قۇدايعا شۇكىر, ءبىز – بابالارىمىز عاسىرلاپ ارمانداعان, جاقسىلىققا جەتكەن, تاۋەلسىز ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۇرپاقپىز. سول تۋعان جەردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بابالارىمىز قانىن توكتى, جانىن قيدى. قازاقتىڭ باسىنان وتكەن قيلى كۇندەرىن ەسكە الساڭ, شىنىندا جانىڭ تۇرشىگەدى. بىراق ولار سوندا دا دىتتەگەن ارمانىنا جەتە المادى. ءبىز جەتتىك. ءبىز نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن جەتتىك. سوندىقتان ءبىز قازىر قانداي زاماندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعانىمىزدى باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك.
مەن ءبىر كۇندەلىكتەرىمدە «باسقا ەلدى قايدام, قازاقتى باسقارۋ قيىن» دەپ جازعانىم بار ەدى. ءيا, قازاق شىنىندا باۋىرمال, اقكوڭىل حالىق. بىراق كەيدە قىڭىرى ءبىر جاققا, قىرقى ءبىر جاققا تارتىپ, باسى بىرىكپەي, توز-توز بولىپ كەتەتىن كەزدەرى دە بولعان. سونىڭ كەسىرىنەن ءبىز تالاي تالاۋعا دا تۇستىك, تالاي قىرعىنعا دا ۇشىرادىق. ءبىزدىڭ تاريحىمىز تابانعا تاپتالدى. رەسەيگە بودان بولعان ءۇش عاسىر, كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇرامىندا وتكەن جەتپىس جىلدا ءبىز ۇلتتىق بولمىسىمىزدان, تاريحىمىزدان, جادىمىزدان, قاسيەتىمىزدەن ايىرىلا جازدادىق. قۇدايعا شۇكىر, ارىپ-اشىپ, جاداپ-جۇدەپ ءجۇرىپ وسى كۇنگە دە جەتتىك. مۇنى ءبىز ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
ءبىز تاۋەلسىزدىك الدىنداعى الماعايىپ ۋاقىتتا, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا پرەزيدەنتتىڭ جانىندا بولعان, ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنىڭ بار ازابىنا بىرگە توزگەن, پرەزيدەنتتىڭ قينالعان, كۇيزەلگەن كۇندەرىنىڭ كۋاسى بولعان ادامدارمىز. وڭاي بولعان جوق. سوندا دا ء«بىز تاۋەلسىزدىكتى قانسىز, سوعىسسىز الدىق» دەپ شۋلاعان اعايىندار بولدى. شىندىعىن ايتقاندا تاۋەلسىزدىك بىزگە وڭاي كەلگەن جوق. ونىڭ جولىندا مىڭداعان جىلدار قىرعىن سوعىستار بولدى, تالاي قازاقتىڭ باسى كەتتى. مۇنى ءبىز ەسكەرۋىمىز كەرەك.
وسىنشاما ۇلان-عايىر دالانى ساقتاپ, بىزگە جەتكىزگەن ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ ەرلىگى شىنىندا دا ەرەسەن ەدى. وسى ۇلى دالادا تاريحتان ءبىز بىلەتىن ۇيسىندەر, قاڭلىلار, عۇندار, ساقتار, تۇرىكتەر, قاراحانيدتەر, قارلۇقتار, دەشتى قىپشاق, التىن وردا, قازاق حاندىعى سەكىلدى وزگە دە كوپتەگەن مەملەكەتتەر داۋرەن سۇرگەن ەكەن. ءيا, قازاق جەرىندە, وسى ۇلان-عايىر دالادا نەبىر حاندار دا بولعان, التىن سارايلاردا تۇرعان, التىن تاققا وتىرعان, التىننان كيىنگەن, وزدەرى تۇگىلى, مىنگەن اتتارىنىڭ ابزەلدەرىن دە التىنداعان, الەمگە ءامىرىن جۇرگىزگەن. بىزدە نەشە ءتۇرلى دانالار دا بولعان, وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى شەشەندەر دە بولعان, كوسەمدەر دە وتكەن دۇنيەدەن. اتى اڭىزعا اينالعان باتىرلار دا بولعان. بىراق نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي ادام بولعان جوق. ويتكەنى ولاردىڭ ەشقايسىسى ءوزىنىڭ تۋعان حالقىن دىتتەگەن ارمانىنا جەتكىزە المادى. حانداردىڭ حانى ابىلاي دا جەتە المادى سول باقىتقا. ءومىرىنىڭ سوڭىندا ناشارلاپ جاتقان ابىلايدان بۇقار جىراۋ: ء«اي, ابىلاي! اتقا دا ءمىندىڭ, تاققا دا ءمىندىڭ. جاقسىنى دا كوردىڭ, جاماندى دا كوردىڭ, ەندى قانداي ارمانىڭ بار؟» دەپ سۇراعان ەكەن. سوندا ابىلاي: «كوشىپ-قونىپ جۇرگەن ەلىمدى ورنىقتىرىپ, تۇتاس ءبىر ەل ەتسەم, قالا سالسام دەپ ەدىم, ارمانىم وسى» دەگەن ەكەن. مىنە, سول ابىلايدىڭ ارمانىن دا, اماناتىن دا ورىنداپ وتىرعان ادام − نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ول اتى بار دا, زاتى جوق, ابدەن توزىعى جەتكەن قازاق ەلىنە قيراندىدان تاۋەلسىز مەملەكەت ورناتتى. ونىڭ ەكونوميكاسىن قالىپتاستىردى, الەمگە تانىتتى. قازاقتىڭ ەسىكتەگى باسىن تورگە شىعاردى. ەڭ قيىن كەزدە تاۋەكەلگە بەل بايلاپ, وسى ەلدى ەل ەتەمىن, وسى حالىقتى حالىق ەتەمىن, ارمانىنا جەتكىزەمىن دەپ ەل تىزگىنىن قولىنا العان ادام وسى نۇرەكەڭ ەدى. وزگەنىڭ بۇعان جۇرەگى داۋالامادى, باتىلدىعى جەتپەدى. وسىنداي الماعايىپ, قيىن-قىستاۋ, قىسىلتاياڭ كەزەڭدە سونشالىقتى مىندەتتى موينىنا العان, سونى ابىرويمەن اتقارىپ كەلە جاتقان ادام دا − نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
قۇدايعا شۇكىر, بۇگىندە ەل ورنىقتى, قازىنانىڭ قالتاسى تولدى, الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ ساناتىنا قوسىلدىق. ەلباسى ەندى ۇلى دالانىڭ حالقىنىڭ تاريحىن تۇگەندەي باستادى. سونىڭ ايقىن ايعاعى – «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ», « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» دەگەن ماقالاسى.
تاۋبە دەپ ايتايىق, كوپتەن بۇكىل ەل, قازاق ارمانداعان, بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ استاناسى بولىپ ەسەپتەلەتىن تۇركىستان بۇگىندە وبلىس ورتالىعىنا اينالدى. ەندى ونىڭ بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحاني استاناسى بولاتىندىعىنا ەشقانداي كۇمان جوق. ماقالادا وسى قاسيەتتى تۇركىستاننىڭ تۇركى دۇنيەسىندە الاتىن ورنى, ءرولى جايىندا وتە جاقسى ايتىلعان. شۇكىر, ىزدەگەنىمىز تابىلدى, ايتقانىمىز بولىپ جاتىر دەگەن ءسوز وسى. تۇركىستاننان تاياق تاستام جەردە تۇگەل تۇركى ۇرپاقتارىنىڭ باباسى قورقىت اتا جاتىر. ەندى تۇركى دۇنيەسىنىڭ باسشىلارى جىل سايىن ناۋرىزدا ءبىر رەت كەلىپ قورقىت اتانىڭ باسىنا تۇنەپ, تۇركىستاندا باس قوسىپ تاراسىپ تۇرسا, بەرەكەمىز ارتىپ, تۋىستىعىمىز بۇگىننەن دە بەكي تۇسەر ەدى. كەشەگى «رۋحاني جاڭعىرۋ», بۇگىنگى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» دەپ اتالاتىن ماقالالار − ۇلت كەلەشەگى الدىنا قويىلىپ وتىرعان ۇلكەن مەجە. ول بۇگىندە ءبىزدى وسىنداي ويلارعا جەتەلەيدى. تۇپتەپ كەلگەندە, وسى ايتىپ وتىرعان ەكى ماقالا بەرىسى قازاقتىڭ, ارىسى كۇللى تۇرىكتىڭ قايتا ورلەۋىنىڭ, قايتا داۋىرلەۋىنىڭ, قايتا جاڭعىرۋىنىڭ ايقىن مىسالى دەسە دە بولادى.
وسى قۇدىرەتتىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ ۇلىتاۋ ەتەگىندە, اۋليەبۇلاقتىڭ باسىندا وتىرىپ تۋعان حالقىمەن سىرلاسقان تەرەڭ تەبىرەنىسىنەن باستالعان ەدى. سودان بەرى ۇلتتىق رۋحتىڭ, تاريحي سانانىڭ قوزعالۋىنا ەرەكشە دەن قويىپ, قوعامدى قالعىتپاي قايتا-قايتا قوزعاۋ سالىپ كەلەدى.
ەندى ءبىز قۇدايعا شۇكىر, بىرەۋگە جالتاقتايتىن, بىرەۋگە تابىناتىن ەل ەمەسپىز. پرەزيدەنت ايتقانداي, «قازاق تاريحىندا قازاق ۇيالاتىنداي ەشتەڭە جوق». ەندىگى جەردە وسى ويدى, وسى شىندىقتى جاستاردىڭ ساناسىنا ابدەن ءسىڭىرۋ بىزگە ۇلكەن مىندەت. ماقالادا ەل بولىپ جۇمىلىپ, جۇزەگە اسىراتىن تەرەڭ ويلار, كەلەلى كەڭەستەر, جاۋاپتى تاپسىرمالار كوپ. سونىڭ ءبىرى دەرەكتانۋ ءىلىمى جونىندە دە تەرەڭ ويلار ايتىلعان ەكەن. وكىنىشتىسى, بىزدە دەرەكتانۋ ءىلىمى دامىمادى. بەرتىنگە دەيىن ءبىز اتا تاريحىمىزدى شەجىرە ارقىلى, اڭىزدار ارقىلى, اناۋ ايتتى, مىناۋ ايتتىمەن تۇگەندەپ كەلگەن ەلمىز. ادامنىڭ تاريحى تۋعان كۇننەن, مەملەكەتتىڭ تاريحى ورناعان كۇننەن باستالادى. مەن پرەزيدەنت مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇرگەندە ەلباسىنىڭ وزىمەن كەلىسىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ شەجىرەسىن جازۋعا كىرىسكەن ەدىم. ءسويتىپ «تاۋەلسىزدىك شەجىرەسى», «ەلباسى جولدادى, ەلى قولدادى», «الەم قازاقستان تۋرالى», «الەم پرەزيدەنت تۋرالى» دەگەن سەريالارمەن 50 توم شىعاردىم. اتتەڭ, نە كەرەك, پرەزيدەنت مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورلىعى قىزمەتىنەن كەتكەننەن كەيىن بۇل ماسەلە اياقسىز قالدى.
حالىقتى وياتۋ ءۇشىن, تاريحتى وياتۋ كەرەك. ەلباسى تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ ءۇشىن الەمنىڭ ارحيۆتەرىن اقتارىپ, حالقىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردى ىزدەپ, ونى عىلىمعا اينالدىرۋ ءۇشىن «ارحيۆ – 2025» دەگەن جەتىجىلدىق جوسپار ۇسىنىپ وتىر. تاريحىن تۇگەندەيمىن دەگەن ەلدىڭ عالىمدارى ەندى وسى جوبانى اقىلمەن, ىجداعاتپەن پايىمداپ, بىلىكتىلىكپەن جۇزەگە اسىرۋلارى كەرەك دەپ ويلايمىن.
تاريحتى تۇلعالار جاسايدى. قازاق ەلىن قۇراعان, تاريحتى قالىپتاستىرعان ۇلى تۇلعالاردى بۇگىنگى جانە كەلەشەك ۇرپاق بىلۋلەرى كەرەك. ەلباسى وسىعان وراي « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» دەيتىن ساياباق اشۋدى, « ۇلى دالا تۇلعالارى» دەيتىن سەريا شىعارۋدى مىندەتتەپ وتىر. ءبىز ماقتان تۇتاتىن, الەمگە ايگىلى ونداي ۇلى تۇلعالار قۇدايعا شۇكىر, تاريحىمىزدا جەتەرلىك. سولاردىڭ ىشىنەن تونىكوك, قورقىت اتانى, بۋمىن, ەستەمى, ەلتەرىس قاعاندى, كۇلتەگىن, الپامىس, قوبىلاندى باتىرلاردى, مايقى ءبيدى, ءال-ءفارابيدى, قوجا احمەت ءياساۋيدى, بەرتىنگى زامانداعى حاندارىمىز بەن بيلەرىمىزدى, باتىرلارىمىز بەن جىراۋلارىمىزدى اتاساق تا جەتكىلىكتى. وسى كۇنگە دەيىن اتى اڭىزعا اينالعان كۇلتەگىن سەكىلدى ۇلى باتىرىمىز تۋرالى ءفيلمنىڭ جاسالماعانى وكىنىشتى-اق.
ەلباسى اتالعان ماقالاسىندا دالا فولكلورى مەن مۋزىكاسىنىڭ مىڭجىلدىق انتولوگياسىن دايىنداۋعا پارمەن بەرىپ وتىر. بۇل تۋرالى ماقالادا «مۇندا ۇلى دالا مۇراگەرلەرىنىڭ وتكەن مىڭجىلدىقتاعى حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ تاڭداۋلى ۇلگىلەرى – ەرتەگىلەرى, اڭىز-ءاپسانالارى, قيسسا مەن ەپوستارى جيناقتالادى» دەلىنگەن. ءبىز قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قورقىت اتا عىلىمي-زەرتتەرۋ ينستيتۋتىندا 25 تومدىق «قازاق ونەرىنىڭ انتولوگياسىن» دايىنداپ جاتىرمىز. ونىڭ العاشقى 9 تومىن جارىققا شىعاردىق.
«قوبىز قونادى, دومبىرا داريدى, ءان جۇرەكتەن تۋادى, پەرزەنت تىلەكتەن تۋادى, كۇي كوڭىلدەن تۋادى, ءبارى دە ومىردەن تۋادى» دەگەن ءبىر قاناتتى ءسوزىم بار ەدى. كەيىنگى كەزدە وكىنىشتىسى قوبىزدىڭ دا, دومبىرانىڭ دا باسىنان باق تايىپ, جەر باۋىرلاپ قالىپ ەدى. قۇدايعا شۇكىر, ەلباسىنىڭ بۇيرىعىمەن دومبىرا كۇنى بەلگىلەنىپ, دومبىرا ۇلتتىق مەرەكەگە اينالدى. مەن «Qazaqstan» ۇلتتىق تەلەارناسىنان ءداستۇرلى ونەردى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا «مەن قازاقپىن» دەيتىن مەگاجوبانى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتىرمىن. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءداستۇرلى ونەردى دارىپتەۋ, حالىققا جەتكىزۋ, ەل ىشىندەگى شىن ونەرپاز, جاس تالانتتاردى تاۋىپ, ولاردى دارىپتەۋ.
جەر-جەردە, ەل-ەلدە ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى قىزۋ تالقىلانىپ, قولداۋ تابۋدا. بۇل − شىن مانىندە زامان, ءداۋىر تۋعىزعان تاماشا شىعارما ءارى تەرەڭ ەڭبەك. ەندىگى مىندەت – ماقالادا بەلگىلەنگەن شارالاردى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ. اللاعا شۇكىر, باس-اياعى شيرەك عاسىردىڭ ىشىندە قازاقستان داۋىرلەگەن ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. قازاقتىڭ ىزدەگەنى تابىلدى, ەڭسەسى كوتەرىلدى, ارمانىنا جەتتى, باسىنا باق قوندى. باق باعالاعاننىڭ عانا باسىندا تۇرادى. جاقسى مەن جاماندى سارالاي بىلسەك, باسىمىزعا قونعان باقتى باعالاي بىلسەك بولعانى.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ,
پروفەسسور,مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى
