قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنداعى وي-تولعامدار مەن ماقسات-جوبالار ۇكىمەت باعدارلاماسى نەمەسە كەزدەيسوق بەرىلگەن انىقتاما ەمەس, نەگىزى بىرتىندەپ قالانعان وركەنيەتتى دۇنيە جۇزىنە پاش ەتۋ.
ماقالادا ەڭ اۋەلى قازاقستان تاريحىنا بايلانىستى مالىمەت پەن انىقتامالاردىڭ قايتا جاڭعىرعانى بايقالادى. قازىرگى قازاقستان جەرىندە تۇرىپ جاتقان ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ, ءارتۇرلى مادەنيەتتىڭ, دەرەكتەر مەن وقيعالاردىڭ كەڭىستىك پەن ۋاقىت تۇرعىسىنان نەگىزگى تىرەكتەرى كورسەتىلەدى. ەكى جايتقا نەگىزدەلىپ قالىپتاسقان تاريحي باعدارعا نازار اۋدارادى.
بىرىنشىدەن, ءتۇپ-تامىرىنىڭ بويىنداعى قۇندىلىقتاردى دارىپتەپ, ۇلت تاريحىنا تۇتاستاي كوزقاراس قالىپتاستىرۋ. بۇل جەردە قازاق تاريحىنىڭ باستاۋى كەڭىستىكتىڭ قولدانىلۋى جانە دە ءارتۇرلى مادەنيەت پەن وركەنيەتتىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋى نەگىزىندە بەلگىلەنەدى. نەمىستەر مەن يتاليالىقتاردىڭ تاريحي داستۇرىندەگىدەي قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا سان عاسىر بۇرىنعى ساياسي-مادەني تاريح بۇگىنگى قازاق وركەنيەتىنىڭ دە ءبىر قۇرامداسى بولۋى كەرەك. وسىلايشا كۇللى تۇركى جۇرتشىلىعىنىڭ قادىم تاريحىندا وزىندىك ورىن العان وركەنيەتتەر قازاقستان تاريحىمەن بايلانىستىرىلادى. عۇندار مەن ساقتار اتاپ كورسەتىلىپ, تۇركى مەملەكەتتەرى مەن بىرلەستىكتەرىنىڭ قازاقستان اۋماعىنان دۇنيەگە تاراعانىنا بايلانىستى وي تۇجىرىمدالادى.
ەكىنشىدەن, تاريحتا بولعان وقيعالاردى باعامداۋ جانە وزگەنى ءتۇيسىنۋ. ن.نازارباەۆ ەۋروتسەنتريزم ۇعىمىن سىنعا الادى. ن.نازارباەۆ تىلگە تيەك ەتكەن دالا وركەنيەتىنىڭ بولاشاق باعدارى دامۋ مەن دەموكراتيالىق ەل بولۋ ءۇشىن تەك باتىستىق باعىتتى ۇستانۋ كەرەك دەگەنمەن, ارينە سايكەسپەيدى. قازاقستان باتىسپەن جاقسى قارىم-قاتىناس قۇرعانىمەن, وركەنيەتتىڭ باستاۋ كوزى تەك قانا باتىستا دەگەن جالپى ۇستانىمعا قوسىلمايدى. بۇل تۇعىردى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋداسىنان-اق بايقاۋعا بولادى. ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارىن دامىتقان العاشقى بەس ەل قاتارىندا, كەم دەگەندە, ەكى ەۋروپالىق مەملەكەت بار. نازارباەۆتىڭ تاريح پەن وقيعالارعا دەگەن كوزقاراسى شىعىس پەن باتىس سينتەزى ءۇشىن مەملەكەتتىك باعىت ءتارىزدى. ەلباسىنىڭ بۇل تۇرعىدان ۇسىنعان ادىستەمەلىك شەشىمى − تۇتاس ويلاۋدى وبەكتيۆتى نەگىزدەر مەن شىندىققا نەگىزدەۋ. سول سەبەپتى ۇزاق ۋاقىت بويى الىپ كەڭىستىكتە «وزگە» دەپ قابىلدانعان حالىق پەن مادەنيەتتىڭ ۇلەسىن ۇمىت قالدىرۋعا بولماس.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ۇلى دالانىڭ قىرلارىن بەلگىلەپ كورسەتكەندە سۇرىپتاپ العان كريتەريلەردى وتە مۇقيات انىقتاعان. ەڭ ءبىرىنشىسى − اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى مەن جىلقى شارۋاشىلىعى. مۇنىڭ جالعاسى رەتىندە جاۋىنگەرلەردىڭ كيىمدى ۇستىڭگى جانە استىڭعى دەپ اجىراتۋى ارقىلى قازىرگى شالباردىڭ پايدا بولۋى. العاشقى تەمىر ساۋىتتىڭ سول داۋىردە جاسالۋى, تەمىر قۇرسانعان اتتى اسكەردىڭ قازاقستان جەرىندە پايدا بولۋى قازىرگى اسكەري ىقپالداستىق تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى. ەندىگى جەردە مەتاللۋرگيا سالاسىندا جيناقتالعان تاجىريبە دە بار. قازاقستاننىڭ سيمۆولدارىنىڭ ءبىرى قار بارىسىن مەڭزەگەنى تابيعات پەن ونەردىڭ ۇيلەسىم تابۋى قاجەتتىگىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار التىن ادامنىڭ جانىندا تابىلعان كۇمىس كەسەگە ويىپ جازىلعان جازۋدىڭ ورتالىق ازيا جەرىندەگى ەڭ كونە جازۋ ۇلگىسى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتەدى. قىزعالداق پەن المانىڭ تاريحي وتانى دەپ قازاقستان دالاسىن كورسەتە وتىرىپ, تابيعات پەن وركەنيەتتىڭ ءتىل تابىسۋىن سۋرەتتەيدى.
نازارباەۆتىڭ وركەنيەت تۋرالى تۇپكى ويىندا تۇركى دۇنيەسىنىڭ ەرەكشە ورنى بار ەكەنى اڭعارىلادى. بۇل تۇپكى تامىردىڭ كەڭىستىكتەگى تەمىرقازىعى التاي تاۋلارى, ال ۋاقىت تۇرعىسىنان باستاۋ كەزى ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ ءى مىڭ جىلدىعىنىڭ ورتاسى. عۇندار, ساقتار, كوك تۇرىكتەر, ۇيعىرلار جانە بۇل تىزبەكتىڭ باسقا دا مۇشەلەرىن قازاق دالاسىمەن ساباقتاستىرادى. سونىمەن قاتار تۇركىلەردىڭ ساباقتاستىقتى ۇزبەي, مەملەكەت ءداستۇرىن جالعاستىرۋىنا ايرىقشا نازار اۋدارۋى تۇركى الەمىنىڭ تاريحي تۇتاستىعى مەن تامىرلاستىعى تۇرعىسىنان وتە ماڭىزدى. ن.نازارباەۆ كەڭىستىك پەن مەكەننىڭ ءبىر نەسىبە ەكەنىن بولجاي وتىرا, ءۇش كەڭىستىكتى تۇتاستاي قاراستىرادى: ەۋرازيا, تۇركى دۇنيەسى جانە ورتالىق ازيا... تاريحي جىبەك جولىنىڭ وسى ءۇش كەڭىستىكتىڭ بويىندا جاڭعىرۋى زور ماڭىزعا يە. بۇل رەتتە ماككيندەردىڭ «قۇرلىققا يەلىك ەتۋ تەورياسىن» ەسكە تۇسىرەتىن بولساق, ءبىر ليدەردىڭ ەۋرازيانىڭ كىندىگىندە ورنالاسقان ەلىنە ورتالىق ازيا مەن تۇركى الەمى ىقپالداستىعى نەگىزىندە نازار اۋدارۋى زور پاراساتتىلىقتىڭ بەلگىسى. قازاقستان بۇل باعىتتاعى سەنىمدى قادامدارىن ديپلوماتيا ارقىلى دا كورسەتۋدە.
قازاقستاننىڭ ليدەرى ن.نازارباەۆ ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىن بەلگىلەۋمەن قاتار, كورەگەن ءارى بايسالدى ساياساتى ارقىلى بولاشاققا جەتكىزۋدى دە ماقسات ەتەدى. سول سەبەپتى ماڭىزدى جوبالاردى تاريحي پلاتفورمالاردان مەملەكەت جانە ۇلت ومىرىنە ۇسىنادى. «ارحيۆ – 2025» باعدارلاماسى ارقىلى جالپى ەلگە قاتىسى بار دەرەكتى قۇجاتتاردى جيناقتاپ, تسيفرلى فورماتقا كوشىرۋ جۇمىسىنا جۇمىلدىرادى. مالىمەت پەن قۇجاتتاردىڭ بارشاعا قولجەتىمدى بولۋى, باستاۋىش مەكتەپتەن باستاپ, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ەنگىزىلۋى − قازاقستان اۋماعىندا ۇلتتانۋعا دەن قويۋدىڭ ءبىر كورىنىسى. سونىمەن قاتار ءال-فارابي, احمەت ياساۋي جانە كۇلتەگىن ءتارىزدى ۇلى بابالاردى ەسكەرتكىش-ءمۇسىن, ەنتسيكلوپەديالىق ساياباق, كورمە, كىتاپ, ت.ب. قۇرالدار ارقىلى دۇنيە جۇزىنە تانىتۋ كەڭ-بايتاق تۇركى كەڭىستىگىندەگى ەلدەردى ءبىر-بىرىنە جاقىنداتا تۇسەدى. تۇركى دۇنيەسىندەگى ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ جوبا رەتىندە ماقالادا ورىن الۋى قازاقستاننىڭ جۋىردا وسى سالادا ماڭىزدى قادام باسۋعا دايىن ەكەندىگىن كورسەتەدى. Tۇركى وركەنيەتىنىڭ نەگىزدەرىن زەرتتەۋدە ەڭ نەگىزگى قۇرالدىڭ ءبىرى − ءتىلدىڭ دۇنيەجۇزىلىك تۇركولوگيالىق كونگرەسس اياسىندا قاراستىرىلۋى نازار اۋدارارلىق قادام. ۆيكيپەديا ۇلگىسىندەگى ورتاق ەنتسيكلوپەديانى قازاقستاننىڭ مودەراتورلىعىمەن اشۋ قازاق ەلىنىڭ كوشباسشىلىق رولىنە مەڭزەيدى. Tۇركىستان وبلىسىنىڭ قايتا قۇرىلىپ, بۇعان باسا نازار اۋدارۋ − تۇركى الەمىنىڭ تەرىسكەيدەگى ورتالىعىنىڭ جاريا ەتىلۋى ىسپەتتى.
قورىتىندىلاي كەلە, اتالعان جوبالار «رۋحاني جاڭعىرۋ» ۇدەرىسىنىڭ جالعاسى, تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى قازاقستاننىڭ تاريحتان تاعىلىم الىپ, بولاشاققا باعدار جاساۋ ماقساتىنىڭ ايقىن كورسەتكىشى دەمەكپىز.
كۇرشاد زورلۋ,
ساراپشى, Vatan گازەتىنىڭ شولۋشىسى
