ءيا, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدەگى ءتۇرلى سالادا مەملەكەت-جەكە- مەنشىك ارىپتەستىگى اياسىندا بەرىلگەن نىسانداردىڭ قاتارى كوبەيە باستادى. ياعني, ەكى تاراپقا دا ءتيىمدى دەپ تانىلعان ارىپتەستىك مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ بىرلەسە ارەكەت ەتۋىنە جول اشتى. ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە, ونى ارتاراپتاندىرۋعا جانە كاسىپكەرلەردى بيۋدجەتتىڭ قارىمى جەتە بەرمەيتىن ءىرى ينۆەستيتسيا تارتۋعا باعىتتالعان جاڭا جوبالار قىزىقتىرا باستاعانى دا ءسوزسىز.
بىلتىر ەكىباستۇزداعى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جاڭعىرتۋ جوباسى وسى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى باعىتى بويىنشا قولعا الىنعان-دى. كوشەلەردى جارىقتاندىرۋدى جاڭارتۋ باستاماسى «گورەلەكتروسەت» جشس-نە تيەسىلى. جوباعا قاتىسۋ ءۇشىن جارىق ديودتى شامدار جاسايتىن قاراعاندىلىق «PROLUX LED» جشس شاقىرىلدى. بۇل كاسىپورىن ىشكى نارىقتا 2010 جىلدان جۇمىس ىستەپ كەلەدى. جارىق شامداردىڭ بەس جىلدىق كەپىلدەمەسى دە بار.
وتكەن جىلى قوس كومپانيا كونكۋرستا جەڭىسكە جەتىپ, جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. جوبا جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ بانكتەن قارىز الۋى ارقىلى قارجىلاندىرىلدى. مەملەكەت ءوز تاراپىنان ءتورت جىل بويى «گورەلەكتروسەت» جشس, «PROLUX LED» جشس كومپانيالارىنىڭ جۇمساعان ينۆەستيتسيالىق جانە وپەراتسيالىق شىعىندارىن وتەۋدى موينىنا الادى. ءسويتىپ ينۆەستور قارىزعا العان قاراجاتىنا بۇرىنعى 3500 سىناپتى جانە ءناتريلى شامداردى جارىق ديودتى شامدارعا اۋىستىرىپ, 82 شاقىرىمدىق سىمدى اينالاعا قاۋىپ توندىرمەيتىن تۇرىنە اۋىستىردى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا 735 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. بۇگىندە كەنشىلەر قالاسىنىڭ كوشەلەرىن جارىق ديودتى شامدار جارقىراتىپ تۇر دەيمىز. سونىمەن قاتار جەلىلەردى قاشىقتىقتان باقىلايتىن اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيە دە ىسكە قوسىلدى.
قالا اكىمى نۇرجان اشىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەرەكشە جوبا.
– بيۋدجەت ءبىر ساتتە ۇلكەن كولەمدە قاراجات بولە المايدى. سوندىقتان بۇل جوبا مەملكەت پەن جەكەمەنشىكتىڭ بىرلەسكەن باعىتىندا جۇزەگە اسىرىلدى. ناتيجەسىندە 4 مىڭعا جۋىق جارىق شامدار مەن وقشاۋلى سىمدار ورناتىلدى, دەيدى ن.اشىمبەتوۆ.
ياعني, جارىق ديودتى شامدار ورناتىلىپ, سىمدار اۋىستىرىلعاننان كەيىن قالا ەلەكتر قۋاتىن 57 پايىزعا دەيىن ۇنەمدەگەن. شامدار ەلەكتر قۋاتىن 3,5-4 ەسەگە كەم پايدالانادى. ەكولوگيالىق تۇرعىدان دا زيانى جوق. ۇزاق مەرزىمدى پايدالانۋعا جارامدى. بۇرىن ءبىر جىلعا كوشەلەردى جارىقتاندىرۋعا 100 ميلليون تەڭگە بولىنسە, قازىر 40-50 ميلليون تەڭگە كولەمىندە بولىنەدى.
ەندىگى ماسەلە, باعانداردى اۋىستىرۋ. ينۆەستور بۇل جۇمىس الداعى ۋاقىتتا جۇزەگە اساتىنىنا سەندىرەدى. ەندى كوشەنىڭ جارىقتاندىرۋ جەلىلەرى 7 جىلعا «گورەلەكتروسەت» جشس-نە سەنىمدى باسقارۋعا بەرىلەدى. «سوندىقتان ەسكىرگەن باعانالاردى دا بىرتىندەپ اۋىستىرۋعا مۇمكىندىك بار», دەيدى كاسىپورىن باسشىلارى.
ارينە, بۇل ەكىباستۇزداعى العاشقى جوبا. قالادا تۇرعىن ءۇي اۋلالارى, پودەزدەردىڭ كىرەبەرىستەرى, ىشكى الاڭدارىن جارىقتاندىرۋ جۇمىستارى دا جەتەرلىك. بۇل تۇرعىنداردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قاجەت. ول ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەنبەك.
جاقىندا وبلىستىق ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماناس زەيفولدا: «وبلىس ورتالىعىندا 9 726 جارىق ديودتى شامدار ورناتىلدى. جوسپار 12 483 بىرلىك. جوبانىڭ جالپى قۇنى − 1,7 ملرد تەڭگە. جۇمىستىڭ بارلىعى 25 جەلتوقسانعا دەيىن اياقتالادى, ناتيجەسىندە ەنەرگيا ۇنەمدىلىگى 50 پايىزدان اسادى», دەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكىباستۇزدا جارىقتاندىرۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالىپ, 3 498 جارىق ديودتى شامدار ورناتىلعان. ەلەكتر جەلىلەرىن ينۆەستورعا سەنىمدى باسقارۋعا بەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
ەلباسى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى, اسىرەسە كوممۋنالدىق جانە الەۋمەتتىك سالالاردا دامىتۋ قاجەت, دەپ اتاپ وتكەنى بەلگىلى. ياعني, مەملەكەت- جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تەتىكتەرىن ءبىلىم جانە دەنساۋلىق, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالالارىندا, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى وڭدەۋ, جىلۋ شىعارۋ كولەمىنىڭ قىزمەتى مەن جىلۋدى ءبولۋ جۇيەسىن جاڭالاۋدا جۇرگىزۋگە بولادى.
سونداي-اق ەكىباستۇزعا ءتان ەنەرگەتيكا سالاسىندا جىلۋ ەنەرگيا ستانسالارىنىڭ قۇرىلىسىن, تەمىر جولداردى, اۋەجايلار, ۆوكزالدار, تەمىر جول ستانسالارى عيماراتتارىنىڭ قۇرىلىسىن جاڭعىرتۋعا جانە پايدالانۋعا دا مۇمكىندىك بار.
جالپى, وبلىستاعى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىن دامىتۋ جوبالارىنىڭ باسىم بولىگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ارنالعان. بۇل سالاعا 3 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى تارتىلدى. قارجىعا وبلىس ورتالىعىنداعى قالالىق №1 اۋرۋحانا, ەكىباستۇز قالالىق اۋرۋحاناسى, وبلىستىق اۋرۋحانا عيماراتتارى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, 3 جاڭا كومپيۋتەرلىك توموگراف ساتىپ الىندى.
سونىمەن بىرگە مەملەكەت- جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى باعىتىندا «چەرنوياركا» دەمالىس ۇيىندە زەينەتكەرلەرگە كومەك كورسەتۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بىلتىر مۇندا 440, بيىل 1 320 زەينەتكەر دەمالدى. جىل قورىتىندىسى بويىنشا جالپى سوماسى 14,6 ملرد تەڭگە بولاتىن بىرقاتار جوبا بويىنشا كەلىسىمشارتتار بەكىتىلمەك.
بيىل اقسۋ قالاسىندا «مۇگەدەك بالالارعا ارنايى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ» وڭالتۋ ورتالىعىن قۇرۋ, قالالىق اۋرۋحانانىڭ مەديتسينالىق زەرتحاناسىن باسقارۋ جوباسى جانە قۇنى 290 ميلليون تەڭگە تۇراتىن كومپيۋتەرلىك توموگراف ساتىپ الۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلادى.
وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ساۋلە الەكپاروۆانىڭ ايتۋىنشا, وبلىس ورتالىعىندا 881 بالاعا ارنالعان جەكەمەنشىك 6 بالاباقشا اشۋ جونىندەگى كەلىسىمشارتتار قارالۋدا. جەرگىلىكتى كاسىپكەرلىك پالاتاسىنىڭ مالىمەتىنشە, وبلىس بويىنشا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى باعىتىن جۇزەگە اسىرۋعا العاشىندا 58 جوبا تىركەلىپتى. سوڭىنان دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەنەرگەتيكا, الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى 11 جوبا بويىنشا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى كەلىسىمشارتىنا قول قويىلدى. بۇل باعىتتىڭ تيىمدىلىگى, بيۋدجەتكە جۇكتەمەنى ازايتۋ مەن بيزنەس-قوعامداستىقتى اكتيۆتەردى باسقارۋعا تارتۋ بولىپ وتىر.
ايتپاقشى, ەكىباستۇزدا «سۆەت عوك» جشس جارىق ديودتى شامدار جاسايدى. ءتىپتى پەتروپاۆل, قوستاناي, وبلىس ورتالىعىنداعى زاۋىتتار, ەكىباستۇزداعى «بوگاتىر كومىر», «شىعىس» كەنىشى, «پرومماشكومپلەكت» جانە باسقا دا كاسىپورىندار وسى زاۋىتتىڭ تۇتىنۋشىلارى. بۇل كاسىپورىن ءونىمى 2015 جىلى قازاقستاننىڭ ۇزدىك تاۋارى» وڭىرلىك كورمە-كونكۋرسىندا «حالىق تۇتىناتىن ۇزدىك تاۋارلار» اتالىمىندا جەڭىمپاز اتاندى. سوندىقتان جەرگىلىكتى كاسىپورىندارعا دا مۇمكىندىك بەرىپ قولداۋ قاجەت. بۇل نارىقتىق كەڭىستىكتى كەڭەيتەدى. جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا مەملەكەتتىڭ كەپىلدىگىمەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الادى. بيۋدجەت قاراجاتىن تارتۋ, سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ قايتۋ كەپىلدىگى بار.
تاعى ءبىر مىسال, ەكىباستۇزدا بۇعان دەيىن «ەلەكتروترانسرەەلتو» جشس جارامسىز شامداردى وڭدەۋمەن اينالىستى. جارامسىز شامداردى قايتا قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن رەسەيدەن ارنايى قۇرال-جابدىقتار اكەلىپ ورناتتى. كاسىپورىننىڭ جىلدىق قۋاتى – مىڭ دانا شام. شاعىن زاۋىت قوقىستى وڭدەپ, قوقىستان ءونىم جاساي الادى. زاۋىت ماماندارى جارامسىز بولىپ قالعان شامدار مەن باتارەيالاردى جيناۋعا كوشتى. ولار ارقايسىسىنىڭ قۇنى 300 مىڭ تەڭگە بولاتىن كونتەينەرلەردى ءوز قاراجاتتارىنا ساتىپ الدى. پاۆلودار, ەكىباستۇز جانە اقسۋ قالالارىنداعى تۇرعىن ءۇي اۋلالارىنا ورناتتى. ءسويتىپ, «ەلەكتروترانسرەەلتو» جشس كونتەينەرلەردەن 11 مىڭعا جۋىق ەسكى شام جيناعان كورىنەدى, ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن دە تاسىمالدايدى. جينالعان ەسكى شامداردى وڭدەپ, ودان سىناپ الادى. الىنعان سىناپ قۇتىلارعا قۇيىلعان سوڭ, قويمالاردا ساقتالىپ, باسقا كاسىپورىندارعا ساتىلادى جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىن دايىنداۋدا قولدانىلادى.
بۇل جوبا دا بيلىك تاراپىنان نازار تۇسكەندە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى باعىتىنا ءدال كەلىپ تۇرعان جاڭاشىل جوبا ەدى.
باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماناس زەيفولدانىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تەتىگى – ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ جانە مەملەكەتتىڭ باسىم قاتىسۋىمەن سالالارعا جەكە سەكتوردى تارتۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى. بۇل قوعامدىق ماڭىزدى قىزمەتتەردى كورسەتۋ ءۇشىن قارجىلىق, تەحنولوگيالىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق-باسقارۋشىلىق رەسۋرستاردى بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جەكە بيزنەسپەن ارىپتەستىك. مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى – بۇگىنگى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. مەملەكەت ءۇشىن بۇل باسىمدىقتارعا بيۋدجەت قاراجاتىن ۇنەمدەۋ قوسىمشا رەسۋرستار (قارجىلىق, ماتەريالدىق جانە باسقارۋشىلىق) الۋ, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر مەن تاۋارلاردىڭ ساپاسى مەن كولەمىن ارتتىرۋ جاتادى. جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ جانە بۇرىنعى جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ, جوبانى ىسكە اسىرۋدا ۋاقىتتى ۇنەمدەۋ, كوپشىلىك مىندەتتەردىڭ شەشىمىن جىلدامداتۋ سەكىلدى تيىمدىلىكتەر جوسپارى بەكىتىلدى.
بۇل كۇندەرى وڭىرىمىزدە 2018-2021 جىلدارعا ارنالعان 143 ءىس-شارادان تۇراتىن «ەنەرگيا ۇنەمدەۋدىڭ» كەشەندى جوسپارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. جوسپار ءتيىمدى ونەركاسىپتىك كاسىپورىن, يننوۆاتسيالىق ەنەرگەتيكا, ەنەرگيالىق ءتيىمدى تۇكش جانە بيۋدجەتتىك سەكتور, ەنەرگيالىق ءتيىمدى كولىك, ەنەرگيالىق ءتيىمدى جارىقتاندىرۋ, ەنەرگيا ۇنەمدەۋدى ناسيحاتتاۋ, ەنەرگيا تيىمدىلىگى جانە ەنەرگيا ۇنەمدەۋ بويىنشا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ, مەملەكەتتىك ەنەرگەتيكالىق ءتىزىلىم قاراستىرىلعان 8 باعىتقا ارنالعان.
وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسى مەن ەلىمىزدەگى «ەنەرگوساراپتاما ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جانە ەنەرگيا ۇنەمدەۋدى دامىتۋ ينستيتۋتى» اق وبلىس بويىنشا اۋماقتىق ءبولىمى «ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ» تاقىرىبىندا وسىنداي ماڭىزدى جۇمىستار جاساۋدا.
مىسالى, وبلىس ورتالىعىندا 12 483 بىرلىك جارىق نۇكتەسىن جارىق ديودتىعا اۋىستىرۋ, 70 سجبش ورناتۋ جانە كوشە جارىقتاندىرۋىن باسقارۋدىڭ ينتەللەكتۋالدىق جۇيەسىن ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا جەكە ارىپتەس 6155 جارىق ديودتى شام ورناتتى. بيىل جەكە ارىپتەسكە جوبانى («ALtocom Asia» جشس) سەنىمدى باسقارۋعا بەرۋمەن بارلىق مونتاجدىق جۇمىستار اياقتالدى. باسقارما ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, وسى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ 60 پايىزعا تومەندەيدى, وڭىردەگى قالالار تۇرعىندارى زاماناۋي ستاندارتتارعا سايكەس ساپالى جانە ەنەرگيالىق ءتيىمدى جارىقتاندىرۋ الا الادى.
قازىرگى جاھاندانۋ ۋاقىتىندا الەم قالالارى ماتەريالدىق, تەحنولوگيالىق جانە ادامي كاپيتال ءۇشىن ءوزارا باسەكەگە تۇسۋدە. دامىعان ينفراقۇرىلىم, قولايلى لاندشافت, تازا ەكولوگيا, ەنەرگيا ۇنەمدىلىك, جوعارى قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى, قالا ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ باستى يننوۆاتسيالىق شەشىمى نەگىزگى كورسەتكىشى بولىپ سانالادى ەكەن.
ەلباسى جولداۋىندا دا «اقىلدى قالالار» وڭىرلىك دامۋدىڭ, يننوۆاتسيانى تاراتۋدىڭ جانە ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىندا تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ لوكوموتيۆتەرىنە اينالادى», دەلىندى.
بىزگە «اقىلدى قالا» «قازىرگى زامانعى ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ەسەبىنەن قالانىڭ تىنىس-تىرشىلىك جۇيەلەرىن ۇنەمدى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك ەكەنىن» ەسكەرتۋدە.
جالپى, ەكىباستۇز ەلىمىزدەگى 27 مونو قالانىڭ ءبىرى. ەلىمىزدەگى «مونو قالالاردى دامىتۋدىڭ 2012-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسى تۋرالى» باعدارلاما بويىنشا قانشا قىرۋار قاراجات بولىنگەندەرى قالالىق اكىمدىك سايتىندا قاپتاپ تۇر.
بىراق جاقسى ناتيجە از. ءتىپتى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ سايتىندا قالادا وسى سالاعا بايلانىستى قانداي جۇمىستار جاسالىپ جاتقانى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق.
ۋاقىت ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. مۇمكىن الىس بولاشاقتا ەكىباستۇز دا «اقىلدى قالا» اتانار. قالاعا «اقىلدى شامدار» دا ورناتىلدى. ەلىمىزدەگى يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىن ىسكە اسىرۋدا ءوندىرىستى قالانىڭ ورنى بولەك ەكەنى دە بەلگىلى. اينالاسى تولى ءوندىرىس ورىندارى, الەمگە بەلگىلى ەلەكتر ستانسالارى, الىپ كومىر كەنىشتەرى جۇمىس ىستەۋدە. كومىردەن گاز وندىرەر دە ۋاقىت كەلەر. كاسىپورىندار جانىنان شاعىن بيزنەس وركەندەپ, راۋشان گۇلدەرىن ەگىپ, قىزاناق وسىرۋدە.
كەشەگى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا وتىن-ەنەرگەتيكالىق كەشەن رەتىندە بۇكىلوداقتىق مانگە يە بولعان كۇردەلى قۇرىلىستارى بولدى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ورنىقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. تەك قولعا الىنعان باعدارلامالار, جوسپار, جوبالار ناتيجەلى بولسا.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى
