, شۆەتسيا – 3,2, اقش – 2,79, قىتاي – 2,07, رەسەي – 1,1 پايىز كولەمىندە ىشكى جالپى ونىمنەن عىلىمعا قاراجات بولەدى. سايكەسىنشە, اتالعان ەلدەردە عىلىم سالاسى, سونىڭ ىشىندە نانوتەحنولوگيالار, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن بيوحيميا جانە تاعى باسقا سالالاردىڭ دامۋى كوش بويى ۇزاپ كەتتى. تۇتاس ءوندىرىس سالالارى روبوتتاندىرىلىپ, ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيانىڭ كەلەسى كەزەڭىنە ەركىن ءوتىپ وتىر. مۇنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى, بۇل ەلدەردە بيزنەس قۇرىلىمدارىنىڭ عىلىمي جوبالاردى كوممەرتسيالاندىرۋدا ىقپالى ايتارلىقتاي جوعارى.
ماسەلەن, ايگىلى ءوندىرىس توڭكەرىسشىلەرى ساناتىنداعى يلون ماسك عارىشتى يگەرۋ, كۇن ەنەرگياسىن پايدالانۋ, ەلەكترلى كولىكتەر شىعارۋ سالاسىن مەملەكەتتىك ەمەس سەكتوردا دا دامىتۋعا بولاتىندىعىن دالەلدەدى.
بۇل بۇل ما, ادامنىڭ ويىنا كەلمەيتىن ماقسات-مۇراتتارىمەن بايىز تاپپايتىن ميللياردەر قالالار مەن قۇرلىقتاردىڭ اراسىن جاقىنداتۋ ءۇشىن ءتۇرلى عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا بەل شەشە كىرىسكەنى بەلگىلى. ال دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ نەگىزىن سالۋشى ءھام پرەزيدەنتى كلاۋس شۆاب ءوزىنىڭ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا» اتتى ەڭبەگىندە 2025 جىلعا دەيىنگى جيىرمادان اسا بەتبۇرىستى مەزەتكە باستايتىن وزگەرىستەر تۋرالى بولجامىندا ادامداردىڭ 10 پايىزى ينتەرنەت جەلىسىنە قوسىلعان كيىم كيەتىنىن, 90 پايىزى مالىمەتتەردى تەگىن جانە شەكتەۋسىز ساقتاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولاتىنىن, ينتەرنەت جەلىسىنە قوسىلعان 1 تريلليون داتچيك بولاتىنىن, اقش-تا العاشقى روبوت-فارماتسەۆت جۇمىس ىستەي باستايتىنىن, وقۋعا ارنالعان كوزىلدىرىكتەردىڭ 10 پايىزى ينتەرنەتكە قوسىلاتىنىن, 3D باسىپ شىعارۋ ارقىلى العاشقى اۆتوكولىك ءوندىرىسى پايدا بولاتىنىن, حالىق ساناعى سياقتى ۇلكەن مالىمەت كوزدەرىن اۋىستىراتىن ۇكىمەت قۇرىلاتىنىن, تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ 5 پايىزى 3D باسىپ شىعارۋ تەحنولوگياسىمەن شىعارىلاتىنىن جانە باسقا دا كوپتەگەن جاڭاشىلدىقتار كۇتىلەتىنىن ايتادى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى شەتەلدىك عىلىمنىڭ كوممەرتسيالاندىرىلۋى جولعا قويىلعانىن مەڭزەيتىن ماڭىزدى بولجامدار.
قازاقستان دا عىلىمي باعىتتاردى كوممەرتسيالاندىرۋعا قادام باسقانى بەلگىلى. ياعني, ۇزاق جىل بويى نارىقتىق قاتىناستاردىڭ ەنۋىمەن بىرگە توقىراپ قالعان عىلىمدى وندىرىسپەن, يننوۆاتسيالىق الەۋەتپەن ۇشتاستىرۋدا بىرقاتار شارۋا قولعا الىندى. ماسەلەن, ون جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن, ناقتى ايتقاندا 2009 جىلى 4 قىركۇيەكتە وتاندىق عالىمداردىڭ باسىن قوسقان القالى جيىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ عىلىم مەن عىلىمي-تەحنيكالىق ارىپتەستىكتى دامىتۋدىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋدى ۇسىنعان بولاتىن. وسىدان ەكى جىلدان كەيىن ءبىرشاما ۋاقىت ورتالىق جانە زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ نازارىنان تىس قالعان «عىلىم تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. سونداي-اق «عىلىم قورى» اق-تىڭ دەربەس قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ونى «پاراسات» حولدينگىنەن شىعارۋ ۇدەرىسى جۇرگىزىلدى. اتالعان قور عالىمداردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنداعى جوبالارىن بيزنەسپەن بىرگە جۇزەگە اسىرۋدا ۇلتتىق وپەراتور رولىنە بەكىدى. بۇل ۇدەرىستەر ارينە, عىلىمي جوبالاردى كوممەرتسيالاندىرۋدا وتاندىق عىلىمداعى قاساڭ قاعيدانىڭ قابىرعاسىن سوگىپ, سەڭدى جىبىتكەندەي بولعانىمەن, ۇلتتىق عىلىمدى قارجىلاندىرۋ توڭىرەگىندە الىپ-قاشتى اڭگىمەلەردىڭ تىيىلۋىنا, عىلىمي الەۋەتتىڭ تەڭدەي ريزاشىلىعىنا ءالى كۇنگە دەيىن يە بولا الماي كەلە جاتقانى بايقالادى.
ويتكەنى ەلىمىزدە ءالى دە بولسا يننوۆاتسيا كورسەتكىشى تومەن, جالعان عىلىمي باسىلىمدارعا ماقالا شىعارۋدان باس تارتا قويعان جوقپىز. ايتالىق, 2016 جىلى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا 1797 عىلىمي پاتەنت ساتىلسا, قازاقستاننىڭ ۇلەسى بار بولعانى 1 ملن دوللاردى قۇراعان ەكەن. عىلىمى العا وزعان ەلدەر بۇل سالادا وراسان تابىس تابادى. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ – عىلىم ارقىلى تابىس تابۋ دەگەن ۇعىم. سوندىقتان ەلباسى جولداۋىندا الەۋمەتتىك سالاعا بولىنەتىن شىعىستاردى 10 پايىزعا ارتتىرۋ اياسىندا عىلىمنىڭ دا بيۋدجەت قازانىنىڭ ءبىر قۇلاعىنا يە بولۋىنا مۇمكىندىك بەرىلەدى. بۇل ەڭ الدىمەن قازاقستاندىق عىلىمي الەۋەتتى ەلىمىزدە ساقتاپ قالادى, وسى ارقىلى وتاندىق عىلىم سالاسىن دامىتۋعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كورسەتىلەتىن قۋاتتى قولداۋ بولادى دەگەن ءۇمىتتى وياتىپ وتىر.
بۇل رەتتە عالىمدار نە دەيدى؟ تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەيىتقاسىم بايبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, عىلىمدى قارجىلاندىرۋدا شەشۋشى رولگە يە ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ (ۇعك) فۋنكتسياسىن جەتىلدىرۋ قاجەت. «عىلىم كوميتەتى مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا بىرنەشە باعىت بويىنشا بايقاۋ وتكىزەدى. عالىمدار ءوز جوباسىن قارجىلاندىرۋعا ءوتىنىش بەرەدى. ۇلتتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعى (ۇمعتسو) ءبىر جوبانى ءۇش ساراپشىعا جىبەرەدى. ونىڭ ەكەۋى – شەتەلدىك ساراپشى. ولارعا ەڭبەكاقى تولەيدى. ال شەتەلدىكتەردىڭ ەڭبەكاقىسى وتاندىق ساراپشىلاردان الدەقايدا كوپ. وسى بويىنشا جوباعا قويىلاتىن ماكسيمالدى بالل – 36. بۇدان كەيىن جوبا ۇلتتىق عىلىمي كەڭەسكە كەلەدى. ونىڭ 30 شاقتى مۇشەسى بار. ۇمعتسو-نىڭ جوباعا بەرگەن بالىن ۇعك وتىرىسىندا ەسكەرمەۋى, وتكىزبەي تاستاۋى ىقتيمال. نەمەسە تومەن بالل جيناعان جوبانى ۇعك وتكىزىپ جىبەرەدى. وسىدان كەلىپ عىلىمنىڭ توڭىرەگىندە داۋ-داماي, جەمقورلىق تۋرالى كۇمان تۋادى. مىنە, نەگىزگى ماسەلە وسىدا», دەيدى ول.
ال ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ ءۋاجى – شەتەلدىك ساراپشىلار جوبانىڭ ءمان-ماڭىزىن تۇسىنبەيدى دەگەنگە سايادى. ۇعك-دا ۇمعتسو بالىن جويۋ وكىلەتتىگى بولسا, وندا ساراپتامانىڭ قاجەتى قانشا؟ بۇل رەتتە ۇمعتسو وكىلدەرى جوبانىڭ الەمدىك تۇرعىدان وزەكتىلىگىن باعالاۋ ءۇشىن ساراپتاما قاجەت دەگەندى العا تارتادى. وسى ورايدا عالىمنىڭ ۇسىنىسى مىناداي. بىرىنشىدەن, ۇمعتسو تومەن بالل قوياتىن بولسا, ونى ۇعك مۇلدە قاراماۋى كەرەك. قازاقستاندا ءبىلىمدى باعالاۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى بەكىتىلگەن. وسى بويىنشا شەكتى بالدى بەلگىلەگەن ابزال. ەكىنشىدەن, ۇعك مۇشەلەرى قۇپيا داۋىس بەرىپ, ونى بالعا اينالدىرۋى ءتيىس. سونداي-اق كەي گۋمانيتارلىق عىلىمي جوبالاردى باعالاۋدا شەتەلدىك ساراپشىلار قاجەت ەمەس. سوندىقتان وعان ارتىق قاراجات شىعارۋدىڭ قاجەتى جوق. ۇشىنشىدەن, كومپيۋتەرلىك باعدارلاما ارقىلى شەشىم قابىلدانۋى ءتيىس. وعان سۇرالعان قاراجات پەن ۇمعتسو جانە ۇعك بالىن ەنگىزسە, كومپيۋتەرلىك باعدارلاما باس تارتۋ نەمەسە قابىلداۋ تۋرالى شەشىم شىعارادى. ەسەپ بويىنشا سۇرالعان قاراجاتتى بەرەدى نەمەسە كەمىتەدى. ياعني عالىمدار اراسىنداعى عىلىمي ەڭبەكتەردى باعالاۋ جانە قارجىنى ءبولۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى رەتىندە داۋ-دامايدى تىياتىن اشىق ءارى ادىلەتتى جۇيە بولار ەدى, دەيدى س.بايبەكوۆ.
بۇعان ورتالىق ۆەدومستۆو وكىلدەرى نە دەيدى؟ سوڭعى جىلدارى ەل ۇكىمەتىنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق ساياساتىنا زەر سالساق, ۇلتتىق ەكونوميكادا شيكىزات رەسۋرستارىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ, عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ءوندىرىس سالاسىن قۇرۋعا باعىتتالا باستاعانىن بايقايمىز. بۇل تاراپتا ءتۇرلى باعدارلامالار قابىلدانىپ, بىرقاتار ءىس-شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلا باستاعانىنا قاراماستان, وزەكتى ماسەلە جەتەرلىك. وسى ورايدا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ەركىن سادىقوۆپەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە, ول اتالعان ۆەدومستۆودا سالالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە عىلىمي قوعامداستىقپەن بىرگە عىلىم سالاسىن جەتىلدىرۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسى جاسالعانىن جەتكىزدى. ە.سادىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, عىلىمي گرانتتار بايقاۋىنىڭ قۇجاتتارىنا قويىلار تالاپتى جەتىلدىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ماسەلەن, ءوتىنىم فورماسىنا حالىقارالىق تالاپقا ساي, عىلىمي-تەحنيكالىق تاپسىرمانى جۇرگىزۋگە قاجەتتى شىعىنداردىڭ نەگىزدەمەسىن باپتار بويىنشا كورسەتەتىن قوسىمشا ءوتىنىم فورماسى كەرەك. بۇل مەملەكەتتىك باعدارلامامەن قوسا العانداعى باعدارلامانىڭ ماقساتىن, مىندەتىن, تىكەلەي جانە سوڭعى ناتيجەلەرىن, سونداي-اق سالا دامۋىنىڭ ستراتەگياسىن ايقىندايدى. سونىمەن بىرگە بايقاۋ وتىنىمدەرىن قاراۋ ۇدەرىسىن جەتىلدىرۋ قاراستىرىلىپ, حالىقارالىق ستاندارتقا ساي ءسوز سانى, زەرتتەۋ توبىنا تالاپتار, Turnitin, iThenticate جۇيەلەرى ارقىلى پلاگياتتىققا تەكسەرۋ جۇرگىزىلمەك. سونداي-اق ۇعك قىزمەتىن جەتىلدىرۋ قاراستىرىلۋدا. ياعني, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوو, عىلىمي قوعامداستىق بىرلەستىكتەرىنىڭ ۇسىنۋىمەن كەڭەس قۇرامىنا ەنەتىن عالىمداردا 3 حيرشا يندەكسى بولۋى ءتيىس. جانە باسىم باعىتتار بويىنشا عالىمداردىڭ پايداسىنا بيزنەس قۇرىلىمدارى وكىلدەرىنە قاتىستى پايىزدىق وزگەرىستەر, ەتيكالىق كودەكستى ەنگىزۋ, قۇپيا داۋىس بەرۋدى اشىق داۋىس بەرۋگە اۋىستىرۋ, ۇعك وتىرىستارىن ۇمعتسو ينتەرنەت-رەسۋرسىندا تىكەلەي ترانسلياتسيالاۋ جانە ءارى قاراي وتىرىس جازباسىن ساقتاۋ سياقتى وزگەرىستەر قاراستىرىلعان. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما وتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋدى جەتىلدىرۋ دە قارالماق. ءبىر ۋاقىتتا 1 شەتەلدىك, 1 قازاقستاندىق ساراپتاما, ەكونوميكالىق ساراپ جانە ۇعك قاراۋى, ساراپشىنى اۆتوماتتى تۇردە تاڭداۋ كوزدەلىپ وتىر. عىلىم كوميتەتى سونىمەن بىرگە جوعارى وقۋ ورنى عىلىمىن دامىتۋدى, عىلىم سالاسىنداعى سالىق سالۋدى دا جەتىلدىرۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر.
جالپى «عىلىم مەن عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ تۋرالى» زاڭدى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ءبىرىنشى باعىتتا بىرقاتار قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەر قابىلدانىپ, عىلىمي جۇمىستاردى كوممەرتسيالاندىرۋ جوباسىن قارجىلاندىرۋ مەن ساراپتامادان وتكىزۋ ەرەجەسى بەكىتىلدى. ال ەكىنشى باعىتتا 2016-2017 جىلدارى گرانتتىق باعدارلامالار بويىنشا 4 بايقاۋ وتكىزىلدى. قور جەلىسى بويىنشا – 2 بايقاۋ, دۇنيەجۇزىلىك بانك جوباسى اياسىندا 2 بايقاۋ ءوتىپ, جالپى سوماسى 28 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 138 جوبا قارجىلاندىرىلدى. 2017-2018 جىلدارى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ جوباسى اياسىندا «وندىرىستىك سەكتور كونسورتسيۋمى» گرانتتىق باعدارلارماسى بويىنشا 2 بايقاۋ ءوتتى. حالىقارالىق عىلىم مەن كوممەرتسيالاندىرۋ كەڭەسىنىڭ ۇسىنىسىنا سايكەس, 6 جوبا تاڭداپ الىندى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلباسى جولداۋىنداعى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا جوو جانىندا عالىمداردى باسەكەگە قابىلەتتى, حالىقارالىق زەرتتەۋلەرگە ارالاسۋ جانە جەكە ينتەللەكتۋالدىق مەنشىگىن قورعاۋ مەن كوممەرتسيالاندىرۋى ءۇشىن اعىلشىن تىلىنە وقىتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
«عالىممەن جاقىن بولساڭ, قولىڭ جەتەر» دەگەندەي, عىلىمعا جاقىنداۋ جەر-جاھانداعى جاقسىلىققا جاقىنداۋ عوي. سوندىقتان عىلىم سالاسىندا وق بويى وزىق بولۋعا مۇددەلى الەمدىك قاۋىمداستىقتا ەلىمىزدىڭ دە ۇلەسى بولۋى ءتيىس.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
