1994 جىلى «تاريح تولقىنىندا» اتتى كىتاپ جازدى. ەل پرەزيدەنتى رەتىندە «مەن ءوز حالقىمنىڭ كەمىندە بەس مىڭ جىلدىق تاريحىن ءبىلۋىم كەرەك» دەپ ەدى سوندا. ءارى قازاق رۋحانياتى وركەنيەتىنىڭ نەگىزگى 12 جولىن اشىپ كورسەتىپ ەدى. سوعان ءبىر نازار اۋدارايىقشى:
1. قازاقستاننىڭ بۇكىل اۋماعىن قامتيتىن كوشپەلى, ەجەلگى اريلەردىڭ قونىستانۋى. وعان سىنتاستى, ارقايىم قورىم-كەشەندەرى كىرەدى.
2. وسىدان 4-5 مىڭ جىل بۇرىن اريلەر سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە, وڭتۇستىك ورالدان ءۇندى وزەنى بويىنا ىعىستى. ۇندىدە ۆەدا, يراندا اۆەستا جازىلدى. مادەني-تاريحي ورلەۋ باستالدى. ەجەلگى دالا, قازاق جەرى السىرەدى. سودان قالعان بەلگى – تاڭبالى تاس.
ساق پاتشالارىنىڭ ەسىكتەگى, بەسشاتىرداعى قورعاندارى ودان كەيىنگى ءداۋىردىڭ بەلگىلەرى.
3. وسىدان 3-4 مىڭ جىل بۇرىن گوبي ماڭىندا عۇندار بيلىك قۇردى. ولاردىڭ ءبىر توبى ءبىر عاسىردان سوڭ بۇگىنگى قازاق دالاسىنا قۇلادى. تاڭىرگە تابىنۋ باستالدى.
4. وسىدان 1,5 مىڭ جىل بۇرىن عۇن ناسىلدەرى – تۇركىلەر – اشينا رۋىنىڭ تۇركىلەرى جيناقتالىپ, كەيىن ولار تۇركى قاعاناتىن قۇردى, ماڭگىلىك ەل قالىپتاستى.
«قورقىت اتا» اڭىزى سول زاماننىڭ تاريحي سارىنى.
تۇركى ەپوسىنىڭ ءۇش بۇتاعى نەمەسە ءۇش بولىگى – قازاقستانداعى تۇركى رۋحانياتىنىڭ قاينار كوزىنە اينالدى.
5. بۇدان 1300-1100 جىلدار بۇرىن تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني ورتالىعى شىعىسقا كوشتى. ول ورحون-ەنيسەي جازبالارىندا تاڭبالاندى. تونىكوك, كۇلتەگىن رۋناسىنىڭ جازبالارىن, قىرىققا ءتان جادىگەرلەردى ەنگىزۋگە بولادى.
6. وسىدان 1100-900 جىلدار بۇرىن قازاقستانعا يسلام ءدىنى دەندەپ ەندى. اراب ءارپى رۋنا جازۋىن ىعىستىرىپ شىعاردى. عىلىم-ءبىلىم دامىدى. ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالاساعۇن, ماحمۇد قاشقاري سول زاماننىڭ سونبەس جۇلدىزدارى.
7. ءحى عاسىر تۇركىلەردەن شىققان تۇڭعىش سوپى – قوجا احمەت ياساۋي حيكمەتتەرىمەن ەرەكشەلەنەدى. ول قازاقتاردىڭ رۋحاني مۇراسى. ال قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ نىساناسى, ول قازاقتىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ پانتەونى.
8. ءحىى-ءحىV عاسىرلار شىڭعىس حان مەن ونىڭ ۇرپاعىن جاۋلاۋشىلىق بىرىڭعاي قازاق حالقىنىڭ تابيعي دامۋىنا كەسەل بولىپ جابىستى, قانجوسا بولدى. سول كەزدە قازاقتان مايقى بي شىقتى. ول قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ تاڭبالارىن تاسقا قاشادى. ۇيسىندەردىڭ نىسانى – تۋ, ارعىنداردىڭ نىسانى – كوز, الشىنداردىڭ نىسانى – نايزا.
ءۇش ءجۇز ءوزىنىڭ جاۋىنگەرلىك ۇرانىن الدى. ۇلى ءجۇز – باقتيار – باقىت, ورتا ءجۇز – اق جول – ادىلەت, كىشى ءجۇز – الشىن – وت-انا. ولاردىڭ ورتاق ۇرانى – الاش بولدى.
9. XV-XVIII عاسىرلار قازاق حاندىعى قۇرىلۋىمەن بيىك ساپاعا كوتەرىلدى. اسان قايعى, شالكيىز, بۇقار جىراۋ قازاق رۋحانياتىنىڭ التىن اعىسىنا اينالدى.
جانىبەك پەن كەرەي حان قازاق دەگەن اتاۋدى تاريح ساحناسىنا الىپ شىقتى.
ءحVىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا – تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي تاۋكە حانمەن بىرگە «جەتى جارعىنى» جاسادى.
1729 جىلى اڭىراقاي شايقاسى قازاقتىڭ بولۋ-بولماۋى تۋرالى ماسەلەنى شەشتى. ء«بىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسىناۋ ۇلى وقيعانىڭ ءتيىستى باعاسىن بەرگەنىمىز جوق»!
10. بۇل ءحVىى-ءحىح عاسىرلاردى قامتيدى. «اقتابان شۇبىرىندى, القا كول سۇلاما» كەزى ەدى. وسى كەزەڭدە تاريح ساحناسىنا ابىلاي حان كەلدى. قازاق ەلى رەسەيدىڭ بودانىنا كىرگەن تۇس تا وسى كەزەڭ. وسى ساتتە جارق ەتىپ قازاق كوگىنە شوقان مەن اباي شىقتى.
11. ءحىح عاسىردىڭ سوڭى حح عاسىردىڭ باسى, رەسەيدىڭ گۇلدەنۋى دە قۇلاعالى تۇرعان كەزەڭىن بەلگىلەيدى. قازاق ءوز مەملەكەتىن قۇرۋدى كوزدەدى. ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الاشوردا ۇكىمەتىن قۇرۋعا ۇمتىلدى.
قازان توڭكەرىسى قازاققا ءسوز جۇزىندە تاۋەلسىزدىك اكەلگەنىمەن, شىن مانىندە قاسىرەتتى جاڭا ءبىر كەزەڭگە ۇلاستى. 70 جىل بويى كوممۋنيستىك جۇيە قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحىن جوعالتۋىمەن اينالىستى. تىلىنەن, دىنىنەن ايىرىلعان حالىق قالىپتاسا باستادى.
12. 1986 جىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسى قازاقتاردىڭ رۋحىن وياتتى. الىپ كسرو قۇلادى, قازاق تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ قۇقىعىنا يە بولدى.
13. ارينە, بۇعان تاعى ءبىر ساياسي, تەڭدەسسىز شەشىم قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگىن جاريالاۋىن قوسايىق. سونداي-اق ەگەمەن ەل قۇرۋداعى قازاقستان دامۋىنىڭ پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسى جانە نازارباەۆ فەنومەنى.
ودان كەيىن پرەزيدەنت «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن ۇسىندى. بىزگە ءمالىم, بەيمالىم ۇلت جادىگەرلەرى جينالدى, جيناقتالدى, سارالاندى, مونوگرافيالار جارىق كوردى. ونان سوڭ ۇلىتاۋداعى قاسيەتتى بۇلاق قاسىندا تۇرىپ سۇحبات بەردى.
وسى كەزەڭدە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى 100 تومدىق «بابالار ءسوزىن» شىعاردى, عىلىمي اينالىمعا قوسىلدى.
مىنە, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ جەتى قىرىن اتاپ ءوتىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى جولدارىن ۇسىنىپ وتىر. ولار قانداي؟
پرەزيدەنت جازعانداي ء«تول تاريحىمىزعا وڭ كوزقاراس كەرەك». «...ەنەوليت داۋىرىنە تيەسىلى «بوتاي» قونىسىندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى جىلقىنىڭ تۇڭعىش رەت قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا قولعا ۇيرەتىلگەنىن دالەلدەدى» دەپ جازدى ەلباسى.
ونى ات ابزەلدەرىمەن, اسكەردىڭ كيگەن كيىمدەرىمەن ۇيلەستىرە زەرتتەۋ كەرەكتىگىن پرەزيدەنت قاداپ ايتادى. بۇل ارناۋلى عىلىمي تاقىرىپقا سۇرانىپ تۇر. ۇلى دالاداعى ەجەلگى مەتاللۋرگيانى دا عىلىمي-تانىمدىق تۇرعىدان زەردەلەپ, حالىققا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. ەلباسى الەمدىك وركەنيەتتە ەرەكشە ورنى بار اڭ ءستيلىن ۇلتتىق بولمىس, كەڭىستىك پەن ۋاقىت ولشەمدەرىن ەسكەرە وتىرىپ باعامداۋعا شاقىرادى. ءتۇپ-تامىرىمىزدى تانۋ ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ ەجەلگى اتا-قونىسىمىزدان تابىلعان جادىگەرلەرگە ۇلتتىق وركەنيەت بيىگىنەن قاراۋ قاجەت. ماسەلەن, 1969 جىلى قازاقستاننىڭ, ونىڭ ىشىندە ەجەلگى جەتىسۋ جەرىنەن تابىلعان التىن ادامدى الايىق.
«جاۋىنگەردىڭ التىنمەن اپتالعان كيىمدەرى ەجەلگى شەبەرلەردىڭ التىن وڭدەۋ تەحنيكاسىن جاقسى مەڭگەرگەنىن اڭعارتادى. سونىمەن بىرگە بۇل جاڭالىق دالا وركەنيەتىنىڭ زور قۋاتى مەن ەستەتيكاسىن ايگىلەيتىن باي ميفولوگيانى پاش ەتتى». كۇمىس كەسەدەن تابىلعان جازۋ دا ءالى وقىلا قويعان جوق. وقىلعانمەن, ول عىلىمي توقتام رەتىندە مويىندالمادى. بۇل دا لينگۆيستەر الدىندا تۇرعان ۇلكەن مىندەت.
پرەزيدەنت جازعانداي, قازاقستان جەرىنىڭ التايى ونىڭ ءتاجى ىسپەتتى. ء«دال وسى وڭىردە ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ Ι مىڭجىلدىعىنىڭ ورتا شەنىندە تۇركى دۇنيەسى پايدا بولىپ, ۇلى دالا توسىندە جاڭا كەزەڭ باستالدى». مىنە, وسى وركەنيەتتەگى ادەبي, رۋحاني جادىگەرلەر تۋرالى كۇردەلى زەرتتەۋلەر, ماقالالار, قاجەت بولسا كوميكستەر كەرەك-اۋ. ءال-فارابي, قوجا احمەت ياساۋي تۇركى الەمىنىڭ ۇلى داناگويلەرى. ولار ءبىزدىڭ بابالارىمىز, ودان قاشقاقتاۋدىڭ نە قاجەتى بار. راس, ولار تۇركى الەمىنىڭ بيىگىنە شىقتى. بىراق ولاردىڭ كىندىك قانى قازاق جەرىندە تامعانىن ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
تۇركى يمپەرياسىنىڭ اۋماعىن قامتىعان كونە جىبەك جولى جاھاندانۋ زامانىندا قانداي ترانسفورماتسياعا ۇشىراپ وتىر؟ ونىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا قانداي ۇلەس اكەلگەنىن سانا, ەكونوميكالىق, رۋحاني-مادەني تۇرعىدا ساراپتاۋ قاجەت. بۇعان دا عالىمدار ءوز ءسوزىن ايتۋى كەرەك دەپ بىلەمىن.
ء«بارىمىز بىلەتىن الما − بىزدەگى المانىڭ گەنەتيكالىق ءبىر ءتۇرى». «...قىزعالداقتىڭ «تاريحي وتانى» اسقاق الاتاۋ ەكەنى دالەلدەنگەن. شەتەل عالىمدارى الدەقاشان مويىنداعان. بىراق ونى يەمدەنەتىن قازاق ءالى دە بەيقام وتىر. مىنە, وسىلاردىڭ ءبارىن جۇيەگە ءتۇسىرىپ, ۇلتقا تانىتۋ مىندەتى تۇر. وسى وي-تولعامداردى ايتا وتىرىپ, پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ونى شەشۋدىڭ 7 جىلدىق جولىن ايقىنداپ ارنايى باعدارلاما جاساۋدى تاپسىردى. بۇل «ارحيۆ – 2025» دەپ اتالادى. بۇل «ەجەلگى داۋىردەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن بارلىق وتاندىق جانە شەتەلدىك مۇراعاتتار دۇنيەسىنە ەلەۋلى ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن» قاجەت.
ۇلت تاريحىن, ۇلت وركەنيەتىن ساناعا ءسىڭىرۋ ۇلتتىق ءپاتريوتيزمدى, ءوز ۇلتىنا, ءوز مەملەكەتىنە دەگەن قۇرمەت پەن ماقتانىش سەزىمىن قالىپتاستىرادى.
ەلباسى ايتقان جوبالار ءارتۇرلى فورماتتا قولعا الىنسا رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ كەمەلدەنۋىن تەزدەتە تۇسەدى. ويتكەنى بۇل ماقالاداعى ويلار مەن تۇجىرىمدار «مادەني مۇرا», «حالىق تاريح تولقىنىندا», «رۋحاني جاڭعىرۋ: بولاشاققا باعدار» جوبالارىنىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ تابىلادى.
وسى ۇلكەن رۋحاني جاڭعىرۋ جولىندا ەلىمىزبەن, ەلباسىمىزبەن ءبىر بولايىق!
ءۋاليحان قاليجانوۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
ۇعا اكادەميگى
