ۇلتتىق قانت ديابەتى رەگيسترىنىڭ مالىمەتىنشە, جىل باسىندا ەلىمىز بويىنشا قانت ديابەتى دياگنوزىمەن ەسەپتە تۇرعاندار سانى 309 مىڭعا جەتكەن. ولاردىڭ 18 مىڭى ءبىرىنشى تيپتەگى ديابەتپەن, 291 مىڭى ەكىنشى تيپپەن اۋىرادى. ەكىنشى تيپتەگى ديابەتكە شالدىققانداردىڭ 65 پايىزى – ايەلدەر. سۋسامىرعا شالدىققان وتانداستارىمىزدىڭ 6 مىڭعا جۋىعى كاتاراكتادان زارداپ شەكسە, 3 مىڭى ينفاركت العان. ءبىر مىڭ ادامنىڭ اياعى نەمەسە قولى كەسىلگەن.
ەلىمىزدە قانت ديابەتى تەگىن ەمدەلەدى. كەپىلدەندىرىلگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك پاكەتى شەڭبەرىندە ديابەتكە شالدىققان پاتسيەنتتەرگە 48 ءتۇرلى ءدارى مەن مەديتسينا بۇيىمدارى بەرىلەدى. ونىڭ ىشىندە شپريتس, تەست-جولاقشا, گليۋكومەتر, ينسۋلين پومپالارى مەن 22 ءتۇرلى ينسۋلين دە بار.
ء«ار ەلوردالىق ەمحانادا ينفەكتسيالىق ەمەس سوزىلمالى اۋرۋلارمەن اۋىراتىن ناۋقاستار ءۇشىن دەنساۋلىق مەكتەپتەرى جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ ىشىندە «ديابەت مەكتەبى» دە بار», دەيدى «الەۋمەتتىك مەديتسينالالىق ساقتاندىرۋ قورى» كەاق استانا قالاسى بويىنشا فيليالىنىڭ ديرەكتورى نۇرلىبەك قابدىقاپاروۆ.
ديابەت – زات الماسۋ پروتسەسىنىڭ بۇزىلۋىنان بولاتىن ەندوكريندى اۋرۋلار توبىنا جاتادى. ال ينسۋلين – كومىرسۋ الماسۋ پروتسەسىنە تىكەلەي جاۋاپ بەرەتىن گورمون. ونسىز قانت اعزاداعى جاسۋشالارعا سىڭبەي, قان قۇرامىندا قالىپ قويادى. سالدارىنان جۇيكە تىندەرى مەن ورگاندار جۇمىسى بۇزىلادى. جالپى, ينسۋلين – ابدەن زەرتتەلگەن گورمون. سوعان قاراماستان ديابەتتىڭ پايدا بولۋ سەبەبى ءالى بەلگىسىز كۇيىندە قالىپ وتىر. ادەتتە دارىگەرلەر مۇنى تۇقىم قۋالاۋشىلىقپەن بايلانىستىرادى. سونداي-اق ديابەت ۇيقى بەزى اۋرۋلارى, گەپاتيت نەمەسە وزگە دە اۋتويممۋندىق سىرقاتتار, دۇرىس تاماقتانباۋ مەن زياندى ادەت سالدارىنان پايدا بولۋى دا مۇمكىن. بۇل دەرتكە شالدىققان ادامداردىڭ اعزاسىندا گليۋكوزانىڭ ءسىڭۋ پروتسەسى وزگەرەدى.
ديابەتتىڭ نەگىزگى سيمپتومدارىنىڭ ءبىرى – گيپەرگليكەميا نەمەسە قانداعى قانت دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى. وعان شالدىققان ادام ۇنەمى شولدەپ جۇرەدى, كىشى دارەتكە شەكتەن تىس كوپ بارادى, شارشاعىش كەلەدى, سەبەپسىزدەن سەبەپسىز ارىقتاي باستايدى. اياق-قولدىڭ جانسىزدانۋى مەن اۋىرۋى دا – سۋسامىر بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى. قان قۇرامىندا قانت كوبەيىپ كەتكەننەن كەيىن جۇيكە جۇيەسى زاقىمدانىپ, ديابەتتىك نەيروپاتياعا ۇلاسادى. دەر كەزىندە دۇرىس دياگنوز قويىلسا, مۇنى توقتاتۋعا, ءتىپتى ەمدەپ جازۋعا دا بولادى. ۋاقتىلى ەمدەلمەسە, اياق-قولدىڭ اۋىرعانى كۇشەيىپ, جازىلىپ بىتپەيتىن جارالار پايدا بولادى. ەكىنشى تيپتەگى ديابەت باستالعاندا ناۋقاستىڭ كورۋ قابىلەتى ناشارلاپ, كوز الدى تۇماندانادى. تيىسىنشە ەمدەلمەسە, پاتسيەنت كوز جانارىنان مۇلدەم ايىرىلىپ قالۋى مۇمكىن.
الەمنىڭ كەي ەلدەرىندە ديابەتتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا بىرقاتار تاعام ءتۇرىن ساتۋعا تىيىم سالىنعان نەمەسە زياندى تاعامدارعا كوپ سالىق سالىنادى. ماسەلەن, ۆەنگريا بيلىگى قۇرامىندا بايىتىلماعان مايلار, ترانسمايلار, قانت پەن تۇزى كوپ تاعامدارعا سالىناتىن سالىقتى كوتەردى. ازىق-ت ۇلىككە سالىق ەنگىزىلگەن ءتورت جىلدا قازىناعا 200 ميلليون ەۋرو تۇسكەن. ونىڭ 95 مىڭى دارىگەرلەر جالاقىسىنا 25 پايىز ۇستەمە رەتىندە قوسىلدى. تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى سالىق سالىناتىن ونىمدەردى ازايتىپ, پايدالى تاماققا بەت بۇرعان.
ال فرانتسيا, پورتۋگاليا, مەكسيكا, چيلي, ۆەتنام سىندى بىرقاتار ەلدە قانت سالىعى قولدانىلادى. شري-لانكادا «سەن ويلاعانداي ءتاتتى ەمەس» دەگەن ۇرانمەن الەۋمەتتىك جارناما جاسالعان. اۆتورلار اياعى كەسىلگەن پراندىك-ادام, كوزىنىڭ قاراشىعى جوق فيگۋرالار ارقىلى ديابەتتىڭ امپۋتاتسيا, ينسۋلت, سوقىرلىق سىندى سالدارى جايلى بايانداۋعا تىرىسقان. بيىل ءساۋىر ايىندا بريتانيا بيلىگى دە قانت سالىعىن سالدى. سالىق سالىناتىن تاعامدار تىزىمىندە الكوگولسىز سۋسىندار, اتاپ ايتقاندا قۇرامىنداعى قانت مولشەرى 100 ميلليليترگە 5 گرامنان تۋرا كەلەتىن سۋسىندار بار. كوپ ۇزاماي Fanta سۋسىندارىنداعى قانت مولشەرىن 6,9 گرامنان 4,6 گرامعا دەيىن تومەندەتتى. وكىنىشكە قاراي زاڭدى اينالىپ وتەتىن, قانت ورنىنا قانت الماستىرعىش پايدالاناتىن كومپانيالار دا جەتىپ- ارتىلادى.
بيىلدان باستاپ قازاقستاندىق مەكتەپتەردە گازدالعان ءتاتتى سۋسىندار مەن شوكولاد ساتۋعا تىيىم سالىندى. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەنگىزىلگەن جاڭا ستاندارتتار بالالاردىڭ زياندى تاعامداردى پايدالانۋىن شەكتەمەك. ديابەتتى ديەتانىڭ, جاتتىعۋلار مەن ءدارى-دارمەكتىڭ كومەگىمەن ەمدەۋگە, سول ارقىلى ونىڭ اسقىنۋىنا جول بەرمەۋگە بولادى. ەڭ الدىمەن ءار پاتسيەنت ءوز دەنساۋلىعىنا ءوزى جاۋاپتى. ول ارنايى كۇندەلىك اشىپ, كۇن سايىن قان مەن نەسەپتەگى قانت دەڭگەيىن, نەسەپتەگى اتسەتون مولشەرىن, سالماعى مەن قان قىسىمىن جازىپ ءجۇرۋى ءتيىس. بۇل ناۋقاستىڭ احۋالىن انىقتاپ, ەمدەۋ سحەماسىن اۋىستىرۋعا, ەمدەۋ تەراپياسىن, ديەتا مەن فيزيكالىق جاتتىعۋلار باعىتىن رەتتەپ وتىرۋعا كومەكتەسەدى.
ديابەت بەلگىلەرىن بايقاعان جاعدايدا ەندوكرينولوگ-دارىگەرگە قارالۋ قاجەت. دياگنوز راستالسا, پاتسيەنتتى ەڭ الدىمەن «ديابەت مەكتەبىنە» جىبەرەدى. ءاربىر ەمحانا جانىندا جۇمىس ىستەيتىن بۇل كابينەتتەر گليۋكومەتردىڭ كومەگىمەن قانداعى قانت دەڭگەيىن ولشەۋ, دۇرىس تاماقتانۋ مەن ينسۋلين ەكپەسىن سالۋ جولدارىن ۇيرەتەدى. بۇل ەكپەلەر قارىنعا نەمەسە سانعا سالىنادى.
ديابەتپەن ءومىر سۇرۋگە بولادى. دەگەنمەن ول ءتارتىپ پەن ءوزىن-ءوزى باقىلاۋدى تالاپ ەتەدى. تەحنولوگيا كۇن سايىن جاڭارىپ جاتقان بۇگىنگى زاماندا ديابەتكە شالدىققاندارعا بارىنشا قولايلى جاعداي جاسالۋدا. ماسەلەن, قانداعى قانت دەڭگەيى جوعارىلاي باستاعاندا سمارتفونعا حابارلاما جىبەرەتىن مونيتورينگ قۇرالدارى بار. ءشپريتستى از پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينەكتسيالىق پورتتار جاساپ شىعارىلدى (iPort Advance تۇتىكشەسىن ءۇش كۇنگە تەرىنىڭ استىنا قويادى, ول قانعا ينسۋلين جىبەرىپ تۇرادى). مەديتسينا عىلىمىنداعى جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى – گليۋكوزاعا سەزىمتال كەلەتىن «اقىلدى گەل». جاپوندىق عالىمدار ازىرلەگەن پوليمەرلى گەل تەرىنىڭ استىنا ەگىلەدى. قانت دەڭگەيى كوتەرىلە باستاعاندا ول ءينسۋليننىڭ قاجەتتى مولشەرىن قانعا جىبەرىپ وتىرادى.
عالىمدار زەرتتەۋى ءوز الدىنا, مەملەكەت ارينە سىرقاتقا شالدىققان جانداردى قاراۋسىز قالدىرمايدى. دەسەك تە دەنساۋلىق قورعانى – ءوزىمىز. ديابەتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن: سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ, دۇرىس تاماقتانۋ, شەكتەن تىس ءتاتتى نەمەسە مايلى تاماقتاردان باس تارتۋ, سپورتپەن اينالىسۋ, تەمەكىدەن باس تارتۋ, دارىگەرگە ۋاقتىلى قارالىپ, قانداعى قانت مولشەرىن انىقتاپ وتىرۋ قاجەت.
جانارگۇل ۇمبەتوۆا,
امسق استانا فيليالىنىڭ تۇرعىنداردى اقپاراتتاندىرۋ جانە وتىنىشتەردى قاراستىرۋ ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى
