ءالى ەسىمدە...
ءدال سول كۇنى مەن ءبىرىنشى سىنىپتى ءبىتىرىپ, ەكىنشى سىنىپقا كوشكەن بولاتىنمىن. سودان با ەكەن, كەۋدەمدى ءبىر ماقتانىش كەرنەپ, قاتتى قۋانىپ كەلە جاتتىم. كەنەت ۇلكەن كوشەدەن ۇيگە قاراي بۇرىلا بەرگەنىمدە قارسى الدىمنان شىعا كەلگەن ءۇرلىحان دەگەن قىز:
– راس پا؟! – دەدى مەنى كورىپ, توقتاي قالىپ. ءدوپ-دوڭگەلەك قارا كوزدەرىندە ءبىر جۇمباق ۇرەي پايدا بولا كەتتى. ءوزى بىزدەن ەكى سىنىپ جوعارى وقۋشى ەدى. مەكتەپكە تۇستەن كەيىن باراتىن.
مەن ونىڭ ۇرەيلەنە قاراعان كوزدەرىنەن سەكەم الىپ:
– نە, «راس پا»؟ –دەدىم.
– سەندەردىڭ ۇيلەرىڭ ۆەتنامعا كوشەتىن بوپتى عوي!
ماسساعان!..
ول كەزدە ءبىز بالا بولساق تا, جەر تۇبىندەگى ءبىر ۆەتنام دەگەن كىپ-كىشكەنتاي ەلدىڭ امەريكا اتتى الىپتان قورعانىپ, جان اياماي سوعىسىپ جاتقانىن بىلەتىنبىز.
«سۇمدىق-اي! ءبىزدىڭ ۇيگە نە بولعان ءوزى؟! ول جاققا نەگە كوشەيىن دەپ جاتىر؟» دەگەن قورقىنىشتان دەنەم تۇرشىگىپ, قالتىراپ كەتتىم.
ونىڭ ۇستىنە مىناۋ ءۇرلىحاننىڭ ۇرەيگە تولى ءدوپ-دوڭگەلەك كوزدەرى دە ءتىپتى, قۇتىمدى قاشىرىپ بارادى. ەندى وعان قاراپ, باسىمدى سالبىراتىپ تۇرا بەرۋگە ءداتىم شىداماي, ۇيگە قاراي جۇگىرە جونەلدىم.
* * *
كەيىن ءبىلدىم عوي, ءبىزدىڭ اۋىل ماڭ دالانىڭ ءبىر قيان تۇكپىرىنەن اشىلعان باقىرشا اتتى جاڭا بولىمشەنى وسىلاي اتايدى ەكەن. «نەگە؟» دەيسىز بە؟ شاماسى, شاپ-شاعىن عانا اۋىل بولسا كەرەك.
ءبىزدىڭ مونتايلىقتاردىڭ ايتۋىنشا, ول جاقتا كۇن وتە ىستىق. كولەڭكە بولار ءبىر ءتۇپ اعاش جوق. ورتالىققا قاتىنايتىن قاسقا جولدىڭ سيقىنان ادام تۇگىلى ات ۇركەتىن كورىنەدى.
ونى قويشى, بارىنەن دە قيىنى, وندا... سۋ جوق دەيدى!
مىنە, وسىنداي اڭگىمەلەردى ەستىگەن سوڭ, ءبىز كوشىپ باراتىن اۋىلدىڭ اتى ۆەتنام ەمەس باقىرشا بولىپ شىققانىنا, شىنىمىزدى ايتساق, قۋانارىمىزدى دا, قۋانباسىمىزدى دا بىلمەدىك.
«امال قانشا, – دەيدى اق كيمەشەك سالعان اجەم باسىن قايتا-قايتا شايقاپ قويىپ. – تاعدىر جازسا, كونبەسكە شارا بار ما...»
«قۇداي بىلەدى, سول باقىرشاعا قاراعاندا ۆەتنام ءجۇز ەسە ارتىق شىعار. ويتكەنى ول قاڭسىعان ءشول ەمەس, تەڭىز جاعاسىنداعى ەل عوي» دەپ قويادى تاندىرعا نان جاۋىپ جاتقان جەڭەشەم جەڭىل عانا كۇرسىنىپ.
ال اكەمنىڭ بىزگە بىردەڭە ايتىپ, ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ جاتۋعا مۇرشاسى جوق. ويتكەنى ول قازىر باقىرشادا, جاڭا اشىلعان شارۋاشىلىقتىڭ كەم-كەتىگىن تۇزەيمىن دەپ, كۇندىز-ءتۇنى تىنىم تاپپاي شاپقىلاپ ءجۇر.
* * *
ءيا, ءسويتىپ, مونتايدان باقىرشاعا كوشىپ كەلدىك. ونشاقتى عانا ۇيدەن قۇرالعان شاپ-شاعىن اۋىل ەكەن. مونتايلىقتار ايتقانداي, راسىندا دا, ءبىر ءتۇپ اعاش كورىنبەيدى. اۋىزسۋدى الىستان, ەكى-ءۇش كۇندە ءبىر رەت «ۆودوۆوزبەن» اكەلەدى.
كوز جەتەر جەردە ەل جوق. ماڭ دالا. تىزەدەن كەلەتىن قارا وت-شاڭ تۇتقان جۋسان مەن دەرمەنە قۋراپ, شىتىر-شىتىر ەتىپ ۇگىتىلىپ جاتىر.
تاڭ بوزىنان الاقانداي اۋىلدى ءدۇر سىلكىندىرىپ جەتى-سەگىز تراكتور بىرىنەن كەيىن ءبىرى وتالادى. سودان كۇن شاقىرايىپ, تاس توبەگە كوتەرىلگەنشە ارىلداپ-گۇرىلدەپ ەگىس باسىندا جۇرەدى.
ەگىن شارۋاشىلىعىنان ازدى-كوپتى حابارى بار كىسىلەر بۇل ايماقتى – باعارا دەپ اتايدى. ونىسى ورىس تىلىندەگى «بوگارنىە زەملي» دەگەن ءسوز تىركەسىنەن تۋىنداعان, ياعني, «شولەيت ايماقتاعى ەگىستىك جەر» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ىقىلىم زاماننان قىرتىسىنا تۇرەن تيمەي تىڭ جاتقان جەرگە سەبىلگەن ءدان ەرتە كوكتەمدە ەكى-ءۇش رەت سەلدەتىپ قۇيىپ وتكەن جاڭبىردان ءنار الىپ, ءدۇر ەتىپ كوتەرىلىپ, جاز شىعا ساپ-سارى بوپ جايقالىپ, باسىن ءيىپ تۇرادى.
* * *
كۇزگە قاراي باقىرشانىڭ كۇنشىعىس جاق بەتىندەگى جايپاق توبەنىڭ باسىنان ءبىر بيىك مۇنارا بوي كوتەرە باستادى. جان-جاقتان ءار ءتۇرلى ماشينالار اعىلىپ كەلىپ, الگى جەرگە ۇزىندى-قىسقالى قۇبىر, بوشكە, قاڭىلتىر سەكىلدى تەمىر-تەرسەكتى تاۋ-تاۋ قىلىپ ءۇيىپ كەتىپ ءجۇردى.
ءبىر كۇنى كەشكىلىك مۇنارانىڭ باسىنان بىرنەشە شام جارقىراپ, اينالاعا ساۋلە شاشا باستادى. ەندى شىڭىلداعان بولات بۇرعىنىڭ داۋسىن كۇندىز عانا ەمەس, تۇندە دە ەستيتىن بولدىق.
ەسىك الدىنداعى اعاش تاپشاندارىندا كەشكى اۋقاتتارىن ءىشىپ وتىرىپ: «اپىر-اي, بۇ جەردەن دە سۋ شىعا قويار ما ەكەن؟» دەپ باقىرشالىقتار تاڭعالۋشى ەدى...
* * *
سۋ ارينە, ءبىر كۇندە شىعا قويمايدى. ول ءتىپتى, ءبىر ايدا دا شىقپاۋى مۇمكىن. مۇنى جۇرت جاقسى بىلەدى. ال مىنا قۇدىق بار عوي, سىزگە وتىرىك, ماعان شىن, تۇپ-تۋرا ءبىر جىلعا تاياۋ ۋاقىت قازىلدى.
العاشقىدا كۇندىز-ءتۇنى تىنباي جۇمىس ىستەگەن قۇدىقشىلاردىڭ بۇرعىسى 800 مەتر تەرەڭدىككە جەتكەندە ءبىر ۇلكەن تاسقا تىرەلىپتى دەپ ەستىدىك.
سودان سوڭ جاڭا باستىق, ياعني ءبىزدىڭ كوكەمىز جان-جاققا جۇگىرىپ, ءبىر كۇنى الگى جويقىن تاستى وق-دارىمەن جاراتىن بىلىكتى مامانداردى الىپ كەلدى. مىنە, سول كەزدە: «جەر استىندا ۇلكەن وزەن بار ەكەن. تاس جارىلعان سوڭ ول شاپشىپ سىرتقا شىعادى. ءسويتىپ, ءشول دالا سۋعا قارىق بولادى. ءتىپتى بار عوي, ول وزەن ەمەس, تەڭىز بولۋى دا مۇمكىن!» دەگەن اڭگىمە بۇرق ەتە قالدى.
اينالا-توڭىرەكتەگى جۇرتتىڭ ءبارى الاڭداپ: «اپىر-اي, جەر استىنان تەڭىز شىقسا, باقىرشا شىنىمەن-اق ۆەتنام بولايىن دەپ تۇر ەكەن-اۋ!» دەپ تاڭىرقاپ, بۇرىن-سوڭدى بولماعان تاڭعاجايىپ ءبىر جاڭالىق كۇتتى.
بىراق, وكىنىشكە قاراي, تاس قاباتتى تالقانداپ وتكەن قۇدىقشىلار مىڭ مەترگە جۋىق تەرەڭدىكتەگى ارنانىڭ الدەقاشان كەۋىپ قالعانىن اڭعاردى.
* * *
ءالى ەسىمدە...
ءبىر كۇنى قىر جاقتان بۇكىل اۋىل سارىلا كۇتكەن قۋانىشتى حابار جەتتى. انشەيىندە ماڭىنا كىسى جولاتپاي, قاراكولەڭكە باستىرمانىڭ استىندا كۇتىپ-باپتاپ ۇستايتىن قاراگەر اتىنا قارعىپ مىنگەن مومىن اقساقال اۋىلدى اينالا شاۋىپ, باسىنداعى بوركىن بۇلعاپ: ء«سۇيىنشى, ءسۇيىنشى, ءسۇيىنشى! اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلدى!» دەپ ايعايلادى.
شاقىرايعان ىستىق كۇن وت شاشىپ, جەر بەتىندەگى قابىرلاعان تىرشىلىك اتاۋلىنى قۋىرداق قىپ قۋىرا باستاعاندا ەسىك-تەرەزەلەرىن قاراڭعىلاپ الىپ, كەشكە دەيىن قىبىر ەتپەي قالعىپ-مۇلگىپ جاتاتىن باقىرشالىقتار شوشىپ ويانىپ, بىرىنەن كەيىن ءبىرى سىرتقا اتىلىپ شىعىپ جاتتى. جانە شىققان بويدا, قىر جاققا قاراپ اۋىزدارىن اشىپ, كوزدەرى باقىرايىپ, باستارىن شايقاي بەردى.
سەبەبى ول جاقتا بيىك مۇنارادان دا اسىپ, كوك اسپانعا شاپشىپ, تاڭ-تاماشا سۋبۇرقاق اتقىلاپ جاتقان بولاتىن.
شىركى-ءى-ءىن, ءشول دالادان سۋ اتقىلاعان سول ءبىر اقجارىلقاپ شاقتاعى ءبىزدىڭ قۋانىشىمىزعا جەتەر قۋانىش بار ما ەكەن دەسەڭىزشى؟!.
* * *
ءبىر مىڭ جەتى ءجۇز ەلۋ بەس مەتر تەرەڭدىكتەن وتە جوعارى قىسىممەن اتقىلاپ شىققان سۋدىڭ وقپانىنا قۇدىقشىلار ەكى ءداۋ قۇبىر ورناتتى. ەندى سول قۇبىرلاردان سارىلداپ اققان سۋ سايعا قاراي جوڭكىلىپ جاتتى.
كوپ ۇزاماي تومەنگى جاقتان توسپا سالىندى.
بۇدان بىلاي باقىرشانى باياعىداي ءشول دالا دەپ ايتۋعا اۋىز بارمايتىن ەدى. ىقىلىم زاماننان بەرى تۇرەن تيمەگەن تىڭ جەرگە تۇسكەن ءدان اتاۋلىنىڭ ءبارى تەگىس ءونىپ, گۇلدەپ, باۋ-باقشاعا اينالدى.
سول جىلدارى قۇس قاناتى تالاتىن ماڭ دالادا باسىنان كۇن ءوتىپ, ەرنى كەبەرسىپ شولدەپ كەلە جاتقان جالعىز-جارىم جولاۋشى الىستان ساعىم سياقتى بۇلدىراپ, كوزدى ارباپ تۇراتىن جاپ-جاسىل ارالعا تاڭدانا قاراپ, ءوز كوزىنە ءوزى سەنە الماي, قولىمەن كۇن سالىپ ۇزاق ءۇڭىلۋشى ەدى.
* * *
ۇلكەن سايداعى توسپا-توعان شۇپىلدەپ تولعان كەزدە الىستان ارنايى اكەلىپ جىبەرگەن مايدا شاباق بالىقتار كەشكىلىك سۋ بەتىنە سەكىرىپ, شىبىن-شىركەي اۋلايتىن-دى. سول شاقتا تىپ-تىنىش جاتقان ايدىننىڭ بەتىنە جاڭبىر سەبەلەگەندەي ءبىر قىزىق كورىنىس پايدا بولۋشى ەدى.
بۇرىن ماڭ دالانىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە جەتكەنشە قاناتى تالىپ, تاڭدايى كەۋىپ قالاتىن قۇستار ەندى وسى توعاننىڭ جاعاسىنا كەلىپ قونىپ, سۋ ءىشىپ, باقىرشالىقتاردىڭ باقشاسىنداعى شاشىلىپ جاتقان جەمىس-جيدەكتەردى شوقىپ وتىراتىن-دى.
* * *
دەگەنمەن, بۇل دالانىڭ دا كۇنى بۇلتتانىپ, تۇنجىراي قالاتىن شاعى تۋادى. قوڭىر كۇزدىڭ ارتىنان سۋىق قىس كەلەتىنىن سەزدىرىپ, سولتۇستىك جاقتان ىزعارلى جەل ەسەدى. مىنە, وسىنداي كۇندەردىڭ بىرىندە بولىمشە مەڭگەرۋشىسىنىڭ ءۇيى باسقا اۋىلعا كوشەتىن بولدى. وعان ەندى, ورتالىقتاعىلار: «باقىرشانىڭ تاسىن ورگە ءبىراز دومالاتتىڭ عوي, ازىرگە سول دا جەتەر. ەندى ساعان ۇكىمەت پەن پارتيا بۇدان دا زور سەنىم ارتىپ, كەڭشارداعى ۇلكەن بولىمشەلەردىڭ ءبىرىنىڭ تىزگىنىن تاپسىرىپ وتىر» دەپتى.
بۇل جاڭالىق باقىرشالىقتاردى قۋانتۋدىڭ ورنىنا, كەرىسىنشە قاتتى جابىرقاتىپ كەتتى. ءبىزدىڭ ءۇي اراعا ءبىر-ەكى اپتا سالىپ, ماڭ دالانىڭ تاعى ءبىر قيىرىنداعى بەيتانىس اۋىلعا كوشە جونەلدى...
* * *
ءبىر قىزىعى, مەنىڭ اكەم بالتاقارا ورازوۆ سول اۋىلعا كوپ جىلدار بويى ات ءىزىن سالماي كەتتى. كىم ءبىلسىن, ۇكىمەت پەن پارتيا قايدا جۇمساسا, سوندا بارۋعا مىندەتتى بولعان جاننىڭ ءوزى ءجۇرىپ وتكەن جولعا بۇرىلىپ قاراۋعا مۇرشاسى دا بولماعان شىعار...
1988 جىلدىڭ جازىندا رەسپۋبليكالىق «جالىن» باسپاسىنان مەنىڭ «باقىرشانىڭ بالالارى» اتتى شاعىن كىتابىم جارىق كوردى. ول كىتابىمدا باياعى سۋسىز وتىرعان اۋىلدى, قىر باسىنان قۇدىقتى, شولەيت دالادا پايدا بولعان جاسىل ارالدى ءتىلىمنىڭ جەتكەنىنشە سۋرەتتەپ بەرۋگە تىرىستىم. بىراق بۇگىنگى سىزدەرگە ايتايىن دەپ وتىرعانىم ول ەمەس, باسقا... ءيا, مۇلدە باسقا اڭگىمە.
الگى كىتاپ شىققان جىلى مەكتەپتە بىرگە وقىعان دوستارىممەن بىرگە سول باياعى بالالىق شاعىمىزدىڭ ءىزى قالعان باقىرشاعا بارىپ قايتۋدىڭ ءساتى تۇسە كەتتى. قاشان اۋىلدىڭ توبەسى كورىنگەنشە جۇرەگىم الىپ-ۇشىپ, ادىرلى دالادان كوز الماي, الدىڭعى جاققا قادالىپ قارادىم دا وتىردىم.
بىراق... ءبىز مىنگەن ماشينا باقىرشاعا جەتكەندە ورەكپىگەن كوڭىلىم سۋ سەپكەندەي باسىلدى. قاپ, اتتەگەن-اي!..
سۋ شىققان جىلى ەگىلگەن باۋ-باقشانىڭ, قاپتاعان قاراعاشتار مەن جەمىس اعاشتارىنىڭ ءبىرى جوق. ءتىپتى اناۋ سايداعى ۇلكەن توعاننىڭ ورنى دا تىپ-تيپىل. تەك قىرداعى ارتەزيان قۇدىق قانا سول باياعى كۇندەردى ەسكە سالىپ, سارىلداپ اعىپ جاتىر...
قۇدىق باسىنا كەلىپ توقتاعانىمىزدى كورىپ, «الىستان التى جاسار بالا كەلسە, الپىستاعى قاريا سالەم بەرەدى» دەگەن ەجەلگى ءداستۇردى ساقتاپ قىرعا كوتەرىلگەن يساقان سالقىنباەۆ اتام: «بۇ جۇرت باۋ-باقشانىڭ قورشاۋىن باياعىدا بۇزىپ, جان-جاققا الىپ كەتكەن, دەدى باسىن شايقاپ. – تىم بولماسا, اناۋ سايداعى توعاندى بۇزباڭدار دەپ قانشا ايتتىم. كەيبىرەۋىنە ءتىپتى, جالىنعانداي دا بولدىم. بىراق تىڭدامادى...»
سول جولى مەن اكەمنىڭ باقىرشاعا بارماي-اق, كورمەي-اق ءبارىن ەستىپ-ءبىلىپ وتىرعانىن سەزدىم. جانە ءبىر رەتى كەلگەندە: «نەگە؟..» دەگەن سۇراقتىڭ اۋزىمنان قالاي شىعىپ كەتكەنىن اڭداماي دا قالدىم.
ءيا, نەگە بۇلاي بولدى؟.. اكەم ماعان ويلانا قاراپ, ءۇنسىز وتىردى دا: «كەڭەس وكىمەتى نەگە قۇلادى دەپ ويلايسىڭ؟» دەدى وزىمە قارسى سۇراق قويىپ.
مەن ۇندەمەدىم.
سودان سوڭ اكەم: «ول كەزدە: ء«بارى حالىقتىكى» دەگەنىمىزبەن, شىن مانىندە, ەل: «مۇنىڭ ءبارى دە وكىمەتتىكى» دەۋشى ەدى. جانە سول وكىمەتتىڭ كوزىنەن تىس قالعان نارسەنى, رەتى كەلسە, سول كۇنى الىپ كەتۋگە تىرىساتىن. ورتاق مەنشىك پەن جەكە مەنشىكتىڭ ايىرماسى دا مىنە, وسىندا, قاراعىم!..»
بۇدان كەيىن باقىرشاداعى قۇدىق تۋرالى ايتىپ, اكەمدى مازالاعىم كەلمەدى. ايتسە دە, سول باياعى كوز كورگەن ەسكى تانىستار كەزدەسە قالعاندا: «باقىرشاداعى قۇدىق ءالى بار. بىلەتىن كىسىلەر ونى بالتاقارانىڭ قۇدىعى دەيدى!» دەپ جاتادى.
سۋ دەگەنىڭىز, ارينە, باعا جەتپەيتىن قازىنا. تىرشىلىك كوزى. اسىرەسە ءشول دالاداعى قۇدىقتىڭ قادىر-قاسيەتى ەرەكشە.
ەڭ جاقسىسى, ونى ەشكىم دە, ەشقايدا الىپ كەتە المايدى.
نۇرعالي وراز,
«ەگەمەن قازاقستان»
